Analiza stanja u dokumentu pokazuje da najveći dio zagađenja suspendovanim česticama u Crnoj Gori dolazi iz sektora grijanja domaćinstava. Prema podacima iz Strategije, domaćinstva učestvuju sa oko 84 odsto u emisijama PM2.5 i 79 odsto u emisijama PM10, dok je njihov udio u emisijama benzo(a)pirena gotovo potpun – oko 99 odsto. U istom dokumentu navodi se da nekoliko sektora – grijanje domaćinstava, proizvodnja energije i drumski saobraćaj – generišu gotovo sve emisije suspendovanih čestica u zemlji.

Strategija dodatno pokazuje da je problem zagađenja vazduha neravnomjerno raspoređen u zemlji. Dok se u južnoj zoni koncentracije suspendovanih čestica uglavnom kreću ispod evropskih graničnih vrijednosti, u sjevernoj zoni tokom zimskih mjeseci često dolazi do dugotrajnih epizoda zagađenja. U pojedinim godinama broj dana sa prekoračenjem dozvoljenih koncentracija PM10 prelazio je i 100 godišnje.

Sjeverna zona

Ovaj dokument navodi da je kvalitet vazduha u Crnoj Gori i dalje problematičan, posebno u sjevernoj zoni tokom zimskih mjeseci. U pojedinim gradovima, uključujući Pljevlja i Bijelo Polje, broj dana sa prekoračenjem dozvoljenih koncentracija PM10 u prethodnoj deceniji često je bio veći od sto godišnje. Evropski standardi dozvoljavaju najviše 35 dana prekoračenja godišnje, što pokazuje razliku između trenutnog stanja i ciljeva koji se postavljaju.

Dokument predviđa niz mjera – od smanjenja emisija iz domaćinstava i saobraćaja do modernizacije energetskog sektora i razvoja sistema daljinskog grijanja u pojedinim gradovima. Jedan od projekata koji se navodi u planovima je i sistem daljinskog grijanja u Pljevljima, čija se investiciona vrijednost procjenjuje na više desetina miliona eura.

Strategija, međutim, ne sadrži objedinjenu procjenu ukupnih troškova mjera koje su predviđene za period do 2029. godine, niti precizira koliko je sredstava za njihovu realizaciju planirano u državnom budžetu.

Strategija predviđa i mjere koje se odnose na promjenu načina grijanja u domaćinstvima, kroz podsticanje energetske efikasnosti i prelazak na čistije energente. Upravo sektor grijanja domaćinstava dokument prepoznaje kao ključni za smanjenje emisija suspendovanih čestica u narednim godinama.

Strategija je dio obaveza koje Crna Gora ima u okviru Poglavlja 27 – životna sredina i klimatske promjene, koje se smatra jednim od najzahtjevnijih u procesu pristupanja Evropskoj uniji. Evropska unija je u međuvremenu usvojila i nove, strože standarde kvaliteta vazduha, koji će dodatno sniziti dozvoljene koncentracije suspendovanih čestica i drugih zagađivača.

Upravo se poglavlje koje se odnosi na životnu sredinu u pregovorima sa Evropskom unijom smatra jednim od finansijski i administrativno najzahtjevnijih, jer zahtijeva duboke promjene u energetici, saobraćaju i upravljanju prirodnim resursima.

Strategija navodi da će Crna Gora u narednom periodu morati da se uskladi i sa novim evropskim standardima kvaliteta vazduha, koji predviđaju dodatno snižavanje dozvoljenih koncentracija pojedinih zagađujućih materija. To znači da će i ciljevi smanjenja emisija u narednim godinama biti stroži nego do sada.

Pitanja Ministarstvu

Pobjeda je tim povodom Ministarstvu ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera uputila pitanja koja se odnose na finansijski okvir i odgovornost za sprovođenje Strategije upravljanja kvalitetom vazduha 2026–2029, kao i na najavljeni novi zakon o zaštiti prirode. Redakcija je pitala koliki je ukupni procijenjeni trošak sprovođenja Strategije i koliko je sredstava planirano u budžetu za 2026. godinu, koje su tri prioritetne mjere u prvoj godini i ko ih sprovodi, koliko je podzakonskih akata potrebno za primjenu Zakona o zaštiti prirode i u kojim rokovima, da li je rađena procjena troškova koje nove obaveze nameću opštinama, kada se očekuje formalno uspostavljanje Natura 2000 mreže i šta nedostaje da bi postala operativna, ko snosi odgovornost ako ciljevi Strategije i Zakona ne budu ispunjeni, da li postoje međurokovi i javni izvještaji o napretku, te da li Ministarstvo smatra realnim zatvaranje pregovaračkog Poglavlja 27 do kraja 2026. godine. Do zaključenja ovog broja, Pobjeda nije dobila odgovore iz Ministarstva.

Strategija polazi od toga da se smanjenje zagađenja ne može postići samo tehničkim mjerama, već i promjenama u upravljanju prirodnim resursima i lokalnim politikama zaštite životne sredine. Upravo u tom kontekstu Vlada paralelno najavljuje i novi zakon o zaštiti prirode, koji treba da uspostavi jasniji sistem upravljanja zaštićenim područjima i uskladi nacionalno zakonodavstvo sa evropskim direktivama. Kako civilni sektor vidi taj proces i koliko zakonski okvir može doprinijeti stvarnoj zaštiti prirode, objašnjava predstavnica NVO Green Home Azra Vuković.

Zakon prirode

Ona smatra da će efekti novog zakona o zaštiti prirode zavisiti prije svega od njegove primjene.

„Novi zakon o zaštiti prirodi će uspjeti da suštinski unaprijedi sistem zaštite prirode u onoj mjeri u kojoj bude zaista i implementiran. Poznato je da je u Crnoj Gori donošeno puno dobrih zakona, ali da je izostajala potpuna implementacija što je ostavljalo brojne posljedice po životnu sredinu“, navela je ona.

Prema njenim riječima, donošenje zakona predstavlja dio obaveza iz Poglavlja 27 i proces usklađivanja sa evropskim direktivama.

– Direktive EU iz oblasti zaštite životne sredine i klimatskih promjena postaju sve zahtjevnije, te je bilo neophodno uraditi izmjene postojećeg zakona o zaštiti prirode i usaglasiti ga sa Direktivama EU. Ono što ne treba zaboraviti je da je zakon o zaštiti prirode krovni zakon koji definiše ovu oblast i još jedan je od zakona koji je neopravdano dugo u procesu pripreme i donošenja – rekla je ona.

Govoreći o samom procesu izrade zakona, Vuković navodi da civilni sektor nije imao uvid u sve verzije dokumenta.

” Iako sam kao predstavnica civilnog sektora bila članica radne grupe za izradu ovog zakona, u jednom momentu je radna grupa rasformirana, te nakon toga nijesam imala uvid u proces izrade zakona, niti u verzije zakona koje su bile u opticaju. Bez uvida u konkretno zakonsko rješenje koje je poslato na mišljenje Evropskoj komisiji, mogu da govorim samo načelno. Mi ćemo, naravno, ispratititi proces javne rasprave kada ista bude organizovana i dati tada svoje mišljenje”, ističe Vuković.

Ona posebno ukazuje na pitanje finansiranja upravljanja zaštićenim područjima, koje novi zakon u znatnoj mjeri prebacuje na lokalne samouprave.

“Proces proglašenja i uspostavljanja upravljača zaštićenih područja, kao i finansiranje istih, posebno kada je riječ o područjima koja se prostiru na teritoriji više opština, jedan je od izazova u oblasti zaštite prirode koji nijesu adekvatno tretirani prethodnim zakonskim rješenjima. Stoga je stvoren prostor da za neka područja i godinama nakon proglašenja nije uspostavljen upravljač, ne postoji koordinacija među više upravljača koji su uspostavljeni, ne donose se planovi i ne sprovode se mjere zaštite”, pojašnjava direktorica NVO Green Home.

U Strategiji se posebno naglašava da su problemi kvaliteta vazduha u Crnoj Gori dugotrajni i da se ponavljaju iz godine u godinu, naročito tokom zimskih mjeseci u sjevernoj i centralnoj zoni. Dokument navodi da je dio mjera već ranije bio planiran kroz prethodne akcione planove, ali da njihova primjena nije dala očekivane rezultate. Upravo na taj kontinuitet planiranja bez vidljivih efekata ukazuje i Vuković.

“Prethodna strategija upravljanja kvalitetom vazduha istekla je 2020. godine, a nova se priprema gotovo pet godina. U tom periodu problemi sa kvalitetom vazduha su i dalje prisutni, posebno tokom zimskih mjeseci u sjevernoj i centralnoj zoni”, ističe ona.

Prema njenim riječima, dokument donosi niz mjera, ali dio njih se ponavlja jer ranije nijesu sprovedene.

“Crna Gora mora konačno da izađe iz faze dugogodišnjeg planiranja i donošenja strategija i da krene u realizaciju mjera koje su definisane”, upozorila je Vuković.

Uticaj na zdravlje

Strategija upravljanja kvalitetom vazduha posmatra problem zagađenja ne samo kroz emisije i sektore privrede, već i kroz njegove posljedice po zdravlje stanovništva. Dokument se poziva na međunarodne studije koje povezuju zagađenje vazduha sa povećanim rizikom od respiratornih i kardiovaskularnih bolesti, ali naglašava da se stvarni zdravstveni efekti često teško precizno kvantifikuju u zdravstvenim statistikama. Upravo na taj aspekt upozoravaju i stručnjaci iz Instituta za javno zdravlje Crne Gore.

„Sve je više dokaza koji pokazuju da do uticaja izloženosti PM česticama dolazi čak pri koncentracijama manjim od sadašnjih graničnih vrijednosti koje preporučuje Evropska unija, pa čak i Svjetska zdravstvena organizacija“, navode iz Instituta.

Institut objašnjava da zdravstveni informacioni sistemi ne omogućavaju rutinsko izdvajanje broja oboljenja direktno povezanih sa zagađenjem vazduha.

“Zdravstveni informacioni sistemi ne omogućavaju rutinsko i precizno izdvajanje broja pregleda ili hospitalizacija koje se mogu direktno pripisati zagađenju vazduha, jer se dijagnoze evidentiraju prema kliničkoj slici i osnovnoj bolesti”, ukazali su iz IJZCG.

Prema dostupnim naučnim dokazima, određene grupe stanovništva posebno su osjetljive na zagađenje vazduha. To su djeca, naročito mlađa od pet godina, starije osobe, osobe sa hroničnim respiratornim oboljenjima, osobe sa bolestima srca i krvnih sudova, trudnice i osobe sa oslabljenim imunitetom.

Institut navodi da kratkotrajna izloženost zagađenom vazduhu može dovesti do pogoršanja respiratornih i kardiovaskularnih bolesti, povećanog broja hospitalizacija i prijevremenog umiranja.

Natura proces još traje

Praćenje kvaliteta vazduha i prikupljanje podataka o emisijama u Crnoj Gori u nadležnosti je Agencije za zaštitu životne sredine. Strategija se u velikoj mjeri oslanja upravo na podatke monitoringa koje prikuplja Agencija, kao i na inventare emisija i baze podataka o stanju prirode. Iz Agencije navode da se monitoring i registri kontinuirano vode i javno objavljuju.

“Na veb-portalu Agencije nalazi se jedinstvena i ažurirana baza podataka o zaštićenim područjima u Crnoj Gori. Agencija vodi nacionalne registre i informacione sisteme koji obuhvataju zaštićena područja, monitoring biodiverziteta i indikatore stanja prirode”, podsjećaju iz Agencije.

Planove upravljanja zaštićenim područjima ne izrađuje Agencija, već javna preduzeća parkova, opštine i drugi upravljači.

Kažu i da na veb-portalu postoje podaci o tome koja područja imaju planove upravljanja.

Proces uspostavljanja Natura 2000 mreže još je u fazi identifikacije i verifikacije podataka.

“Trenutne aktivnosti odnose se na terenska istraživanja staništa i vrsta, identifikaciju područja i uključivanje morskih staništa. Krajnji cilj je uspostavljanje kompletne mreže Natura 2000 na kopnu i moru”, ističu iz Agencije.

Agencija navodi da Crna Gora trenutno raspolaže sa devet automatskih stacionarnih stanica za monitoring kvaliteta vazduha i jednom mobilnom stanicom. Dvije se nalaze u Pljevljima, tri u Podgorici, a po jedna u Nikšiću, Baru, Bijelom Polju i Kotoru.

Planirane mjere

Prema projekcijama iz Strategije, smanjenje emisija suspendovanih čestica do 2029. godine trebalo bi da dovede do manjeg broja dana sa prekoračenjem dozvoljenih vrijednosti u najugroženijim zonama. Ipak, dokument navodi da će ostvarenje tih ciljeva zavisiti prije svega od sprovođenja mjera u sektorima grijanja domaćinstava, saobraćaja i energetike.

Strategija upravljanja kvalitetom vazduha za period 2026–2029. tako postavlja okvir u kojem se ukrštaju podaci o emisijama, procjene zdravstvenih posljedica i planirane mjere za smanjenje zagađenja. Upravo od toga zavisi da li će strategija ostati još jedan planski dokument ili će donijeti stvarno smanjenje zagađenja u gradovima koji se s tim problemom suočavaju svake zime.