Patrijarh Porfirije je 14. oktobra, u Hramu Hristovog vaskrsenja u Podgorici, dvije sedmice pred početak popisa, pozvao građane da se identifikuju kao pripadnici srpskog naroda, vjernici SPC koji govore srpskim jezikom.

Godinama poglavari Srpske pravoslavne crkve negiraju crnogorsku naciju, svrstavajući je u dio srpskog korpusa.

Prema posljednjem popisu iz 2011. u Crnoj Gori živi 72 odsto pravoslavaca, od kojih su 45 odsto Crnogorci a 29 Srbi.

Iako je popis statistika koja treba da pomogne definisanju javnih politika, on je u Crnoj Gori političko pitanje, u čijem fokusu je nacionalno i vjersko izjašnjavanje.

Mjesecima prosrpske i proruske snage i mediji vode kampanju, pozivajući građane da se izjasne kao Srbi, o čemu svjedoče i brojni bilbordi kojima se građanima sugeriše nacionalna pripadnost.

S obzirom na to da je i predsjednik Srbije Aleksandar Vučić u više navrata potencirao važnost popisa kako bi bio utvrđen broj Srba u Crnoj Gori, iz opozicione Demokratske partije socijalista su ocijenili da Porfirije dolazi kao Vučićev emisar.

“Poruke koje Porfirije šalje ukazuju da je doputovao kao emisar Aleksandara Vučića u pretpopisnoj kampanji u našoj državi, i da je vjerski čin osvećenja hrama u Podgorici, zloupotrijebljen da se vjerni narod nacionalno indoktrinira”, ocijenili su u DPS-u.

Osim DPS-a i ostale opozicione stranke oštro su kritikovale Porfirijeve smjernice o nacionalnom izjašnjavanju, ocjenjujući ih kao pokušaj etničkog inženjeringa.

Odnos predstavnika vlasti prema Porfirijevim porukama

Od predstavnika vlasti Porfirijeve poruke kritikovao je jedino ministar unutrašnjih poslova Filip Adžić, ocjenjujući ih zloupotrebom.

– Sugestije koje dolaze sa najvećih vjerskih i partijskih instanci pokazuju potcjenjivački odnos prema građanima i vjerujem da će se negativno odraziti samo na one koji ih upućuju – napisao je Adžić na Fejsbuku.

S druge strane, njegov partijski kolega premijer Dritan Abazović je izbjegao da odgovori na pitanje da li se patrijarh Porfirije umiješao u popis, poručujući svima da se na popisu slobodno izjasne.

Sličan odgovor, na upit Vijesti dao je i predsjednik Crne Gore Jakov Milatović, pozivajući “vjerske lidere, političke partije, nacionalna vijeća da se, bez pritiska, izjasne o nacionalnoj, vjerskoj i svakoj drugoj pripadnosti”.

Gotovo svi državni funkcioneri sastali su se sa Porfirijem tokom njegovog dvodnevnog boravka, a Milatović je tim povodom za brojne zvanice organizovao svečani ručak.

Inače, Milatović, koji je na predsjedničkim izborima pobijedio Mila Đukanovića, u politiku je ušao kao ministar u Vladi Zdravka Krivokapića, koja je izabrana pod patronatom SPC.

Nijedna od partija vladajuće većine Demokratski front, Demokrate, Socijalistička narodna partija ali ni pokreta Evropa sad, mandatara Milojka Spajića nije reagovao na izjave Porfirija.

Etnički inženjering može koristiti političarima lojalnim Beogradu

Istoričar Miloš Vukanović ukazuje na kontinuitet djelovanja SPC, kada je u pitanju crnogorska nacija, koji se, kako kaže, mijenjao.

“Narativ SPC prema crnogorskoj naciji se kretao od nekih eufemizama da smo od “svi jedan narod” i “braća” došli do toga da apsolutno Crnogorci ne postoje već svaki pravoslavac u Crnoj Gori treba da se izjasni kao Srbin”, kazao je Vukanović.

A i iz SPC je još 2021. poručeno da je “slobodno izjašnjavanje na popisu u Crnoj Gori od najvitalnijeg značaja za crkvu i za državu”.

Inače, poglavari SPC godinama negiraju crnogorsku naciju.

Porfirijev prethodnik Irinej je 2018. izjavio da je “položaj Srba u Crnoj Gori kao u vrijeme fašističke Nezavisne države Hrvatske”.

I mitropoliti SPC u Crnoj Gori, prethodni Amfilohije i sadašnji Joanikije u više navrata su o crnogorskoj naciji govorili kao o komunističkoj tvorevini. Joanikije je u jednom o obraćanja vjernicima rekao da Crna Gora treba da bude “očišćena od ustašluka”.

Govoreći o motivima da se SPC uključi u kampanju pred popis, Vukanović kaže da su oni lični i politički.

Lični, u smislu da će se povećanjem broja Srba, povećati i broj vjernika SPC. Ipak, smatra da su politički dominantni.

“Neki veći etnički inženjering može da koristi političkim strukturama u Crnoj Gori koje su lojalne Beogradu. Prije svega njihovom narativu da bi povećanje procenta Srba u Crnoj Gori dovelo do promjene ustavnog uređenja Crne Gore”, istakao je Vukanović.

Vukanović smatra da bi to dovelo do polarizacije države i društva, po uzoru na region, navodeći primjer Bosne Hercegovine, Kosova.

Naglašava da osim primarnog cilja Beograda da utiče na unutrašnje političke promjene u Crnoj Gori, postoji mogućnost i šireg geostrateškog interesa.

“Odnosno da destabilizacija Crne Gore nikome drugom ne ide na ruku osim Moskvi”, upozorio je on.

Upozorenja na moguće zloupotrebe popisa

Vukanović ukazuje na mogućnost falsifikovanja podataka kojima bi se u određenim opštinama povećao broj Srba što bi moglo da dovede do političkih zahtjeva.

“Da se formira nešto slično Zajednici srpskih opština i oni problemi koje sada vidimo na Kosovu”, precizira Vukanović.

Upravo na moguće zloupotrebe u pravcu etničkog inženjeringa upozorio je Danijel Živković iz DPS-a, rekavši da je cilj popisa da se već pripremljeni podaci samo prenesu na papir.

Naime, u DPS-u sumnjaju da su moguće brojne zloupotrebe prosrpskih vlasti, koje organizuju popis i traže njegovu kontrolu.

Oni su otvorili mogućnost da pozovu građane na bojkot, što su podržale i opozicione SD i Liberalna partija, ukoliko se popis ne odloži makar za pola godine.

Pošto su Zakonom o popisu propisane novčane kazne od 100 do 500 eura za građane koji ne daju podatke koji se od njih traže popisom, Živković je najavio da će se tim baviti pravni tim DPS-a.

I nacionalni savjeti manjina traže odgađanje

U međuvremenu, predsjednici nacionalnih savjeta manjina (Bošnjaka, Albanaca, Hrvata, Roma)premijeru Abazoviću uputili su zahtjev za odgađanje popisa dok se ne steknu institucionalni i tehnički uslovi.

Vukanović smatra da je i njihov zahtjev, kao i DPS-a, opravdan zbog visokog stepena sumnje da će dio podataka biti falsifikovan.

“Zahtjev za odlaganjem postoji, ne zbog straha da će prirodnim putem doći do promjene nacionalne strukture, već zato što apsolutno ne postoji sistem zaštite i garancija da će podaci koje građani daju biti tako i uneseni”, kazao je Vukanović.

Dok je u Crnoj Gori popisivanje nacije, jezika i vjere dio upitnika koji ima najveću političku važnost, podatke o nacionalnoj i vjerskoj pripadnosti i jeziku ne prikuplja većina zemalja Evropske unije.

U nekim državama, ono je opciono.