Kupci bi na prvi pogled mogli pomisliti da kupuju proizvod američkog tehnološkog giganta “Apple”. Međutim, pažljiviji posmatrači, osim izuzetno niske cijene – manje od dva dolara – za slušalice koje inače koštaju oko 20 dolara u Srbiji, mogu primijetiti još nešto neobično.

Na kutiji piše “Apple Earphone” – u jednini, umjesto u množini. Takođe, na njoj stoji da je proizvod “made in Califomia” – sa slovom “m” umesto “rn” u nazivu države u kojoj se nalazi sjedište kompanije “Apple”.

Ove slušalice su dio poplave kineskih proizvoda koji su predstavljeni kao poznati zapadni brendovi, a koji su preplavili Balkan i zauzeli police prodavnica u vlasništvu kineskih imigranata.

Ne postoje tačni podaci o ukupnoj količini ovakve kineske robe koja stiže na Balkan. Pored lažne “Apple” elektronike, tu su i patike, odjeća i drugi artikli koji se prodaju pod imenom globalnih brendova poput “Nike”, “Tommy Hilfiger”, “Adidas”, “Hugo Boss”, “Armani”, “Gucci” i “Louis Vuitton”.

Međutim, carinski podaci sugerišu da taj broj godišnje dostiže najmanje stotine hiljada jedinica, a Balkanski servis Radio Slobodne Evrope (RSE) je utvrdio bar jednu rutu kojom ovi proizvodi stižu na police balkanskih prodavnica – uključujući tranzit kroz italijansku luku poznatu po mafijaškim vezama.

Kineski biznismen koji više godina živi u Srbiji, a koji je donedavno bio aktivan u uvozno-izvoznim poslovima, rekao je da se oko 85 odsto ove robe koja stigne u Srbiju otprema iz luke Ningbo na istočnoj obali Kine.

U jednom kontejneru u kojem se prevozi roba može biti i 2.000 artikala, što onemogućava kontrolu svakog pojedinačnog proizvoda, kaže biznismen, koji za RSE pristao da govori pod uslovom anonimnosti zbog mogućih pravnih posljedica.

“Carina ne može da provjerava svaki kontejner i svaki proizvod”, rekao je on.

Kupovina ovih falsifikovanih artikala “na veliko” se obično obavlja u gotovini i između strana koje se međusobno poznaju i imaju dugogodišnje poslovne odnose, dodao je on.

Biznismen kaže da se iz Ningboa roba otprema u italijansku luku Đoja Tauro u Italiji. Odatle, kako objašnjava, u manjim brodovima ova roba se prenosi u luke u Rijeci, Hrvatska; Bar, Crna Gora; i Kopar, Slovenija.

Radio Slobodna Evropa (RSE) je nezavisno potvrdila ovu rutu sa carinskim organima u Srbiji, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Italiji.

Nakon što stigne u Sloveniju, Hrvatsku ili Crnu Goru, falsifikovana roba se transportuje u Srbiju drumskim prevozom i željeznicom, rečeno je za RSE u Upravi carina Srbije.

Uprava je saopštila da su samo prošle godine službenici zaplijenili 104 hiljade različitih proizvoda zbog sumnje na kršenje prava intelektualne svojine, dok je više od 61 hiljada predmeta uništeno – uglavnom tekstila.

Hrvatski carinici rekli su za RSE da godišnje rješavaju oko 600 slučajeva sumnje na povredu intelektualne svojine, prije svega u lukama u Rijeci i Pločama, ali i na graničnom prelazu Bajakovo sa Srbijom. Oko 85 odsto ove robe dolazi iz Kine, a većina robe su falsifikovani brendovi iz EU i SAD, navode iz hrvatske Carine.

U Upravi carina Crne Gore za RSE je rečeno da Kina ostaje ključna zemlja porijekla za sve vrste falsifikovane robe. Crnogorski carinici su zaplijenili 5.274 falsifikovana artikla iz Kine prošle godine, u odnosu na 3.303 u prethodnoj godini, navodi se u dopisu.

Kineska veza

Region Balkana je postao strateški važan za Kinu, koja je u regionu uložila u velike infrastrukturne projekte i, između ostalog, potpisala sporazum o slobodnoj trgovini sa Srbijom koji je na snazi od jula 2024.

Većina balkanskih zemalja nijesu članice Evropske unije, ali su dio kineske inicijative Pojas i put (BRI), tj. globalne strategije razvoja infrastrukture koju je Peking pokrenuo 2013. godine, a za koju neke zapadne vlade upozoravaju da bi mogla dovesti do prevelikog duga prema Kini.

Kineski izvoz u Srbiju rastao je u prosjeku 16,7 odsto godišnje od 2018. do 2023. godine, skočivši sa 1,8 milijardi dolara na skoro četiri milijarde dolara u tom periodu, pokazuju najnoviji podaci Opservatorije ekonomske složenosti, platforme za podatke o trgovini.

Među desetinama kineskih kompanija koje nude svoje proizvode na balkanskom tržištu preko lokalnih srpskih firmi nalazi se i “Šenzhen VBO Industrial Co.”, proizvođač bežičnih slušalica koje izgledaju identično onima u lažnoj “Apple” kutiji u prodavnici u Novom Sadu koju su posjetili novinari.

Kompanija nije odgovorila na upit o tome da li se njeni proizvodi prodaju pod “Apple” brendom.

Kompanija je smještena u “Tianan Cyber Industrial Parku” u kineskom gradu Šenžen, na jugoistoku zemlje. Fabrika se prostire na 6.000 kvadratnih metara i specijalizovana je za proizvodnju audio opreme.

Na veb-sajtu kompanije “Šenzhen VBO Industrial” navedena je cijena slušalica koje su novinari kupili u prodavnici u Novom Sadu: 0,69 do 0,99 dolara.

One se prodaju u kutiji bez “Apple” oznake. Nije jasno da li su slušalice koje su novinari pronašli u Novom Sadu kupljene direktno od kineske firme ili preko posrednika u Srbiji.

U susjednoj Bosni i Hercegovini, novinari RSE obišli su prodavnice u kineskom vlasništvu i pronašli druge falsifikovane brendove iz SAD-a, uključujući “Nike” patike za 20 dolara i “Tommy Hilfiger” majice za 11 dolara, što je znatno jeftinije od originala.

‘Nizak rizik, visok profit’

RSE-a je zatražio je komentar od italijanske finansijske policije – Guardia di Finanza o ulozi Italije kao tranzitne tačke za falsifikovanu kinesku robu koja se prebacuje na Balkan.

Zvaničnici su odgovorili saopštenjem iz oktobra 2023. godine, u kojem su opisali “ilegalnu proizvodnu liniju” falsifikovanih proizvoda u kojoj su umiješani italijanski i kineski organizovani kriminal.

U saopštenju se navodi da se falsifikovane etikete i pakovanja dodaju nekim od ovih proizvoda tek nakon što stignu iz Kine.

Italijanska finansijska policija nije odgovorila na konkretna pitanja o luci Đoja Tauro u italijanskoj pokrajini Kalabrija, koju je kineski biznismen iz Srbije opisao kao ključnu tranzitnu tačku za falsifikovanu robu iz Kine ka Balkanu.

Međutim, poznato je da je luka Đoja Tauro centar za trgovinu drogom za koji se navodno vjeruje da je povezan sa zloglasnim italijanskim kriminalnim sindikatom ‘Ndrangheta.

Italijanske vlasti su 2022. i 2024. godine otkrile kriminalne mreže povezane sa ‘Ndranghetom čiji se pripadnici sumnjiče za šverc stotina miliona eura vrednog kokaina u Evropu preko Đoja Tauro – operaciju u kojoj su, navodno, učestvovali i korumpirani radnici luke.

Specijal RSE: Kina na Balkanu

Rudžero Skaturo, viši analitičar nevladine organizacije Global Initiative iz Švajcarske, opisao je luku Đoja Tauro kao mjesto gde se legalno i ilegalno prepliću, ali pod čvrstom kontrolom ‘Ndranghete.

“U suštini, Đoja Tauro funkcioniše u dvostrukoj realnosti: kao veliki komercijalni centar gdje svako teoretski može da trguje, ali i kao mjesto gdje pravila pristupa za ilegalnu robu diktira ‘Ndrangheta”, rekao je Skaturo za RSE.

On je naglasio da se Balkan, između Azije, Bliskog istoka i EU, prirodno nameće kao kapija za robu koja se kreće ka zapadu, te da i dalje ostaje ključna tačka distribucije.

“Šverc falsifikovane robe rijetko je izolovan posao – njime često upravljaju iste kriminalne mreže koje kontrolišu i druge ilegalne aktivnosti”, rekao je Skaturo.

“Privlačnost je jasna: dok trgovina drogom nosi ozbiljne pravne posljedice, šverc falsifikata i dalje je relativno nizak rizik s visokim profitom, što ga čini unosnim sporednim poslom za ove grupe”, dodao je on.