Pasoši mogu da liče na skraćene autobiografije, čiji pečati pričaju romantične priče o želji za putovanjima, slobodi i pripadanju. Ali oni su, takođe, simbol globalnih nejednakosti i promjenljivih geopolitičkih odnosa snaga.

Pasoši iz nekih zemalja omogućavaju svojim vlasnicima da putuju u inostranstvo jednostavno tako što rezervišu let i spakuju torbu. Drugi, međutim, podrazumijevaju zakazivanje termina u najbližem konzulatu, podnošenje dokumenata kojima se dokazuje identitet i finansijska sposobnost, a zatim čekanje nedjeljama na odluku.

U posljednjih 10 godina, više zemalja je dobilo pristup većem broju destinacija i na prvi pogled, čini se, da se svijet otvara.

“Ljudi misle da se podiže sve više zidova zato što ekstremna desnica dolazi na vlast u različitim djelovima svijeta“, kaže Armand Arton, koji vodi sajt Passport Index, koji prati vizne uslove.

“Ali statistika pokazuje da sve veći broj zemalja potpisuje sporazume o bezviznom režimu putovanja.

Snaga pasoša može se procijeniti prebrojavanjem broja zemalja, država i teritorija u koje njegov vlasnik može da uđe bez vize, ili uz vizu po dolasku, elektronsku autorizaciju putovanja (ETA) ili ubrzanu elektronsku vizu. To se naziva ocjena mobilnosti.

Uticaj pasoša malih ostrvskih država u porastu je jer su one dobile bezvizni pristup od zemalja u razvoju. Armand Arton taj rast pripisuje činjenici da te zemlje često imaju malu populaciju, pa se ne smatraju prijetnjom po nacionalnu bezbjednost, kao i osjećaju nekih vlada da postoji moralna obaveza da ponude putovanje bez viza ljudima koji se nalaze na prvoj liniji klimatske krize.

Kina je napredovala na rang-listi tako što je otvorila i proširila bilateralne sporazume sa regionalnim susjedima. Nakon potpisivanja bilateralnog sporazuma o putovanju bez viza sa Singapurom u februaru 2024. godine, došlo je do naglog povećanja putovanja između dvije zemlje.

Pasoši Gruzije, Ukrajine i Kosova najviše napredovali

Kada zemlje potpišu sporazum o bezviznom režimu sa Šengenskim prostorom, koji obuhvata 29 evropskih zemalja, položaj njihovih pasoša na rang-listi može naglo da poraste gotovo preko noći. Zbog toga su Gruzija, Ukrajina i Kosovo među onima koji su najviše napredovali na tabeli pasoša.

Vjosa Musliu, vanredna profesorka na Slobodnom univerzitetu u Briselu, pisala je o iskustvu putovanja sa kosovskim pasošem, čija se mobilnost povećala. Ona opisuje radost zbog toga što njeni rođaci i prijatelji sada mogu da putuju.

“To su bili ljudi iz više srednje klase sa pristojnim poslovima koji nikada nijesu putovali zbog troškova dobijanja vize, koji su ponekad iznosili skoro 300 funti“, kaže ona. “Ljudi koji su željeli da vide svoje bake i deke, a ne da proslavljaju rođendane preko aplikacije FaceTime za video i audio pozive“.

Ali putovanje bez vize ne znači automatski da imate slobodan ulazak u zemlju, dodaje ona.

“Tehnički možete da putujete bez vize, ali na granicama i dalje postoji subjektivno ispitivanje putnika“.

Većina pasoša je u posljednjoj deceniji povećala svoju mobilnost, ali neki su pali na rang-listi.

Pasoš SAD u padu

Vanuatu je pao za 14 mjesta nakon što su Evropska unija i Ujedinjeno Kraljevstvo uklonili tu zemlju sa liste država čiji državljani mogu da putuju bez vize, navodeći zabrinutost zbog programa državljanstva putem ulaganja koji Vanuatu sprovodi.

Sjedinjene Američke Države pale su ove godine za pet mjesta, na devetu poziciju, uglavnom zato što su druge zemlje uvele princip reciprociteta u svojim viznim sistemima kao odgovor na pooštravanje viznih pravila u Vašingtonu.

Postoje i zemlje poput Avganistana, Iraka, Sirije, Pakistana i Somalije, za koje je svijet i dalje uglavnom zatvoren.

Osoba sa avganistanskim pasošem može bez vize da putuje u samo tri zemlje, dok će za putovanje u 113 zemalja morati unapreijd da podnese zahtjev za vizu u konzulatu.

“Dobijete priliku da odete negdje, a oni vas zadrže pet godina i ne daju vam nikakav razlog za to. Samo vam daju žuti papir i odbiju vizu“, rekao je Husein.

“To je intervju od 10 minuta tokom kojeg ne možete da objasnite svoju situaciju niti da pokažete svoj portfolio“.

Passport Index je uveo novu kategoriju pod nazivom „ocjena otvorenosti“ (welcoming score), koja računa broj zemalja čiji državljani mogu da uđu na određenu destinaciju bez vize, uz vizu po dolasku, elektronsku autorizaciju putovanja (ETA) ili elektronsku vizu (e-vizu).

Iako neke e-vize i dalje zahtijevaju podnošenje i provjeru dokumenata, one se uglavnom smatraju manje zahtjevnim od tradicionalnih viza.

Poređenje ocjena otvorenosti sa ocjenama mobilnosti pojedinih zemalja daje složenu sliku.

Sjedinjene Američke Države, Kanada, Australija i Novi Zeland imaju neke od najjačih pasoša na svijetu, ali istovremeno svoje granice drže relativno zatvorenim za strane putnike.

Na drugom kraju spektra nalaze se zemlje poput Južnog Sudana, Nigerije, Etiopije i Demokratske Republike Kongo, čiji građani za putovanje u većinu destinacija moraju da pribavljaju vize, ali čije vlade relativno lako dopuštaju ulazak stranim posjetiocima.

Ukupno 29 evropskih zemalja koje pripadaju Šengenskom sporazumu (uz još četiri zemlje koje primjenjuju ista pravila) omogućavaju bezvizni pristup gotovo polovini zemalja u svijetu.

Ali ljudi koji nemaju mogućnost putovanja bez vize moraju unaprijed da pribave vizu u konzulatu. To se uglavnom odnosi na vlasnike pasoša iz južne i jugoistočne Azije, severne Afrike, centralne Azije, Bliskog istoka i većeg dijela podsaharske Afrike.

Izvan Šengenskog prostora, mobilnost pasoša će vjerovatno nastaviti da raste kroz nove bilateralne i regionalne sporazume.

Afrika i dalje ostaje najmanje integrisan region, sa samo 29 odsto putovanja unutar kontinenta koja se odvijaju bez vize.

Odnos će se takođe mijenjati kako sve više zemalja bude zamjenjivalo tradicionalne vize digitalnim ETA autorizacijama i elektronskim vizama (e-vizama), što je, prema Artonu, „podstaknuto napretkom u bezbjednosti granica, provjeri putnika i digitalnom upravljanju imigracijom“. To bi moglo označiti kraj papirnih viza.

Međutim, to takođe znači, prema Artonu, da će putnici koji su ranije uživali bezvizni režim sve češće morati da pribave elektronsku dozvolu prije polaska.

Na primjer, očekuje se da će Evropska unija do kraja godine uvesti svoj sistem ETIAS putne autorizacije za posjetioce koji trenutno putuju bez vize.

Rangiranje pasoša država u regionu

Srbija se nalazi na 33. mjestu globalne rang-liste pasoša, prema ocjeni mobilnosti, koja mjeri broj destinacija dostupnih bez vize ili uz vizu po dolasku, elektronsku autorizaciju putovanja (ETA), odnosno ubrzanu proceduru za dobijanje elektronske vize.

Crna Gora se nalazi na 35. mjestu globalne rang-liste pasoša, prema ocjeni mobilnosti, koja mjeri broj destinacija dostupnih bez vize ili uz vizu po dolasku, elektronsku autorizaciju putovanja (ETA), odnosno ubrzanu proceduru za dobijanje elektronske vize.

Kosovo se nalazi na 53. mjestu globalne rang-liste pasoša, prema oceni mobilnosti, koja mjeri broj destinacija dostupnih bez vize ili uz vizu po dolasku, elektronsku autorizaciju putovanja (ETA), odnosno ubrzanu proceduru za dobijanje elektronske vize.

Bosna i Hercegovina se nalazi na 40. mestu globalne rang-liste pasoša, prema ocjeni mobilnosti, koja mjeri broj destinacija dostupnih bez vize ili uz vizu po dolasku, elektronsku autorizaciju putovanja (ETA), odnosno ubrzanu proceduru za dobijanje elektronske vize.

Sjeverna Makedonija se nalazi na 34. mjestu globalne rang-liste pasoša, prema ocjeni mobilnosti, koja mjeri broj destinacija dostupnih bez vize ili uz vizu po dolasku, elektronsku autorizaciju putovanja (ETA), odnosno ubrzanu proceduru za dobijanje elektronske vize.

Albanija se nalazi na 40. mjestu globalne rang-liste pasoša, prema ocjeni mobilnosti, koja mjeri broj destinacija dostupnih bez vize ili uz vizu po dolasku, elektronsku autorizaciju putovanja (ETA), odnosno ubrzanu proceduru za dobijanje elektronske vize.

Hrvatska se nalazi na 5. mjestu globalne rang-liste pasoša, prema ocjeni mobilnosti, koja mjeri broj destinacija dostupnih bez vize ili uz vizu po dolasku, elektronsku autorizaciju putovanja (ETA), odnosno ubrzanu proceduru za dobijanje elektronske vize.

Podaci o pasošima preuzeti su sa Passport Index-a iz juna 2026.