„Zato evropske integracije ne smiju biti svedene na tehničko zatvaranje pregovaračkih poglavlja, već moraju biti proces dubinske transformacije države i društva, jedan je od zaključaka analize „Dvije decenije obnove crnogorske nezavisnosti – između državotvornog uspjeha, nedovršene demokratizacije i evropske završnice“, koju je objavila njemačka fondacija Hejnrih Bel (HBS), a čiji su autori Daliborka Uljarević, izvršna direktorka Centra za građansko obrazovanje (CGO), i Balša Božović, izvršni direktor Regionalne akademije za razvoj demokratije (ADD), koji su istovremeno i članovi Zapadnobalkanske strateške grupe HBS-a“, saopštili su iz CGO.
Analiza konstatuje da je Crna Gora, dvije decenije nakon 21. maja 2006. godine, očuvala mir, učvrstila međunarodni subjektivitet, postala članica NATO-a i najdalje odmakla država regiona u pregovorima sa Evropskom unijom.
“Referendum o nezavisnosti ocjenjuje se kao jedan od najzahtjevnijih i najuspješnije sprovedenih demokratskih i mirnih procesa razrješenja državnog pitanja u regionu obilježenom ratovima, etničkim podjelama i autoritarnim nasljeđem. Naglašava se i da obnova nezavisnosti nije bila proizvod jednog političkog trenutka, već dugog procesa društvenog i političkog sazrijevanja, jačanja antiratnog i građanskog pokreta, postepenog širenja suverenističkog bloka i potrebe da Crna Gora samostalno odlučuje o svojoj budućnosti. Apostrofira se 1997. godina kao prelomni trenutak političkog otklona od politike Slobodana Miloševića i velikodržavnog nacionalizma 90-ih, čime je započela suštinska državna emancipacija Crne Gore”, saopšteno je iz CGO.
Kako su kazali, sa 55,5% podrške nezavisnosti, građani i građanke Crne Gore su dostojanstveno i demokratski izabrali evropsku budućnost i pravo da samostalno određuju svoj politički, bezbjednosni i međunarodni položaj. Istovremeno, referendum je imao snažan emancipatorski i građanski karakter, jer je bio zasnovan na ideji Crne Gore kao države svih građana i građanki, a ne države jednog naroda, jedne partije ili jednog identiteta.
„Sa istorijske distance od dvije decenije, jasno je da je 21. maj bio mnogo više od odluke o državnom statusu. Bio je geostrateški i civilizacijski prelom kojim je Crna Gora trajno preorijentisana ka Zapadu, evropskim integracijama i demokratskom modelu razvoja“, navode autori.
Posebno mjesto u analizi zauzima članstvo Crne Gore u NATO-u 2017. godine, koje se ocjenjuje kao kruna njenog bezbjednosnog i geopolitičkog repozicioniranja i trajna institucionalna garancija da se o njenoj državnoj sudbini više neće odlučivati izvan demokratskih institucija.
Istovremeno, autori ukazuju da najveći deficit postreferendumskog perioda predstavlja izostanak dubinske demokratske konsolidacije. Umjesto depolitizacije pravosuđa, javne uprave, obrazovanja i bezbjednosnog sektora, dominantno je nastavljen model partijske kontrole, čime je propuštena prilika da 21. maj postane početak institucionalne emancipacije društva, a ne samo potvrda državne samostalnosti.
U analize ističe da je očuvanje građanskog modela države jedna od najvažnijih tekovina postreferendumske Crne Gore, ali i da je upravo taj koncept danas pod ozbiljnim pritiscima kroz rast identitetskih podjela, etno-političkih trgovina, govora mržnje, revizionizma i pokušaja relativizacije crnogorskog identiteta, antifašističkog nasljeđa i sekularnog karaktera države. “Ovo nije samo pitanje identiteta ili istorije, već karaktera države i njenog dugoročnog institucionalnog opstanka”, poručuju autori.
Političke promjene nakon 2020. godine prepoznaju se kao demokratski neophodne, ali i kao početak nove faze političke i društvene borbe oko identitetskog, vrijednosnog i geopolitičkog usmjerenja Crne Gore. Posebne tenzije izazvala su pitanje Temeljnog ugovora sa Srpskom pravoslavnom crkvom (SPC), položaja vjerskih zajednica i popisa stanovništva 2023. godine, dok se koncept „Srpskog sveta“ prepoznaje kao okvir koji može doprinositi slabljenju građanskog modela države. “Politički razvoj događaja nakon 2020. godine stoga otkriva dvostruku stvarnost: iako je demokratska smjena vlasti predstavljala neophodnu korekciju unutar političkog sistema Crne Gore, ona je istovremeno ogolila neriješene strukturne slabosti i ponovo otvorila rasprave za koje su mnogi vjerovali da su već zaključene”, konstatuju Uljarević i Božović.
Uprkos tim pritiscima, navodi se da rezultati popisa iz 2023. godine pokazuju da je crnogorski identitet ostao stabilan i društveno relevantan, ali se i upozorava da značajan dio političkih i medijskih struktura u Srbiji i dalje ne prihvata Crnu Goru kao potpuno ravnopravnu i suverenu državu, nastojeći kroz različite forme da očuva politički uticaj i oslabi njen evropski kurs.
“Paradoks savremene Crne Gore ogleda se upravo u tome što se država formalno približava EU, dok se istovremeno suočava sa unutrašnjom demokratskom regresijom i osporavanjem pojedinih temelja svoje moderne državnosti, uključujući i od strane dijela vladajućih struktura. Zato evropski put Crne Gore ne zavisi samo od zatvaranja pregovaračkih poglavlja, već i od sposobnosti društva da obnovi minimum konsenzusa oko građanskog karaktera države, evropskih vrijednosti i demokratskih pravila”, ocjenjuju Uljarević i Božović.
Autori preporučuju tri međusobno povezana pravca daljih javnih politika: institucionalnu konsolidaciju i vladavinu prava, zaštitu građanskog karaktera države i jačanje društvene kohezije, kao i razumijevanje evropske integracije kao procesa unutrašnje transformacije države. To podrazumijeva depolitizaciju institucija, zaštitu sekularnog i građanskog karaktera države, unapređenje obrazovnih politika i kulture sjećanja, zaštitu manjina, kao i razvoj medijske pismenosti i otpornosti prema štetnim spoljnim uticajima.
Preporučeno
“Dvadeset godina nakon 21. maja, pitanje više nije da li je Crna Gora opstala kao država, već kakvu državu želi da izgradi. Nezavisnost je potvrđena i međunarodno i među građanima. Ono što ostaje otvoreno jeste da li će njena evropska završnica biti praćena snažnijim institucijama, većom društvenom kohezijom i dosljednom vladavinom prava. Od tog odgovora zavisi ne samo tempo evropskih integracija, već i demokratska snaga, otpornost i budući karakter Crne Gore”, zaključuju autori.
Video