“Od svih uzoraka konzerviranih u Crnogorskoj banci biljnih gena, jedino pšenica za sada ispunjava uslove da se započne sa aktivnostima za njeno slanje u Svalbard. Međutim, za to će biti potrebno još par godina kako bi se obezbijedila dovoljna količina sjemena”, kazao je Jovanović.

Ipak, na Biotehničkom fakultetu kao primarni cilj određena je dalja inventarizacija i proučavanje genetičkih resursa, kao i podrška njihovom održivom korišćenju. Na taj način u doglednoj budućnosti stvaraće se uslovi i da se sjeme iz Crnogorske banke biljnih gena pohrani u globalnom trezoru sjemena u Norveškoj.

Jovović ističe da je sakupljanje biljnih genetičkih resursa u Crnoj Gori počelo 40-tih godina prošlog vijeka, ali je ono rađeno isključivo za potrebe naučno-istraživačkog rada i selekcije, dok su prva organizovana ispitivanja agrobiodiverziteta na području Crne Gore započeta su 1987. godine i njima su bili obuhvaćeni vinova loza, voćne kulture i pšenica.

On takođe napominje da su zbog nepostojanja jasnog programa očuvanja i održivog korišćenja genetičkih resursa ostvareni rezultati bili daleko od očekivanih i ogledali su se u značajnom gubitku prikupljenog materijala, kao i da su usljed ratnih dešavanja i raspada Jugoslavije započete aktivnosti na očuvanju ovih resursa prekinute 1992. godine.

“Zbog opravdane bojazni da dio prikupljenog genetičkog materijala može biti trajno izgubljen, njihovo čuvanje od tada postaje briga Poljoprivrednog instituta iz Podgorice (danas Biotehnički fakultet). Veoma skromna finansijska podrška, ali i neki drugi razlozi, uslovili su da značajan broj genotipova bude izgubljen. Aktivnosti na sakupljanju i proučavanju agrobiodiveziteta u tom periodu svedene su na minimum”, objašnjava naš sagovornik.

Crnogorska banka biljnih gena

No, prema njegovim riječima, situacija u ovoj oblasti značajno se mijenja 2004. godine, kada počinje realizacija SEEDNet projekta (Mreža razvoja biljnih genetičkih resursa za Jugo-istočnu Evropu), finansiranog od strane Švedske аgencije zа međunаrodni rаzvoj (Sida).

Istorijska misija SEEDNet projekta (2004-2011) na ovim prostorima ogleda se u tome da su upravo njegovom zaslugom značajno ojačani tehnički i ljudski kapaciteti vezani za sakupljanje, očuvanje i istraživanje biljnih genetičkih resursa i oživljene aktivnosti na inventarizaciji, konzervaciji, regeneraciji, karakterizaciji, genetičkoj identifikaciji, dokumentaciji i formiranju baze podataka, kao i na uspostavljanju jake regionalne saradnje.

“Zahvaljujući finansijskoj podršci SEEDNet projekta na Biotehničkom fakultetu u Podgorici je 2004. godine osnovana moderna banka biljnih gena. Crnogorska banka biljnih gena (CBG) ima svu opremu neophodnu za čišćenje, sušenje, i pakovanje sjemena, određivanje vlage, čistoće i zdravstvenog stanja sjemena i označavanje uzoraka”, kazao je Jovović.

Pored toga, kako dodaje, opremljena je za dugoročno (long term) čuvanje sjemena (-20 oC) i čuvanje aktivnih kolekcija (+4 oC).m, a sve svoje aktivnosti (inventarizacija, sakupljanje, karakterizacija, konzervacija, regeneracija, evaluacija, dokumentacija i razmjena genetičkih resursa) Crnogorska banka biljnih gena obavlja u saglasnosti sa IPGRI procedurama i standardima.

“Tokom implementacije SEEDNet projekta, osim banke biljnih gena, formirane su i laboratorije za kulturu tkiva i molekularnu identifikaciju, značajno oživljene aktivnosti na inventarizaciji, morfološkoj karakterizaciji, regeneraciji, genetičkoj identifikaciji autohtonih vrsta/sorti i podizanju poljskih kolekcija voćnih vrsta. I pored svega navedenog broj aksešena u nacionalnoj kolekciji je još uvijek mali, što je direktna posljedica dugogodišnjeg zaostajanja u organizovanom radu na genetičkim resursima”, ocijenio je Jovović.

On napominje i da se sve aktivnosti Crnogorske banke biljnih gena odvijaju kroz rad sedam radnih grupa: žita i kukuruz, ljekovito i aromatično bilje, povrće, voće i vinova loza, industrijsko bilje, krmno bilje i dokumentacija. Podsjeća takođe i da je Biotehnički fakultet u Podgorici odgovorna institucija za sakupljanje, kolekcionisanje i proučavanje biljnih genetičkih resursa za hranu i poljoprivredu u Crnoj Gori. Pored njega u realizaciji pojedinih aktivnosti uključene su i druge relevantne institucije: Prirodno-matematički fakultet – Studijski program biologija, Republička savjetodavna služba u biljnoj proizvodnji, “13. jul Plantaže” A.D. Podgorica, Prirodnjački Muzej Crne Gore, Nacionalni park “Biogradska Gora”, kao i neke lokalne NVO.

Jovanović naglašava i da bogat biljni genofond Crne Gore predstavlja prirodni resurs od velikog značaja za proizvodnju hrane i poljoprivredu uopšte.

Izgubljen ogroman broj lokalnih sorti

“Intenzifikacija poljoprivredne proizvodnje i neadekvatno korišćenje zemljišta, sa jedne i čovjekova nebriga, sa druge strane, doveli su do nestanka ogromnog broja lokalnih sorti i populacija. Međutim, samo mali dio te raznovrsnosti sačuvan je i spašen od nestajanja zahvaljujući ekstenzivnoj proizvodnji poljoprivrednih domaćinstava. Iako su zadnjih godina učinjeni značajni napori na njihovom kolekcionisanju i konzervaciji broj aksešena u nacionalnoj banci biljnih gena je još uvijek mali, što je direktna posljedica dugogodišnjeg zaostajanja u organizovanom radu na genetičkim resursima”, sa žaljenjem ističe Jovović.

Prema njegovim riječima Crnogorska banka biljnih gena posjeduje kolekciju od oko 200 gajenih i samoniklih vrsta pšenice, 68 lokalnih populacija kukuruza, pet raži, 10 ječma, pet ovsa, šest heljde, dva duvana, 11 uzoraka samoniklih populacija pelina i 25 smilja, 52 lokalne sorte krompira i 45 uzoraka drugog povrća (raštan, kupus, crni luk, peršun, salata, paradajz, patlidžan, bamija, pasulj, bob, grašak, dinja i tikva), 23 samonikle populacije crvene djeteline i 11 populacija ježevice.

“Za sve aksešene urađeni su pasoški podaci i izvršen njihov transfer u EURISCO bazu podataka. Uzorci sjemena čuvaju se u CBG na -20Oc”, kazao je Jovović.

Pored toga Crnogorska banka biljnih gena, kako on ističe, posjeduje i šest veoma vrijednih poljskih kolekcija voćaka i vinove loze: masline, smokve (12 sorti) i šipka (21 sorta) (Centar za suptropske kulture u Baru), šljive (15 aksešena) i jabuke (60 aksešena) (Centar za kontinentalno voćarstvo, ljekovito i aromatično bilje u Bijelom Polju) i vinove loze (Ogledno imanje Biotehničkog fakulteta u Podgorici). Crnogorska banka biljnih gena posjeduje jednu od najbogatijih kolekcija domaćih, odomaćenih i introdukovanih sorti vinove loze na Balkanu (408 aksešena), kao i veoma vrijednu kolekciju populacije sorte kratošija (17 varijeteta – biotipova).

“Nakon potpisivanja Memoranduma o razumijevanju sa ECPGR-om (Evropski program saradnje za biljne genetičke resurse), 2009. godine, pasoški podaci o crnogorskim aksešenima, sistematizovani po jedinstvenom deskriptoru (multi-crop passport descriptors), nalaze se i na EURISCO-voj web starnici (http://eurisco.ecpgr.org). Svi podaci o konzerviranom materijalu sistematizovani su po kodovima usvojenim na nivou radnih grupa (vinova loza – 1, žitarice – 2, povrće – 3, krmno bilje – 4, industrijsko bilje – 5, voćke – 6 i medicinsko i aromatično bilje – 7)2”, objašnjava Jovović.

Dalje dodaje da se trenutno u ovoj bazi nalaze podaci oko 400 aksešna iz Crne Gore, svrstanih u 17 rodova. Objašnjava takođe i razloge osnivanja globalne banke sjemena na Svalbardu.

“Imajući u vidu sve izraženije uticaje klimatskih promjena, dosadašnje metode konzervacije ne garantuju apsolutno sigurnu konzervaciju genetičkih resursa. Iz tih razloga je 2007. godine u stijeni arktičkog ostrva Svalbard sagrađena globalna banka sjemena – “Trezor sjemena” ili “Trezor Sudnjeg dana”. Skladište sjemena ulazi 130 m u ledene površine planine Arhipelaga koji je odabran zbog svoje udaljenosti od ostatka svijeta, kao i činjenice da na ovom mestu nema zemljotresa i aktivnih vulkana, pa se smatra bezbjednim. Uslovi trajnog mraza koji ovdje vladaju doprinose dubokom zamrzavanju, a time očuvanju sjemena. Kapacitet trezora je 4,5 miliona biljnih sorti i 2,5 milijarde sjemenki, a do sada je konzervirano oko 865.000 uzoraka. Trezorom sjemena upravlja nezavisna međunarodna organizacija Global Crop Diversity Trust. Trezor je zaključan veći dio godine i samo nekoliko osoba ima pristup”, navodi Jovović.

On podsjeća na to da je kako bi sjeme bilo deponovano u “Trezoru sudnjeg dana” potrebno da su uzorci proučeni i da posjeduju što više informacija o genetskim i fenotipskim svojstvima, kao i o upotrebnoj vrijednosti, ali i da su konzervirani u osnovnoj i sigurnosnoj kolekciji nacionalne banke gena.

“To je proces koji zahtjeva značajna sredstva za proučavanje i nekoliko godina za umnožavanje takvog materijala, pošto je, osim 500 sjemenki koje se šalju u Svalbard, neophodno obezbijediti i dovoljno sjemena za dvije nacionalne kolekcije. Slanje sjemena u Svalbard predstavlja završni korak u očuvanja biljnih genetičkih resursa i garancija je da neće doći do njegovog gubitka”, kazao je Jovović.

Pristup sjemenu ima samo država vlasnik

Podsjeća i na to da je Trezor sudnjeg dana vlasništvo Vlade Norveške, te da ona nema pristup sjemenu koje se čuva u kutijama (black box) na temperaturi od -18oC. Pristup sjemenu ima isključivo država koja je njegov vlasnik, a svaka država može da povuče svoje sjeme u slučaju neke katastrofe, bolesti, suše ili rata.

“Prvo povlačenje uzoraka iz trezora urađeno je nedavno zbog rata u Siriji, ali su ta sjemena skoro ponovo vraćena u Trezor”, napominje naš sagovornik.

Jovović takođe ističe da rad sa genetičkim resursima zahtijeva edukovan kadar i značajnija finansijska sredstva.

“Crnogorska banka biljnih gena još uvijek nema ni jednog stalno zaposlenog radnika, ali ni finansijska sredstva za obavljanje ovih aktivnosti u punom kapacitetu. Banka biljnih gena svake godine od Uprave za bezbjednost hrane dobija određenu, manju svotu novca koji se koristi za regeneraciju, konzervaciju i međunarodnu razmjenu uzoraka, kao i za podršku on farm gajenju”, navodi Jovović.

Sva ostala, mnogo složenija i obuhvatnija istraživanja, prema njegovim riječima, rade se isključivo iz sredstava međunarodnih i nacionalnih projekata.

“Do sada je veći broj saradnika i mladih istraživača Biotehničkog fakulteta radio na proučavanju ovih resursa (pšenica, krompir, kukuruz, pelim, smilje, vinova loza, maslina, šipak, smokva, jabuka, kruška), a rezultati istraživanja publikovani su u referentnim međunarodnim časopisima, monografijama, master i doktorskim tezama. Za rad na ostalim kulturama deponovanim u nacionalnoj banci biljnih gena čekaće se neka bolja vremena i neki novi projekti. Trenutno se na Biotehničkom fakultetu sprovodi nekoliko projekata čiji je primarni cilj sakupljanje, proučavanje i konzervacija ovih resursa”, kazao je Jovović.

Zanimljivo je na kraju dodati da je posljednja isporuka sjemena Trezoru na Svalbardu isporučena prije nešto malo manje od mjesec, tačnije 27. februara. Genetski biljni material su isporučile 23 banke sjemena, od kojih devet prvi put. Pored Bosne i Hercegovine, među novim saradnicima našle su se i banke sjemena iz Kameruna, Indonezije, Kazahstana, Kenije, Madagaskara, Nigerije i Zambije, a u aktuelnoj pošiljci bila su sjemena usjeva kao što su grah, ječam, kukuruz, pirinač, proso i sirak.