Proširenje EU ponovo je u vrhu evropske agende. Međutim, politička klima u samoj Uniji postaje složenija, posebno zbog rasta desničarskih i evroskeptičnih stranaka u velikim državama članicama poput Francuske i Njemačke i upravo tu leži ključna neizvjesnost za zemlje Zapadnog Balkana.

IZBORNA MAPA EU 2026.-2027.

Tokom 2026. godine planirani su parlamentarni izbori u Mađarskoj, Sloveniji, Švedskoj, Danskoj, Letoniji i na Kipru, kao i predsjednički izbori u Portugalu i Estoniji. Iako su ove države važne, i rezultati izbora imaju određeni uticaj na funkcionisanje EU, politička prekretnica za budućnost Unije mogla bi se dogoditi 2027. godine, kada se politički ciklusi i zahvataju najveće i najuticajnije članice – prije svega Francusku i Njemačku.

Upravo u ovim državama bilježi se snažan rast desničarskih i evroskeptičnih partija, što može imati dugoročne posljedice na politiku proširenja.

Francuska ima presudnu ulogu u svakom talasu proširenja. Bez jasne političke podrške Pariza, prijem nove članice gotovo je nezamisliv.

U posljednjim godinama zabilježen je dramatičan rast podrške stranci Nacionalno okupljanje (Rassemblement National). Na izborima za Evropski parlament 2024. godine ova stranka osvojila je oko 31–32 odsto glasova, više nego dvostruko u odnosu na proevropsku listu tadašnje vlasti. U pojedinim novijim anketama podrška toj stranci dostiže i oko 35 do 36 odsto.

Ovakav rezultat čini je vodećom političkom snagom prema dijelu istraživanja javnog mnjenja. Njena politika naglašava suverenitet država, restriktivniji pristup migracijama, reformu EU institucija i oprez prema daljem proširenju prije unutrašnje konsolidacije Unije.

Ako bi takve političke opcije imale snažniji uticaj na izvršnu vlast ili parlamentarnu većinu, moguće su posljedice poput dodatnog insistiranja na reformi EU prije prijema novih članica, zatim novih političkih uslova za Zapadni Balkan, kao i sporija ratifikacija pristupnih ugovora.

Francuska javnost tradicionalno pokazuje podijeljen stav prema proširenju, što znači da bi jačanje desnice moglo dodatno usporiti politički konsenzus. Kad se na ovo doda i istorija nestabilnosti Vlada u Francuskoj, jasno je da će od stabilnosti zvaničnog Pariza u mnogome zavisiti dalja sudbina proširenja Evropske Unije.

Njemačka je dugo bila motor proširenja i jedan od najglasnijih zagovornika evropske perspektive Zapadnog Balkana. Međutim, politička scena u Njemačkoj se u posljednje vrijeme značajno promijenila.

Prema najnovnijim anketama iz 2025. godine, desničarska partija Alternativa za Njemačku (AfD) dostiže oko 24 do 26 odsto podrške, čime se u nekim mjerenjima izjednačila ili čak pretekla tradicionalne stranke poput CDU/CSU. Ovo pokazuje da vladajuće stranke centra bilježe pad popularnosti, dok je politička scena u toj državi sve više polarizovana.

Ono što su loše vijesti za Zapadni Balkan i konkretno Crnu Goru, AfD se zalaže za ograničavanje nadležnosti EU, strožu migracionu politiku i redefinisanje odnosa prema Briselu. Iako njena politika ne podrazumijeva formalno napuštanje EU, AfD snažno zagovara vraćanje ovlašćenja državama članicama i smanjenje uticaja EU.

Iako su političkim manevrima partije na vlasti u Njemačkoj do sad uspjevale da Afd drže u opoziciji, čak i bez ulaska u Vladu snažan rezultat desnice, mogao bi dovesti do strožijeg insistiranja na ispunjavanju kriterijuma za članstvo i sporijeg političkog odlučivanja o proširenju.

Iako je Njemačka politička kultura pretežno proevropska, rast desnice definitivno uvodi faktor neizvjesnosti.

RAST DESNICE I U DRUGIM EU DRŽAVAMA

Slični trendovi prisutni su i u drugim državama, pa tako u Austriji desničarska FPÖ ima oko 30 do 34 odsto podrške. U Holandiji populističke i desne partije zajedno prelaze 25 do 30 odsto i sve njih odlikuje tvrd stav prema Evropskoj Uniji i daljem proširenju. Osim ovih država rast nacionalno-konzervativnih stranaka zabilježene je u Poljskoj, ali u toj državi zbog istorijskog animoziteta od Rusije, desničarsk stavovi nijesu toliko oštri prema Evropskoj Uniji, koj vide kao garant stabilnosti i dobar odgovor na na agresiju sa istoka.

Ono što zabrinjava je da sve veći broj glasača ovih partija proširenje EU ne doživljava kao prioritet, što prvaci desničarskih partija ne mogu ignorisati.

JEDNOGLASNA ODLUKA JE KLJUČNA TAČKA

Ono što je ključno kod prijema nove članice je da taj prijem zahtijeva jednoglasnu odluku svih država članica i ratifikaciju u nacionalnim parlamentima. To znači da čak i jedna država, pod uticajem nove političke većine, može blokirati ili odgoditi proces i zato mogući rast i eventualna pobjeda desnice u nekoj ili više EU zemalja može biti opasna po Crnu Goru.

U uslovima jačanja evroskepticizma, proces može postati politički osjetljiviji, još više podložan geopolitičkim prilikama, bez obzira na tehničku spremnost kandidata.

A Crna Gora, je makar prema ocjenama Evropske komisije najozbiljniji kandidat za novu članicu EU.

Crna Gora je najdalje odmakla u pregovorima i ima ambiciju da do kraja 2026. zatvori preostala poglavlja, a da članica postane oko 2028. godine.

Naša prednost je što smo makar na papiru potpuno usklađeni sa zajedničkom spoljnom i bezbjednosnom politikom EU, što smo članice NATO-a i što uprkos svemu imamo mali broj otvorenih političkih sporova sa susjdenim državama.

Međutim, konačna odluka neće zavisiti samo od zvanične Podgorice. Ako u ključnim državama članicama, nakon najavljenih izbora, prevlada stav desničara da EU mora prvo reformisati sopstvene institucije, budžetsku politiku i sistem odlučivanja, proširenje bi moglo biti odgođeno bez obzira na napredak Crne Gore.

TRI MOGUĆA SCENARIJA

Optimistički scenario:
Proevropske snage zadržavaju dominaciju u Francuskoj i Njemačkoj. EU odlučuje da do kraja decenije primi barem jednu novu članicu i Crna Gora postaje članica 2028. godine.

Umjereni scenario:
Desnica jača, ali ne preuzima potpunu kontrolu. Proširenje ostaje moguće, ali sporije i uz dodatne političke uslove.

Pesimistički scenario:
Euroskeptične i nacionalno orijentisane snage preuzimaju ključne vlade ili nameću agendu reforme EU prije proširenja, što bi značilo da se proces zamrzava na duži period.

Upravo će zato izbori u EU 2026. i 2027. godine biti presudni za budući pravac Unije. Rast desničarskih i evroskeptičnih stranaka, sa podrškom koja u nekim ključnim zemljama prelazi 30 odsto, pokazuje da evropsko biračko tijelo prolazi kroz fazu transformaciju.

Crna Gora je danas bliža članstvu nego ikada ranije, ali njen put ka EU zavisi i od političkog raspoloženja birača u Parizu, Berlinu i drugim evropskim prijestonicama.

Ukoliko centrističke i proevropske snage zadrže stabilnu većinu, realna je šansa da Crna Gora postane prva naredna članica EU. Ukoliko, međutim, dođe do snažnog političkog zaokreta ka suverenizmu i institucionalnom skepticizmu, proces proširenja mogao bi biti usporen ili prolongiran.

Sudbina proširenja tako postaje zajednička politička priča, ne samo Balkana, već cijele Evrope.