O sličnoj vrsti sna, u kojem traje nepremostivi jaz između onih koji pate, onih koji vrše nasilje i onih ravnodušnih, svojevremeno je, i možda niko bolje od njega, pisao Primo Levi: ,,Gotovo svi povratnici iz konclogora, uživo ili u svojim pisanim sjećanjima, spominju san koji im se često vraća u noćima zatočeništva, različit u pojedinostima, ali jedinstven u suštini: da su se vratili kući, da nekoj drugoj osobi sa žarom i olakšanjem prepričavaju patnje koje su preživjeli, i da im ona ne vjeruje, štaviše, da ih ona i ne sluša. U najtipičnijoj (i najsurovijoj) varijanti tog sna, sagovornik se okreće i odlazi u tišini“.
Situaciju u Crnoj Gori ovih dana analiziraju svi: neprijatelji jednako kao i ravnodušni prijatelji, a tamnovilajetski svijet nove crnogorske stvarnosti kao da se dijeli na one s naročitim namjerama, na ravnodušne, na zarobljene i okovane kletvama, zarobljene u iracionalnom. Devedesete se pominju češće i nemirnije nego ikada, a oni kojima sjećanja sežu još dalje znaju da je iracionalija srpskog jedinstva, preporođena u ideji o srpskom svetu, porođena osamdesetih godina dvadesetog vijeka u Memorandumu SANU.
Tih osamdesetih, u Srbiji je proklamovan imperativ da se oslonac potraži u sopstvenoj istoriji i da se, po svaku cijenu, spriječi dalja erozija kulture i nacionalnog identiteta Srba. Ova erozija nastala pod dejstvom vladajuće ideologije, prema procjenama autora Memoranduma, očituje se u otuđivanju, prisvajanju, obezvređivanju, zanemarivanju i propadanju kulturnih tekovina srpskog naroda putem potiskivanja jezika, gubljenja ćirilice, zloupotrebom književnosti, prisvajanjem i rasparčavanjem srpskog kulturnog nasljeđa: „Oblast književnosti u tom smislu služi kao glavno poprište samovolje i bezakonja. Nijednom drugom jugoslovenskom narodu nije tako grubo osporen kulturni i duhovni integritet kao srpskom narodu. Nijedno književno i umetničko nasleđe nije toliko razrovano, ispreturano i poharano kao srpsko nasleđe“.
Uzurpaciju kulturnog i nacionalnog identiteta autori su prepoznali i u, kako su formulisali, dezintegraciji srpske književnosti i kulture: „Dok se slovenačka, hrvatska, makedonska i crnogorska kultura i književnost danas integrišu, srpska se jedina sistematski dezintegriše. Ideološki je legitimno i samoupravno da se slobodno vrši podvajanje i rasturanje srpske književnosti na vojvođanske, crnogorske ili bosansko-hercegovačke pisce. Od srpske književnosti otkidaju se njeni najbolji pisci i najznačajnija dela da bi se veštački ustanovile nove regionalne književnosti“. Na ovo „podvajanje“ i „rasturanje“ srpske književnosti istovremeno se prema nalazima sastavljača nacrta, kao dio precizno osmišljenog plana, nadovezuje i „prisvajanje“ i „rasparčavanje“ srpskog kulturnog nasljeđa, te tako nisu ugrožene samo nacionalna sadašnjost i budućnost nego i nacionalna prošlost, pa dakle i cjelokupan nacionalni integritet i identitet srpskog naroda: „Prisvajanje i rasparčavanje srpskog kulturnog nasleđa ide tako daleko da se u školama uči kako Njegoš nije srpski pisac, da su Laza Kostić i Veljko Petrović Vojvođani, a Petar Kočić i Jovan Dučić bosansko-hercegovački pisci“. U tom smislu, autori nacrta zaključuju da je riječ o konsekventnom i dosljednom ideološkom preoblikovanju koje uključuje čak i zabrane i redukcije, pa i šovinistička tumačenja.
Usljed ovakvih planiranih i precizno osmišljenih destrukcija srpske kulture i srpskog nacionalnog bića koje su, za sastavljače Memoranduma, nakon iznošenja ovih i sličnih argumenata, više nego indikativne, nacionalna ugroženost proglašena je nedvosmislenom: „Na taj način srpska kultura i kulturna baština se čini manjom no što ona jeste, a srpskom narodu se izmiče važan oslonac moralne i istorijske samosvesnosti“. Na ovaj „predlog“ nadovezuje se čitav niz predloga, dramatično i mobilizatorski intoniranih, koncipiranih sa ciljem da se zatečeno stanje „promeni“. Najsveobuhvatniji i najopštiji predlog ticao se uspostavljanja „punog nacionalnog i kulturnog integriteta srpskog naroda, nezavisno od toga u kojoj se republici ili pokrajini nalazio“.
I nakon toliko godina, duh Memoranduma, poput nekakve arhaične kletve koja se prenosi pokoljenjima, i dalje u svojoj punoj iracionalnosti lebdi iznad nas.
Svijet se, zaista, možda dijeli na one sklone tiraniji, na one ravnodušne i one zarobljene u kletvama. Bio bi gotovo katarzični osjećaj kada bi, nakon svega što se ovih septembarskih dana događa u Crnoj Gori, bilo moguće pomisliti, izgovoriti ili makar prošaputati, u duhu hrišćanske etike i praštanja: ,,Oprosti im Gospode, ne znaju šta čine“. Bio bi to, bez sumnje, sasvim blagotvoran osjećaj. Ali u tamnovilajetskom poretku on je nažalost nemoguć, jer postoji svest o tome da znaju, da vrlo dobro znaju. Kao što su znali i onda, i tamo, i svuda…
Zarobljeni u iracionalnom.
Zarobljeni u kletvama.
Preporučeno
Dok se ipak, i uprkos, građani Crne Gore – bude…“
Video