Oficir bez vojničke pobjede nad okupatorom, čovjek koji je služio italijanskim i njemačkim fašistima, koga je Draža Mihailović proglasio izdajnikom i naredio atentat na njega. Čovjek koji je odbio naređenje svog kralja Petra II da se pridruži narodnooslobodilačkoj vojsci i umjesto toga potpisao sporazum sa ustašama i Sekulom Drljevićem i u konačnom bio ubijen od „novih saveznika“.

Nesuđeni učitelj koji je postao ratni zločinac, ubica nejači, politički diletant, saveznik sa svim gubitničkim vojskama – Pavle Đurišić, idol Srpske pravoslavne crkve i srpskih nacionalista u Crnoj Gori.

Dr Radoje Pajović (1934-2019) istraživao je djelovanje Pavla Đurišića u okviru rada na svojoj knjizi „Kontrarevolucija u Crnoj Gori“ 1941 – 1945. godine (objavljena 1977. godine), da bi se cjelovito ovom tragičnom ličnošću i „čovjekom koji za politiku nije imao ni najmanje dara“ bavio u knjizi „Pavle Đurišić – kontroverzni četnički vojvoda“, koja je prvi put objavljena 1987. godine.

Zahvaljujući pristupu arhivama četničke provenijencije, kao italijanskog, njemačkog i britanskog porijekla dr Radoje Pajović pronašao je nekoliko hiljada dokumenata, među kojima i onih o Pavlu Đurišiću i „njegovoj tajnoj saradnji sa italijanskim okupatorom, koji do sada nijesu bili poznati našoj naučnoj, a kamoli široj javnosti“.

Ova knjiga, podijeljena na 34 tematske cjeline sa prilogom od 42 izvorna dokumenta, ponovo je štampana u izdanju Matice crnogorske, kao drugo crnogorsko izdanje.

Dr Radoje Pajović

OD NESUĐENOG UČITELJA DO OFICIRA

Na samom početku knjige Pajović zapisuje da je: „Pavle Đurišić bio izrazito protivrječna ličnost. Pripremao se kao oficir da brani svoju domovinu od stranih zavojevača, a postao je saradnik okupatora. Učestvovao je u 13. julskom ustanku crnogorskog naroda, koji je protiv italijanskog okupatora organizovala KPJ, da bi zatim prešao u tabor kolaboracije, postao ljuti neprijatelj NOP-a i rat završio kao jedan od najvećih ratnih zločinaca u Crnoj Gori. Protiv Italijana se borio dva puta, najprije u kratkotrajnom aprilskom ratu, zatim u 13. julskom ustanku, da bi ne mnogo kasnije, postao njihov vjerni saradnik. Uoči bitke na Sutjesci Njemci su ga uhapsili i internirali, a pola godine kasnije stupa sa njima u saradnju i u znak priznanja u borbi protiv partizanskih jedinica dobija od Hitlera orden Gvozdenog krsta“.

Rođen 27. juna 1908. godine u Staroj varoši u Podgorici, Pavle Đurišić je prvo završio dva razreda učiteljske škole, da bi se nakon završetka sedmog razreda gimnazije stupio u 55. klasu Vojne akademije (1927. godine) iz koje izlazi 1930. godine kao pješadijski potporučnik. Vojnu karijeru započinje u Sarajevu, da bi 1934. godine, na sopstveni zahtjev, prešao u Berane u čin kapetana I klase.

Pajović navodi posebno interesantan sadržaj (četvrtog) susreta Đurišića sa Italijanima, u kojem Đurišić navodi da je njegovo opredjeljenje: „borba protiv komunizma, a ne nikako za Veliku Srbiju, ni za Veliku Jugoslaviju, pa prema tome ne prihvata kvalifikaciju da je on ni srbofil ni jugoslavofil. Kao glave razloge navodi: prvo da je u svojoj oficirskoj karijeri uvijek bio ometan od Srba u napredovanju zato što je Crnogorac i drugo da jugoslovenska kraljevina nije učinila nikakvo dobro Crnoj Gori, već je zapuštala puteve, javna zdanja, izgradnju željeznica i dr.“ On u tim razgovorima naglašava i da Crna Gora ne može živjeti samostalno, već bi morala da uđe u interesnu sferu neke susjedne države, prije svega Italije, ali moguće i Albanije. Smatra da Crna Gora ne bi smjela da bude nikada pod Srbijom ili pod Jugoslavijom“.

U knjizi Pajović precizno navodi sastanke Đurišića sa italijanskim generalom Alesandrom Pircijom Birolijem kao i 12 susreta sa generalom Silvijom Boninijem, navodeći da su „susreti bili tajni i da su se većinom održavali noću između 21 i 22 sata“. Saradnju sa italijanskim okupatorom najbolje opisuje susret koji se dogodio 13. januara 1942. godine sa generalom Boninijem koji se odigrao u „četiri oka“ i koji je Đurišić iskoristio da bi: „predao spisak sumnjivih osoba u Beranama, čiju bi aktivnost trebalo onemogućiti, što je u najmanju ruku značilo da ih treba uhapsiti ili internirati. Na tom spisku nalazilo se ime i jednog Đurišićevog školskog druga i prijatelja.“

OKUPATORSKA OFANZIVA

Đurišić, kao jedan od 400 oficira Kraljevine Jugoslavije koji su se zatekli u Crnoj Gori, prihvatio je Platformu KPJ za ustanak 13. jula i kao operativni komandant za oslobođenje Berana „učestvovao je u pregovorima za predaju italijanske glavnine“. Nakon što je bila oslobođena čitava Limska dolina sa Murinom, Andrijevicom, Beranama i Bijelim Poljem, Đurišić je tražio da „ustaničke snage izvrše pokret prema Rožajama i Kosovskoj Mitrovici, protiv Muslimana i Albanaca kao anacionalnih elemenata, što ustaničko rukovodstvo nije moglo prihvatiti“. Ubrzo zatim, čim su se pojavile snažne italijanske trupe i potisnule partizanske jedinice najveći dio oficira Vojske Kraljevine Jugoslavije „dezertirao je sa fronta“ i okrenuo se protiv ustanika, među kojima i Đurišić, da bi zatim „poslali delegacije u susret okupatorskim jedinicama da im izraze lojalnost i da se distanciraju od ustanka“ i iskažu spremnost da „pruže pomoć u prokazivanju komunista i njihovih saradnika u ustanku“.

Vrijedi napomenuti i činjenicu koju Pajović u svojoj knjizi navodi da je: Pirco Biroli učestvovao na Solunskom frontu, kao komandant bataljona italijanske vojske. Za učešće u borbama, u znak priznanja, odlikovan je od Vlade Kraljevine Srbije ordenom Belog orla sa mačevima. Stoga, dolazak Birolija na dužnost guvernera Crne Gore imao je dublje političko značenje“.

Već u septembru 1941. godine grupa oficira i političara beranskog sreza, koji su ušli u kolaboraciju sa Italijanima, uputila je delegaciju na Ravnu goru kod Draže Mihailovića, koji je 15. oktobra „za komandanta svih četničkih snaga u Crnoj Gori imenovao generalštabnog majora Đorđa Lašića, a Pavla Đurišića za komandanta četničkih snaga za srezove: beranski, andrijevački, kolašinski, bijelopoljski i opštine – barsku i budvansku“. U prvoj polovini decembra 1941. godine Mihailović, pozvao je k sebi Đurišića „gdje je dobio detaljna uputstva, programska dokumenta, razne druge papire, novac i naređenje da oružana akcija protiv partizana u Crnoj Gori treba da počne upravo iz Đurišićevog štaba“ i 20. decembra 1941. godine dodijelio mu titulu četničkog vojvode. 

Najznačajniji dokument koji je Mihailović uputio svojim komandantima u Crnoj Gori jesu Instrukcije (politički program) u šest tačaka kojima se između ostalog (tačka 2) predviđa „stvaranje velike Jugoslavije i u njoj Velike Srbije, etnički čiste, u granicama Srbije, Crne Gore, Bosne, Hercegovine, Srema, Banata i Bačke.“ Ove Instrukcije temelje se na dokumentu „Homogena Srbija“, koji je nastao u Nikšiću 20. juna 1941. godine, a čiji je tvorac Stevan Moljević, advokat iz Banja Luke. Pavle Đurišić, „okićen titulom četničkog vojvode“, 30. decembra 1941. godine vratio se u Crnu Goru, a već 3. januara 1942. godine sastao se sa predstavnikom italijanske komande planinske pješadijske divizije „Venecija“ Amedeom Simonelijem, čije sjedište je bilo u Beranama.

Snabdjeven Mihailovićevim naređenjima i italijanskom podrškom, Đurišić je 5. januara 1942. godine u selu Zaostro kod Berana održao zbor na kome je proglasio formiranje Štaba Limsko-sandžačkih četničkih odreda i imenovao štabove jedinica u sastavu ovog odreda. Na raspolaganju je imao ,,32 oficira, veći broj podoficira, žandara, graničara, činovnika i od okupatora ranije formiranu antikomunističku dobrovoljačku miliciju sastavljenu većinom od izbjeglica.“

Poslije povlačenja partizanskih jedinica za Bosnu 1942. godine, Draža Mihailović dolazi u Crnu Goru i boravi 10 mjeseci u selu Gornje Lipovo kod Kolašina. Pajović navodi i podatak da, prilikom održavanja „velikog okupatorsko-četničkog mitinga“ u Kolašinu 6. novembra 1942. godine u Kolašinu, na kome su govorili Pirco Biroli i Pavle Đurišić, da Draža Mihailović „nije ni pokušao da napusti svoju bazu, udaljenu svega 10 km od Kolašina“. Krajem marta 1942. godine u Đurišićevim odredima je bilo oko 3.600 četnika, a krajem juna 1942. godine broj „četnika i nacionalista pod Đurišićevom komandom“ iznosio je oko 15.000 ljudi. U to vrijeme u Kolašinu je postojao zloglasni kolašinski zatvor i Četnički sud, koji je nekoliko stotina partizana osudio na smrt, a kroz ovaj zatvor je prošlo oko 4.000 rodoljuba, navodi Pajović.

KAPITULACIJA

Kapitulacija fašističke Italije 8. septembra 1943. godine predstavlja početak i preloman trenutak vojnog i političkog poraza Đurišića jer ostaje „bez svog glavnog saveznika i neograničenog snabdijevanja, kako u naoružanju tako i u finansijskom i materijalnom položaju“ – navodi Pajović. Za razliku od djelova italijanskih divizija „Taureinense“ i „Venecija“, od kojih je decembra 1943. godine formirana italijanska partizanska divizija „Galibardi“, koja je ušla u sastav Drugog udarnog korpusa partizanskih jedinica, Đurišić je nakon nekoliko uzastopnih poraza od partizana, „stupio u otvorenu kolaboraciju sa njemačkim okupatorom“.

Po dolasku u Crnu Goru Njemci su uspostavili „Feldkomandaturu“, koja je predstavljala „vrhovnu vojnu vlast na okupiranom području“ sa general majorom Vlhelm Kajperom na čelu. Pajović navodi da: „Njemci nijesu imali dovoljno snaga da posjednu sva mjesta u kojima su Italijani imali garnizone“ pa su se stoga „oslonili na kolaboracionističke snage“.

U međuvremenu partizanske jedinice Drugog udarnog korpusa su sredinom oktobra 1943. godine „u Manastiru Ostrog uništile četničku komandu za Crnu Goru, na čelu sa Blažom Đukanovićem i komandu Južnog fronta na čelu sa Bajom Stanišićem. Poslije toga četničke snage su „svedene na odred Jakova Jovovića u Bjelopavlićima, koje su se stavile na raspolaganje njemačkom okupatoru“ – navodi autor.

Što se samog Đurišića tiče, on je (14. maja 1943. godine) uoči bitke na Sutjesci, uhapšen od Njemaca i interniran u Poljsku (logor Strij), da bi poslije tri mjeseca, sa grupom od dvadesetak ljudi „uspio da pobjegne 27. avgusta 1943. godine“. Pajović dodaje da je ovo bjekstvo „navodno“ ostavljajući otvorenu sumnju u pogledu njegove prirode, odnosno da je moguće bilo iscenirano.

Prilikom prelaska Dunava, nadomak Beograda, Đurišića je uhapsila patrola Srpske državne straže i predala Njemcima, ali je na intervenciju Milana Nedića pušten iz zatvora, da bi se odmah nakon toga sastao sa Hermanom Nojbaherom (ministrom Trećeg rajha) koji je od njega tražio da: „ubuduće ne vodi borbu protiv Muslimana ni protiv Njemaca“.

Po povratku u Crnu Goru, Đurišić, decembra 1943. godine „definitivno preuzima komandu nad svim četničkim snagama u Sandžaku“, kada svoj štab premješta u Prijepolje gdje se nalazio njemački garnizon, sa kojima je „stupio u otvorenu saradnju“ i „učestvovao u nekoliko operacija protiv jedinica NOVJ“.

Sredinom maja 1944. godine Đurišić ponovo odlazi za Beograd i sastaje se sa Nedićem, koji ga je tom prilikom upoznao sa Dimitrijem Ljotićem (vođom profašističkog Srpskog dobrovoljačkog korpusa) i Fon Vajksom (komandant njemačke oklopne II armije) u cilju priprema za vojne akcije protiv Titovih partizana. Pajović je zabilježio da je Đurišićevom boravku u Beogradu: „Nedićeva štampa dala veliki publicitet. Ističući njegove zasluge u borbi protiv NOP-a, objavivši njegove fotografije sa njemačkim i Nedićevim oficirima“. Nedugo zatim „na prijedlog njemačke komande za Jugoistok, Đurišića je Hitler odlikovao Ordenom gvozdenog krsta“.

Prof. dr Branislav Radulović

RAZLAZ SA DRAŽOM

Pajović na bazi arhivskih izvora utvrđuje da: „Draža Mihailović nije bio zadovoljan Đurišićevim odlaskom u Beograd, njegovim angažmanom sa njemačkom komandom za Jugoistok i paradiranjem sa njemačkim oficirima, jer se plašio otvorene kolaboracije sa okupatorom“, ali se na kraju „saglasio da Đurišić prima oružje od Njemaca“.

Đurišić i njegova pratnja su iz Beograda sa „dva njemačka kamiona i jednim sportskim automobilom preko Sjenice stigli u Podgoricu“, gdje je u Momišićima smjestio svoj štab, da bi ga vrlo brzo, na prijedlog Jakova Jovovića, premjestio u Ćurilac kod Danilovgrada. Početkom jula četnici Jakova Jovovića „otkrili su u Bjelopavlićima skojevsku organizaciju“ i pohapsili ih. Četničko rukovodstvo na čelu sa Đurišićem „iskoristilo je ovu priliku da inscenira sudski proces“, na kojem je „Prijeki vojni sud na čelu sa Ilijom Vujovićem, advokatom iz Podgorice, po kratkom postupku osudio na smrt 52 rodoljuba, pretežno omladine“ koja je 23. jula 1944. godine poubijana u mjestu Lazine.

Đurišić, već u tom periodu, „nije se slagao sa Mihailovićevim stavom u vezi formiranja ilegalnih četničkih jedinica“, da bi taj sukob se pojačao nakon što je umjesto Đurišića za komandanta ovih snaga u Crnoj Gori i Sandžaku bio postavljen Vojislav Lukačević (kojeg su partizani u decembru 1944. godine zarobili i osudili na smrt strijeljanjem). Ipak, mjesec dana kasnije Đurišić je postavljen za komandanta svih četničkih snaga u Crnoj Gori, Boki i Sandžaku, što neće dugoročno dovesti do povratka povjerenja između Draže i njega.

Ubrzo nakon iskrcavanja anglosaksonskih savezničkih snaga na Normandiju, koje je počelo 6. juna 1944. godine Draža Mihailović pokušava da promijeni politiku prema saveznicima. Međutim, ukazom kralja Petra (1. 6. 1944. godine), dolazi do značajne promjene, jer je mandat za sastav Jugoslovenske emigranske vlade povjeren Ivanu Šubašiću, koji je već 16. juna započeo pregovore sa Titom, koji je već 17. avgusta 1944. godine „pozvao sve Jugoslovene koji se nalaze u neprijateljskim formacijama da stupe u NOVJ“, upozorivši da će „oni koji se poslije 15. septembra zateknu u kvislinškim vojnim jedinicama biti izvedeni pred ratni sud i kao izdajnici naroda kažnjeni najstrožom kaznom“.

Sličnu poruku poslao je i kralj Petar II Karađorđević, koji je 12. septembra 1944. godine preko londonskog BBC pozvao „sve Srbe, Hrvate i Slovence da se ujedine i pristupe NOV pod maršalom Titom“ upozorivši da oni „koje se ne bi odazvali ovom pozivu, neće uspjeti da se oslobode izdajničkog žiga ni pred narodom ni pred istorijom“.

Đurišić se nije odazvao na poziv „svoga kralja“ i postao je svjestan da „poslije povlačenja Njemaca ne može sa svojom grupom opstati u Crnoj Gori.“ Nosio se čak mišlju da se povuče u Grčku preko Albanije, pa je „sa albanskim nacionalističkim vođama razgovarao o detaljima i mogućnostima povlačenja preko Albanije“. Na kraju je donijeta odluka da se povlačenje vrši preko Bosne, na šta je imao presudan uticaj „strogo povjerljivi telegram koji je krajem novembra 1944. godine uputio Draža Mihailović“, u kojem se navodi da je Draža savezničkom generalu Vilsonu ponudio svoje trupe u borbi protiv Njemaca. Na osnovu toga donijeta je odluku da se sve četničke snage koje su bile koncentrisane na reonu Podgorice (deset brigada i dva korpusa) sa ukupno 7.000 ljudi povuku za Bosnu, što je i otpočelo 6. decembra 1944. godine, kada je sa njima u povlačenje krenuo i „mitropolit Joanikije i 56 sveštenika“. Inače, (mitropolit) Joanikije Lipovac bio je ujedno i počasni predsjednik četničkog Nacionalnog komiteta.

Suočen sa ozbiljnim gubicima koje su mu nanosile partizanske jedinice i „tifusa koji je dostigao razmjere epidemije“ Đurišić prihvata poziv Mihailovića da se sastanu, kojom prilikom ga Draža upoznaje: „sa neuspjelim pokušajem da se nekoliko desetina hiljada četnika stavi pod vojnu komandu generala Vilsona“ i potrebi da se crnogorske četničke trupe vrate u Crnu Goru i nastave gerilski rat, pa „kada Rusi napuste našu zemlju, u novi ustanak“, čemu se Đurišić, kako zapisuje Pajović, „energično suprotstavio“.

Đurišić je nakon toga održao sastanak sa drugim četničkim komandantima i odlučeno je da se nastavi povlačenje prema Sloveniji, o čemu je obaviješten štab Mihailovića koji je tu odluku nije prihvatio i osudio je „kao izraz krajnje malodušnosti“. Pajović zapisuje: „Odnosi između četničkog vođstva iz Crne Gore i Draže Mihailovića postali su krajnje zategnuti, mada su međusobni kontakti i dalje održavani“. Poslije sastanka Đurišića sa Ljotićevom delegacijom, on je „preuzeo pokret“, da bi nakon „prilaženja djelova srpskih četnika Đurišiću „to bio razlog više da Mihailović organizuje atentat na Đurišića, koji nije uspio“.

SPORAZUM SA SEKULOM DRLJEVIĆEM

S obzirom da je ušao u sukob sa Mihailovićem, „Đurišić je odlučio da se uspostavi kontakt sa Sekulom Drljevićem (koji je bio u Zagrebu) i da se sa njim povedu pregovori sa ciljem prebacivanja četničkih jedinica preko teritorije NDH.“ Kako je bio „zaokupljen idejom o prebacivanju svojih snaga u Sloveniju i nije birao sredstva da tu ideju ostvari – odlučio je da prihvati sve Drljevićeve uslove i da sa njim potpiše sporazum kojim bi se fiktivno stavio pod njegovu vlast.“ Pajović zapisuje da „po sporazumu, koji je potpisan 22. marta 1945. godine, Đurišićeve četničke snage proglašene su za Crnogorsku narodnu vojsku, pod vrhovnom komandom Sekule Drljevića, dok je Đurišić trebalo da bude njen operativni komandant.“

Mihailović, kada je saznao za ovaj sporazum, uputio je raspis svim četničkim komandantima 23. marta, u kojem navodi da je Đurišić na taj način izvršio ,,formalnu izdaju prema narodu, kralju i ovoj komandi“, istovremeno tražeći da svi prekinu radio vezu sa njim i da će „od komandanata četničkih jedinica sa teritorije Srbije biti obrazovan Ravnogorski sud, koji će Đurišića lišiti čina i oglasiti za izdajnika.“

Ovaj raspis Mihailovića „iznenadio je Đurišića, koji se uplašio neželjenih posljedica“ i naredio pokret svoje vojske desnom obalom Save u pravcu Ljevča polja, „čime je praktično prekršio sporazum sa Drljevićem“. Pajović dalje navodi da: „kada je utvrdio da je Đurišić sa jedinicama okrenuo drugim pravcem i time prekršio sporazum, Drljević je o tom obavijestio ustaško vođstvo, a ovo je naredilo ustaškim i domobranskim jedinicama iz Banja Luke i Slavonije da posjednu drum Banja Luka – Bosanska Gradiška, i spriječe dalji prodor četnika i izvrše napad na njih.

,,Napad ustaša izvršen je u zoru 4. aprila na Lijevču polju, a Đurišić pokušava da uspostavi pregovore sa ustašama kako bi mu dozvolili prolaz u pravcu Kozare, što ustaše nijesu prihvatile. Uviđajući da nema drugog izlaza, Đurišić donosi odluku da u toku naredne noći 4/5 aprila svim raspoloživim snagama napadne ustaše“, ali u toku noći „ustaše su dobile pojačanje i izvršile protivnapad“ – zapisuje Pajović i dodaje „da je došlo do oštre borbe, u kojoj su četnici pretrpjeli osjetne gubitke, ali su ustaški napad ipak odbili“.

Đurišić je planirao da naredne noći „ponovo pokuša proboj, međutim demoralizacija je bila zahvatila sve četničke jedinice, tako da od proboja nije bilo ništa“. Istovremeno, pojedini četnički komandanti su, poput Ivana Janičića, prihvatili poziv Sekule Drljavića da „ludo ne gube glavu“ i odmah bili prebačeni u Bosansku Gradišku, a u međuvremenu na Kozaru su stigle i partizanske jedinice sa ciljem da zaustave povlačenje četnika.

U toku 6. aprila 1945. godine „u četničkim jedinicama na Ljevče polju je nastupilo rasulo“, zapisuje Pajović i dodaje da „Đurišić donosi odluku da izabere jednu elitnu četničku jedinicu i da pokuša da se sa njom prebaci natrag preko rijeke Vrbasa“ i tako nastavi prema Sloveniji, a da ostale (četničke) jedinice „fiktivno priđu Sekuli Drljeviću“, što mu je i pošlo za rukom.

Međutim, uslijedio je napad partizanskih jedinica koje su Đurišiću „presjekle povlačenje u pravcu rijeke Sane“, što je uslovilo Đurišića da se sastane sa Drljevićevim emisarom Dušanom Krivokapićem koji mu je saopštio da, ako prihvati ponuđene (ustaške) uslove: „njemu i njegovim ljudima neće se ništa loše desiti“, što je i Đurišić i uradio, nakon čega „se sa svojom jedinicom preko Banja Luke uputio u Staru Gradišku, gdje su se nalazile ostale njegove snage.“

KRAJ VOJNOG I POLITIČKOG GUBITNIKA

Četničke jedinice i izbjeglice koje su ih pratile, nakon predaje, smještene su u kasarni u Staroj Gradiški. „Njima oružje nije oduzimano, ali su kasarnu čuvale ustaške snage s artiljerijom i tenkovima“, navodi Pajović u svojoj knjizi. Sekula Drljević ih je 10. aprila 1945. godine posjetio i održao govor, nakon čega se pristupilo formiranju Crnogorske narodne vojske (tri brigade, odnosno jedna divizija), koja je prebačena u reon Karlovca i stavljena pod komandu 2. i 5. ustaškog zbora. Za razliku od četničkih jedinica koje su „neposredno poslije poraza na Lijevče polju prišle Sekuli Drljeviću“, ustaše su četničku grupu na čelu sa Pavlem Đurišićem, koja se kasnije predala, odmah razoružale“ i „svi oficiri koji su se poslije Lijevča polja nalazili u Đurišićevoj grupi – ukupno 150 ljudi – upućeni su u logor u Jasenovcu, gdje su ih ustaše pobili“, navodi Pajović i kao izvor citira P. Cemovića i H. Nojebahera da je: „prema četničkoj verziji, Đurišić sa nekoliko najbližih saveznika živ spaljen“. Tako je „neposredno sa oslobođenjem Jugoslavije, četnička organizacija Crne Gore prestala da postoji“, zapisuje na kraju svoje knjige autor – dr Radoje Pajović.

Državna komisija Federalne Crne Gore, 12. oktobra 1945. godine, Pavla Đurišića, kapetana bivše jugoslovenske vojske, komandanta Limsko-sandžačkih četničkih odreda i četničkog vojvodu proglasila je za ratnog zločinca.