Pravilnikom o razlozima, kriterijumima i postupku za prestanak radnog odnosa ovlašćenog službenika uz ostvarivanje prava na starosnu penziju otvara se prostor za šire tumačenje kadrovskih i bezbjednosnih razloga, nego što je to do sada bilo eksplicitno uređeno Zakonom o ANB-u.

Podzakonskim aktom uvode se nova pravila, koja praktično proširuju katalog razloga da Agencija penzioniše ili ukloni službenike koje procijeni kao višak ili kao bezbjednosno kompromitovani kadar, i to bez potrebe da vodi disciplinski postupak, ili dokazuje eventualne bezbjednosne prepreke za dalji rad.

Advokat Veselin Radulović ocijenio je za “Vijesti” da novi Pravilnik ANB-a i širi normativni okvir, koji je uspostavljen posljednjim izmjenama Zakona o unutrašnjim poslovima i Zakona o ANB-u, otvaraju ozbiljan prostor za sprovođenje svojevrsnog netransparentnog “vetinga” ili institucionalne “čistke” unutar bezbjednosnog sektora.

“Poseban problem je što se procjena ‘bezbjednosnih smetnji’ ili bezbjednosnih razloga za prestanak radnog odnosa zasniva na široko postavljenim i nepreciznim kriterijumima, uz ograničenu mogućnost sudske i javne kontrole, dok se istovremeno posljedice po službenike mogu svesti na faktičko uklanjanje iz sistema – bilo kroz prestanak radnog odnosa, bilo kroz penzionisanje ili druge statusne promjene – bez vođenja disciplinskog ili bilo kog drugog kontradiktornog postupka”, pojasnio je Radulović.

Time se, kako je naglasio, stvara rizik da institut bezbjednosne provjere postane instrument diskrecionog uklanjanja “nepodobnih”, a ne zakonit i dokaziv mehanizam zaštite integriteta službe.

“Zabrinjava to što se ključni elementi postupka oslanjaju na interne i tajne akte, bez jasno definisanih standarda dokazivanja i efektivnih procesnih garancija za lice na koje se provjera odnosi. Na slične rizike i nedovoljno precizno uređen postupak već su upozoravali i predstavnici civilnog sektora i stručne javnosti u Crnoj Gori”.

“Kadrovski i bezbjednosni razlozi”

Pravilnikom su posebno razrađeni “kadrovski razlozi” i “bezbjednosni razlozi” za prestanak radnog odnosa, uz direktno pozivanje na modernizaciju, digitalizaciju, racionalizaciju i reorganizaciju službe. Kao konkretni razlozi za prestanak radnog odnosa navode se neusklađenost znanja i vještina zaposlenog sa potrebama radnog mjesta, višak određenog profila, neujednačena ili neadekvatna kadrovska struktura, neprilagođenost modernizaciji, digitalizaciji i unapređenju procesa rada.

Novinama se predviđa i da otkaz može uslijediti tek nakon što ANB prethodno analizira mogućnost raspoređivanja zaposlenog na drugo radno mjesto, ali ako takva mogućnost ne postoji zbog popunjenosti ili neodgovarajućih kvalifikacija – radni odnos može prestati.

Posebno je zanimljivo što se među razlozima pominje i “digitalizacija” i “modernizacija procesa rada”, što do sada nije bilo definisano postojećim zakonskim okvirom, jer važeći Zakon o ANB omogućava prestanak radnog odnosa uz kvalifikacije “zbog potreba službe”, ali takve odredbe nijesu bile detaljno pojašnjene kao kroz podzakonski akt.

Pravilnikom su razrađeni i “bezbjednosni razlozi” za prestanak rada u tajnoj službi, za one agente za koje petočlana komisija, koju obrazuje direktor, donese mišljenje da njihovo dalje angažovanje zbog kompromitovanja identiteta može ugroziti zaštitu tajnih podataka, ali i obesmisliti njihovo dalje operativno angažovanje.

Jasno je da ANB nastavlja praksu po kojoj bezbjednosna procjena može imati direktne posljedice na radno-pravni status zaposlenih, ali ovim dokumentom rukovodstvo službe dobija znatno šira ovlašćenja u upravljanju kadrom.

Bezbjednosni razlozi obuhvataju: okolnosti ili saznanja usljed kojih je identitet, angažovanje, operativni status ili povezanost službenika sa određenim operacijama, metodama rada, izvorima ill tajnim podacima postali poznati neovlašćenim licima, javnosti, stranim službama ili drugim subjektima na način koji može ugroziti bezbjednost službenika ili drugih lica, kompromitovati, otežati ili obesmisliti dalje sprovođenje operacija ili prikrivenih aktivnosti, ugroziti zaštitu tajnih podataka, izvora ili metoda rada Agencije.

Pravilnikom je uređeno da postojanje “trajnih okolnosti” koje, iako ne predstavljaju bezbjednosne smetnje iz člana 69 Zakona o ANB-u, objektivno onemogućavaju dalje vršenje poslova, koji podrazumijevaju pristup tajnim podacima, prikriveno djelovanje, rad sa izvorima ili druge operativne aktivnosti od posebnog značaja za Agenciju.

Pravilnikom je jasno naglašeno da ovi razlozi moraju biti zasnovani na dokumentovanoj bezbjednosnoj procjeni nadležne organizacione jedinice Agencije.

“Ako bezbjednosna procjena sadrži tajne podatke, sačinjava se i odgovarajući sažetak razloga koji se ne označava stepenom tajnosti, u obimu koji ne ugrožava nacionalnu bezbjednost, operacije, prikrivene aktivnosti, izvore, metode rada, zaštitu tajnih podataka ili druge interese Agencije”, piše u dokumentu.

To praktično znači da ANB može procijeniti da službenik više nije operativno upotrebljiv, iako formalno nije disciplinski niti bezbjednosno kompromitovan.

Odluka o tome kojem ovlašćenom službeniku će prestati radni odnos zbog jednog ili više razloga donosi se na osnovu “objektivnih, provjerljivih i međusobno uporedivih kriterijuma, uz obaveznu primjenu načela jednakog postupanja, srazmjernosti i potreba posla”.

ANB, nakon dolaska Ivice Janovića na čelo tajne službe, od prošlog ljeta zakonski pokušava da pravno uobliči kako da se riješi kompromitovanih operativaca.

Predloženi zakon mjesecima je kočio Brisel, a nakon višemjesečnih konsultacija i uz veliko negodovanje opozicije i NVO sektora, parlamentarna većina je 6. marta usvojila novi Zakon o ANB-u.

Zamisao da se mogućnost prijevremenog penzionisanja službenika ANB-a donose rješenjem direktora Agencije nije prošla nakon konsultacija sa Evropskom komisijom, pa je dva mjeseca bila ostavljena mogućnost samovoljnog odlaska u penziju po povlašćenim uslovima.

Međutim, većina zaposlenih koji imaju uslove za odlazak u penziju, nijesu prihvatili takvu mogućnost, posebno jer je Vlada polovinom aprila za takvu mogućnost pripremila otpremninu od svega tri neto zarade.

Direktor ima moć da presudi

Široki kadrovski zahvati, koji se planiraju u Agenciji, sudeći prema Pravilniku, pokazuju da menadžment ima plan za penzionisanje starijih, ali i bezbjednosno kompromitovanih službenika.

Konačnu odluku o prestanku radnog odnosa donosi direktor, koji ima moć da nakon mišljenja komisije donese rješenje o otkazu.

Postupak za odlazak iz službe pokreće se čim postoji “indicija”, a inicijativu mogu podnijeti rukovodioci, direktor, ali i službenici ANB-a.

Inicijativa mora sadržati činjenice, dokumenta, ocjenu rada, izvještaje i podatke o godinama i stažu.

Petočlana komisija, koju imenuje direktor, razmatra dokaze, pribavlja dodatne informacije, saslušava službenika i daje mišljenje direktoru.

Rok za dostavljanje mišljenja je sedam dana od prijema inicijative.