Jovanović je za portal Standard apostrofirala da građani Crne Gore mogu konkretno očekivati veće mogućnosti za mobilnost – studiranje, stručne prakse i obuke u inostranstvu, kao i sticanje znanjima i vještina koje se direktno primjenjuju u domaćem obrazovnom sistemu i na tržištu rada.

STANDARD: Koje su trenutno najveće promjene koje Crna Gora sprovodi kako bi sistem cjeloživotnog učenja uskladila sa standardima i preporukama Evropske unije?

JOVANOVIĆ: Crna Gora je u posljednje dvije godine sprovela niz značajnih reformi kako bi sistem obrazovanja odraslih i cjeloživotnog učenja uskladila sa evropskim standardima i preporukama.

Značajna prekretnica ostvarena je u decembru 2023. godine, nakon formiranja nove Vlade Crne Gore, kada su obrazovanje odraslih i cjeloživotno učenje prepoznati kao posebni prioritet obrazovne politike. Po prvi put uspostavljen je Direktorat za cjeloživotno učenje sa dvije specijalizovane direkcije – Direkcijom za obrazovanje odraslih i Direkcijom za Nacionalni okvir kvalifikacija. Ovo je bio prvi korak ka jačanju upravljanja i stvaranju snažnije institucionalne osnove za budući razvoj.

Istovremeno je pokrenut sveobuhvatan proces zakonodavne reforme. Tokom protekle godine usvojena su sva četiri krovna zakona koja regulišu sistem obrazovanja odraslih: Opšti zakon o obrazovanju i vaspitanju, Zakon o obrazovanju odraslih, Zakon o nacionalnim stručnim kvalifikacijama i Zakon o Nacionalnom okviru kvalifikacija. Pored toga, usvojeno je osamnaest podzakonskih akata radi efikasne primjene novog pravnog okvira, a izrada dva pravilnika je u toku. Ove reforme donijele su nove mehanizme kvaliteta i transparentnosti. Licenca za rad organizatora obrazovanja odraslih ograničena je na period od pet godina, čime se obezbjeđuje redovna provjera standarda kvaliteta i osigurava da ustanove kontinuirano održavaju potrebne kadrovske, prostorne i programske kapacitete. Uvedena je obaveza unosa podataka u MEIS bazu, centralni informacioni sistem crnogorskog obrazovanja. Svaka ustanova mora evidentirati svoje programe, polaznike i rezultate, što omogućava transparentno praćenje obrazovnog procesa i stvaranje jedinstvene evidencije na nacionalnom nivou. Zakon o obrazovanju odraslih donio je uvođenje pojma ključnih kompetencija u skladu sa evropskim okvirom.

Poseban akcenat stavljen je na programe za sticanje mikrokvalifikacija, kao fleksibilan i brz odgovor na potrebe tržišta rada. Zakon je jasno razgraničio javne isprave od internih uvjerenja koja se izdaju polaznicima, čime se sprečavaju zloupotrebe i vraća povjerenje u sistem kvalifikacija. Otvorena je mogućnost da pilot programe realizuju i testiraju sva zainteresovana pravna lica bez obaveze dobijanja licence.

Važne reforme sprovedene su i u oblasti kvalifikacija. Provjeru znanja sada sprovodi Ispitni centar sa licenciranim ispitivačima, što obezbjeđuje nepristrasnost i standardizaciju. Poboljšane su i centralizovane procedure priznavanja inostranih sertifikata – nadležnost je prenesena sa provajdera na Centar za stručno obrazovanje, čime se ubrzava proces i obezbjeđuje pouzdanost. Mikrokvalifikacije su formalno integrisane u Nacionalni okvir kvalifikacija, u skladu sa preporukama Savjeta Evropske unije iz 2022. godine, uz jasno definisane procedure kontrole kvaliteta i licenciranja organizatora.

Pored zakonodavnih reformi, kreirali smo i ojačali strateški okvir. Razvili smo četiri nova strateška dokumenta. Obrazovanje odraslih je sada snažno ugrađeno u Strategiju reforme obrazovanja (2025-2035), Strategiju karijernog vođenja i savjetovanja (2025-2030), Plan obrazovanja odraslih (2025-2029) i Reformsku agende Crne Gore (2024-2027). Ovi dokumenti pružaju jasnu viziju za povećanje učešća odraslih u cjeloživotnom učenju i jačanje kapaciteta obrazovanja da odgovori na potrebe tržišta rada. Ministarstvo je pripremilo dvije sveobuhvatne analize – analizu sistema obrazovanja odraslih i analizu procesa validacije neformalnog i informalnog učenja.

Od početka 2024. godine do danas donijeta su sedamdeset tri nova programa obrazovanja odraslih, u skladu sa potrebama tržišta rada, a broj licenciranih organizatora obrazovanja povećan je za dvanaest (sa 126 u 2024. godini na 138 na današnji dan). Crna Gora nudi ukupno 768 programa obrazovanja odraslih.

Posebna pažnja posvećena je saradnji sa poslodavcima, socijalnim partnerima i Privrednom komorom. Novi programi razvijeni su u sektorima u kojima postoji nedostatak radne snage, uključujući IT, turizam, građevinarstvo i energetiku. Uveli smo i inovativne mogućnosti učenja kroz mikrokvalifikacije. U toku je razvoj prvih programa za sticanje mikrokvalifikacija, koji obuhvataju oblasti poput njege pasa i njege dekoltea, što pokazuje našu posvećenost razvoju fleksibilnih i tržišno orijentisanih obrazovnih puteva.

Značajan napredak postignut je i u prikupljanju podataka i praćenju. Po prvi put, Vlada Crne Gore usvojila je zaključak kojim se sva ministarstva i organi uprave obavezuju da dostavljaju podatke Ministarstvu prosvjete, nauke i inovacija o aktivnostima obrazovanja odraslih, čime će biti uspostavljen jedinstven sistem evidencije.

U toku je izrada analize obrazovne ponude u obrazovanju odraslih sa posebnim fokusom na mogućnost razvoja online programa obrazovanja i unapređenje dostupnosti za različite kategorije polaznika. Crna Gora se priprema za prvo učešće u PIAAC istraživanju, najvažnijem međunarodnom istraživanju u oblasti obrazovanja odraslih, što smatramo jednim od ključnih dostignuća. Paralelno se radi na digitalizaciji rada auto-škola i razvoju mobilne aplikacije koja će sadržati sve ključne informacije iz sektora obrazovanja odraslih.

Po prvi put, u državnom budžetu za 2026. godinu predviđena su namjenska sredstva za sprovođenje politika iz oblasti obrazovanja odraslih, što jasno pokazuje posvećenost Vlade razvoju kulture cjeloživotnog učenja. Za ovu oblast izdvojeno je blizu 700.000 evra. Glavni ciljevi definisani budžetom su podrška osnovnom obrazovanju odraslih, sa akcentom na ranjive grupe i povećanje broja odraslih koji učestvuju u cjeloživotnom učenju, sa fokusom na promotivne aktivnosti.

STANDARD: Na koji način Direktorat radi na usklađivanju kvalifikacija i ishoda učenja sa European Qualifications Framework i drugim evropskim okvirima?

JOVANOVIĆ: Crna Gora, u okviru Nacionalnog okvira kvalifikacija (NOK), prepoznaje značaj Euroguidance, Europass i Evropskog okvira kvalifikacija kao instrumenata koji doprinose transparentnosti kvalifikacija, mobilnosti i cjeloživotnom učenju.

Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija razvija novi veb-sajt Crnogorskog okvira kvalifikacija sa Registrom kvalifikacija, čime građanima, studentima, odraslim polaznicima i poslodavcima obezbjeđuje brz i pouzdan pristup podacima o kvalifikacijama. Poseban doprinos NOK-a ogleda se u razvoju platforme za obrazovanje odraslih, koja povećava transparentnost i dostupnost informacija. Pored toga, uvođenje mikrokvalifikacija u pravni okvir omogućava brzo sticanje znanja i vještina koje zahtijeva tržište rada. Sistem se dodatno jača kroz mehanizme obezbjeđenja kvaliteta, priznavanja prethodnog učenja i priznavanja inostranih sertifikata. Time se obezbjeđuje fleksibilan i inkluzivan pristup koji vrednuje različite puteve učenja i olakšava mobilnost.

Ključnu ulogu u strateškom razvoju NOK-a ima Savjet za kvalifikacije, koji obezbjeđuje usklađenost kvalifikacija sa potrebama tržišta rada. Savjet je u toku 2025. godine usvojio 11 inicijativa za razvoj novih kvalifikacija i 32 standarda zanimanja i kvalifikacija, potvrđujući kontinuirani razvoj sistema.

Kroz aktivno učešće u mrežama Euroguidance, Europass i Savjetodavnoj grupi za Evropski okvir kvalifikacija, Crna Gora nastavlja da primjenjuje evropske najbolje prakse i jača svoj nacionalni sistem kvalifikacija, doprinoseći time unapređenju profesionalnog usmjeravanja i savjetovanja.

U ovoj godini Crna Gora mora započeti postupak osnivanja Nacionalne agencije za programe Evropske unije. U skladu sa članom 62 Zakona o visokom obrazovanju, Vlada osniva agenciju za realizaciju i promociju programa EU i drugih međunarodnih programa u području obrazovanja, nauke, osposobljavanja i mladih. Odredbe člana 62 primjenjivaće se od dana pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji.

STANDARD: Koliko su digitalne vještine, zelene kompetencije i cjeloživotno učenje integrisani u nacionalne obrazovne politike, u skladu sa prioritetima Evropske unije?

JOVANOVIĆ: Crna Gora je u posljednje tri godine sprovela značajne reforme i ulaganja kako bi obrazovni sistem uskladila sa evropskim prioritetima digitalne transformacije, zelene tranzicije i cjeloživotnog učenja.

Kao što je već navedeno, od 2024. godine Nacionalni savjet za obrazovanje donio je ukupno 73 programa obrazovanja odraslih i 20 modularnih obrazovnih programa kojima se u različitom stepenu tretiraju digitalne i zelene vještine.

Većina programa snažno integriše digitalne kompetencije kroz stručne module i praktično obrazovanje, dok su zelene kompetencije posebno naglašene u sektorima hortikulture, energetike, građevinarstva, saobraćaja i pomorstva.

Sjajan primjer saradnje u pogledu razvoja programa obrazovanja odraslih ostvaren je sa Privredno komorom. Naime, krajem 2024. godine, Privredna komora sprovela je istraživanje o deficitarnim IT zanimanjima za kojima postoji najveća potreba poslodavaca, na šta je MPNI odgovorilo usvajanjem četiri programa obrazovanja iz oblasti razvoja web aplikacija, digitalne analitike i upravljanja podacima, dizajna i optimizacije korisničkog iskustva i obrade podataka i mašinskog učenja.

U toku prošle godine, Vlada Crne Gore, preko Zavoda za zapošljavanje, podržala je obuku nezaposlenih lica u sticanju digitalnih kompetencija, u okviru koje su građani imali priliku da besplatno dobiju najkvalitetnije obuke.

U prethodne dvije godine uloženo je preko 10 miliona evra u unapređenje digitalne infrastrukture obrazovno-vaspitnih ustanova. Posebna pažnja posvećena je djeci iz udaljenih područja, romske zajednice i djeci sa invaliditetom, kako bi im se obezbijedile jednake mogućnosti za razvoj digitalnih kompetencija. Škole i biblioteke opremljene su računarima i internet konekcijom, a digitalne platforme poput portala Digitalna škola omogućavaju besplatan pristup video lekcijama i interaktivnim sadržajima. Kroz mrežu EdTech učionica učenici imaju pristup savremenim tehnologijama, dok alati poput SELFIE for Schools i SELFIE for Teachers pomažu u planiranju ciljanih mjera za unapređenje digitalnog obrazovanja.

Posebno su razvijeni digitalni resursi za djecu sa posebnim obrazovnim potrebama i romsku zajednicu – asistivne tehnologije, aplikacije za razvoj komunikacije i socijalnih vještina, čitači ekrana, alati za pretvaranje govora u tekst i multijezični digitalni materijali. Time se digitalno obrazovanje pozicionira kao ključni instrument inkluzije i jednakosti.

U oblasti nastavničkih kompetencija, kroz nacionalni Okvir digitalnih kompetencija nastavnika i programe stručnog usavršavanja, obučeno je blizu 1.900 nastavnika za integraciju tehnologije u nastavu.

Velika ulaganja u opremu dodatno potvrđuju posvećenost – u novembru 2023. godine nabavljena je oprema vrijedna preko 6,3 miliona eura (računari, laptopi, televizori, projektori, štampači) za osnovne i srednje škole, finansirana kombinacijom sredstava EIB kredita, WBIF grantova i nacionalnog budžeta. U aprilu 2026. godine potpisan je novi ugovor vrijedan 2,4 miliona eura, od čega je 1,98 miliona bespovratnih sredstva EIB-a, za opremanje učionica, nastavničkih kabineta, predškolskih ustanova i muzičkih škola.

STANDARD: Kako ocjenjujete spremnost obrazovnih ustanova i nastavnog kadra da primjenjuju evropske standarde kvaliteta u obrazovanju?

JOVANOVIĆ: Spremnost obrazovnih ustanova i nastavnog kadra u Crnoj Gori da primjenjuju evropske standarde kvaliteta u obrazovanju može se ocijeniti kao značajno unaprijeđena u posljednje dvije godine. Ustanove su prošle kroz proces modernizacije infrastrukture, digitalizacije i jačanja strateškog okvira, dok su nastavnici obučeni da integrišu digitalne tehnologije i nove metode učenja u svakodnevnu praksu. Tokom 2025. i 2026. godine realizovano je ukupno 37 različitih programa obuka, u kojima je učestvovalo 9.848 nastavnika, vaspitača i stručnih saradnika.

Time je značajno unaprijeđena njihova kompetentnost u oblastima kao što su digitalne vještine, prevencija nasilja, inkluzivno obrazovanje, rodna ravnopravnost, medijska i naučna pismenost, održivi razvoj, kao i drugim segmentima obrazovnog sistema.

STANDARD: Koji su najveći izazovi u ostvarivanju ciljeva iz pregovaračkog procesa sa Evropskom unijom u oblasti obrazovanja i razvoja ljudskih resursa?

JOVANOVIĆ: Jedan od najvećih izazova odnosi se na inkluziju marginalizovanih grupa, posebno djece iz romske i egipćanske zajednice i djece sa invaliditetom. Uprkos naporima i napretku u ranom i predškolskom obrazovanju, upis i zadržavanje na višim nivoima obrazovanja i dalje je neujednačeno, što ukazuje na prepreke za održiv pristup obrazovanju i napredovanje ovih grupa.

Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija prepoznaje navedene izazove i sprovodi mjere koje obezbjeđuju jednakost i inkluziju na svim nivoima obrazovanja.

U predškolskom obrazovanju obezbijeđen je besplatan boravak u vrtićima za djecu RE populacije, uz kampanje za promociju upisa. Posebno je značajno što je i u vrtićima uvedena praksa angažovanja medijatora. Dodatna podrška ranjivim grupama obezbijediće se kroz rad asistenata za rani razvoj. Djeca koja se suočavaju sa razvojnim teškoćama ili socijalnim barijerama dobiće pravovremenu i kvalitetnu podršku u najosjetljivijem periodu odrastanja.

U osnovnom obrazovanju broj medijatora je udvostručen – sa 22 u školskoj 2021/2022. na 40 u 2025/2026. godini. Intenzivno opismenjavanje i individualna podrška učenicima RE zajednice realizovana je kroz 280 časova u šest osnovnih škola, obuhvatajući 148 učenika, a ovaj vid podrške nastavlja se i u 2026. godini.

Na nivou srednjeg obrazovanja primjenjuje se princip afirmativne akcije – kandidati iz RE populacije ostvaruju dodatne bodove prilikom upisa, a obezbjeđuju se i stipendije, čiji je iznos povećan za učenike sa vrlo dobrim i odličnim uspjehom.

Novi Zakon o visokom obrazovanju, usvojen krajem 2025. godine, prepoznaje studente sa invaliditetom i studente iz RE populacije kao posebno osjetljive kategorije, kojima se omogućava afirmativni upis i oslobađanje od plaćanja naknada i na privatnim ustanovama. Studentima RE populacije dodjeljuju se stipendije u iznosu od 300 evra. Domovi učenika i studenata opredjeljuju do 7% kapaciteta za smještaj studenata iz ovih grupa.

Na nivou obrazovno-vaspitnih ustanova formirani su timovi za praćenje primjene Protokola o postupanju i prevenciji ranog napuštanja školovanja, sa fokusom na djecu iz romske i egipćanske populacije. U školama sa većim brojem romske i egipćanske djece uspostavljeni su koordinacioni timovi koji prate i sprečavaju drop-out, dok je razmjena podataka sa MUP-om omogućila preuzimanje informacija o djeci osnovnoškolskog uzrasta kako bi se utvrdilo koja djeca ne pohađaju školu i preduzele dalje intervencije.

U narednom periodu, posebna pažnja biće usmjerena na jačanje podrške učenicima koji se nalaze u riziku od napuštanja školovanja. Ministarstvo će razviti program za nastavnike-mentore, kroz koji će se obezbijediti dodatna pomoć i vođenje učenika kojima je potrebna podrška da ostanu u obrazovnom sistemu. Istovremeno, biće uspostavljen peer sistem podrške, zasnovan na povezivanju mlađih učenika u riziku sa starijim vršnjacima. Na ovaj način učenici dobijaju priliku da kroz vršnjačku podršku razvijaju sigurnost i motivaciju za nastavak školovanja.

STANDARD: Koliku ulogu imaju evropski programi poput Erasmus+ u unapređenju sistema cjeloživotnog učenja u Crnoj Gori i šta građani mogu konkretno očekivati od tih programa?

JOVANOVIĆ: Evropski programi, poput Erasmus+, imaju izuzetno važnu ulogu u unapređenju sistema cjeloživotnog učenja u Crnoj Gori. Oni omogućavaju povezivanje našeg obrazovnog sistema sa evropskim standardima kvaliteta, jačaju međunarodnu saradnju i otvaraju mogućnosti za razmjenu iskustava i znanja.

Za obrazovne ustanove, Erasmus+ znači modernizaciju nastavnih praksi, razvoj novih programa i jačanje kapaciteta nastavnog kadra kroz obuke i mobilnost. Za nastavnike i stručnjake, to je prilika da se upoznaju sa inovativnim metodama, digitalnim alatima i inkluzivnim praksama koje se primjenjuju širom Evrope.

Građani Crne Gore mogu konkretno očekivati veće mogućnosti za mobilnost – studiranje, stručne prakse i obuke u inostranstvu, kao i sticanje znanjima i vještina koje se direktno primjenjuju u domaćem obrazovnom sistemu i na tržištu rada.

Od potpisivanja Sporazuma 2014. godine, Crna Gora je kroz Erasmus+ ostvarila značajne rezultate:

– Preko 3.500 studenata i nastavnika učestvovalo je u razmjenama; više od 1.700 studenata je studiralo u inostranstvu, više od 600 studenata obavljalo je stručne prakse, dok je 1.400 nastavnog osoblja prošlo kroz programe mobilnosti.

– Više od 20 projekata izgradnje kapaciteta unaprijedilo je nastavne planove i digitalizaciju, a Univerzitet Crne Gore je najaktivniji učesnik.

– Realizovano je više od 70 omladinskih razmjena sa preko 2.100 učesnika i angažovano više od 300 volontera kroz Evropski korpus solidarnosti.

– Više od 450 polaznika i nastavnika koristilo je mobilnost u stručnom obrazovanju, a sprovedeno je 15 projekata u obrazovanju odraslih.

– Implementirano je više od 45 partnerstava i osam inovacionih alijansi.

Finansijski, Crna Gora je u periodu 2014–2020 dobila oko 15 miliona evra, dok se za period do 2027. očekuje dodatnih 10 miliona evra. Najveći korisnici su visokoškolske ustanove i omladinske NVO.

STANDARD: Gdje vidite sistem cjeloživotnog učenja u Crnoj Gori za pet godina i koje evropske prakse smatrate najvažnijim za dalji razvoj kvaliteta obrazovanja?

JOVANOVIĆ: Za pet godina očekujemo stabilno razvijen i inkluzivan sistem cjeloživotnog učenja u Crnoj Gori, snažno povezan sa evropskim obrazovnim prostorom, sa punom integracijom digitalnih i zelenih kompetencije u programe obrazovanja i fleksibilnim oblicima učenja – od mikrokvalifikacija do online kurseva.

Najvažnije evropske prakse koje će oblikovati njegov dalji razvoj jesu digitalna transformacija i inkluzivne prakse koje obezbjeđuju jednak pristup obrazovanju za ranjive grupe, kao i mobilnost i međunarodna saradnja kroz Erasmus+ i slične programe. Sistem će se oslanjati na praćenje i evaluaciju zasnovanu na podacima, što će omogućiti da se politike oblikuju na osnovu stvarnih rezultata i potreba.

TEKST JE IZRAĐEN U OKVIRU PROJEKTA ,,ŠTA GRAĐANI DOBIJAJU ULASKOM CRNE GORE U EVROPSKU UNIJU“, KOJI JE PODRŽAN OD FONDA ZA PODSTICAJ MEDIJSKOG PLURALIZMA MINISTARSTVA – MINISTARSTVA KULTURE I MEDIJA CRNE GORE