Uz fotografiju je priložen opis “Pripadnici na dobrovoljnom služenju vojnog roka u zagrljaju”. Fotografija je objavljena na društvenoj mreži Instagram, na nalogu “Vojnici Srbije”. Ovo nije zvaničan nalog Ministarstva odbrane i nije naznačeno ko stoji iza njega, ali se svakodnevno objavljuju fotografije iz kasarni i sa vojnih poligona širom Srbije.

Ista fotografija je nekoliko dana kasnije objavljena i na zvaničnoj Instagram stranici “Levijatana”.

Istraživanje Radija Slobodna Evropa (RSE) pokazalo je da nadlježni u Vojsci Srbije (VS) i Ministarstvu unutrašnjih poslova (MUP) ne poklanjaju dovoljno pažnje ekstremnoj desnici u redovima tih institucija.

Šta kažu u ‘Levijatanu’?

Članovi pokreta Nacionalna odbrana “Levijatan” sebe predstavljaju borcima za zaštitu prava životinja, međutim javnosti su poznati i po antimigrantskim akcijama, prijetnjama, privođenjima i učešću na desničarskim skupovima.

Pavle Bihali, prvi čovjek ove organizacije, negira, međutim, za RSE da je osoba sa fotografije, koju je podijelila i sama organizacija, član “Levijatana”.

“Nije član, ne poznajem ga”, kaže Bihali.

On dodaje da “Levijatan” nema svoje pripadnike u Vojsci i Policiji Srbije.

“Imamo odličnu saradnju u vidu brzog reagovanja na naše prijave koje naravno moraju proći i Tužilaštvo, ali članove per se nemamo. Niti težimo tome”, kaže on.

Na pitanje koliko članova broji njegova organizacija i kakva je procedura za učlanjenje, Bihali kratko odgovara:

“I više nego dovoljno. Postoji procedura, nema članarine. Pristupnica se svakako potpisuje.”

Bihali kaže da je “Levijatan” organizacija sa “nacionalističkim stavovima” koja se zalaže za “zaštitu slabijih” i da nema veze sa ekstremnom desnicom.

RSE je Ministarstvu odbrane uputio pitanje – da li bezbjednosne provjere kandidata za služenje vojnog roka prepoznaju desni ekstremizam kao prijetnju, ali do zaključenja teksta odgovor nije stigao.

Počast osuđenim ratnim zločincima

Pripadnici ove organizacije učestvovali su, međutim, u julu na nekoliko javnih skupova na kojima su veličali ljude koji su pravosnažno osuđeni za ratne zločine. Kada je 11. jula grupa nevladinih aktivista u Beogradu palila svijeće za žrtve genocida u Srebrenici, Bihali je predvodio grupu koja je pjevala pjesme u slavu Ratka Mladića, osuđenog na doživotnu zatvorsku kaznu za srebrenički genocid.

Pripadnici “Levijatana” su i ranije remetili skupove kojima se podsjeća na genocid u Srebrenici.

Zvaničnici Srbije, uprkos presudi međunarodnog suda, ne priznaju da se u Srebrenici dogodio genocid, a desničarske grupacije prekidaju skoro svaki pokušaj aktivista da javno podsjete na taj događaj.

Međutim, “Levijatan” se suočava i sa optužbama zbog diskriminacije. Kancelarija Povjerenice za zaštitu ravnopravnosti je u maju naložila ovom pokretu da prestane sa objavljivanjem diskriminatornog sadržaja prema Romima na društvenim mrežama i da u roku od 30 dana ukloni svaki već objavljeni sadržaj koji podstiče mržnju prema romskoj zajednici.

Bihali je novembra 2018. uhapšen zbog širenja prijetnji posredstvom interneta.

Član “Levijatana”, zvanično identifikovan kao Filip R, je u maju 2020. uhapšen nakon što je svojim automobilom uletio u Prihvatni centar za migrante u Obrenovcu kod Beograda, koji je obezbijeđivala Vojska Srbije. U živom prenosu na društvenim mrežama, on je izgovarao rasističke uvrede na račun migranata.

“Levijatan” se nije ogradio od ovog incidenta, a prvi čovjek te organizacije, Pavle Bihali, napisao je na Tviteru da su “njegovi momci temperamentni i ispravni”. Nekoliko dana kasnije, ispred obrenovačkog Prihvatnog centra “Levijatan” je organizovao protest podrške svom pripadniku.

Ova grupa se prošle godine na društvenim mrežama hvalila da njihovi članovi noću patroliraju Beogradom kako bi izbjeglice i migrante sa Bliskog istoka i afričkog kontinenta vraćali u prihvatne centre.

Zbog svega ovoga, opozicioni Pokret slobodnih građana (PSG) u junu Republičkom javnom tužilaštvu predao inicijativu za zabranu “Levijatana”. RSE je Tužilaštvu uputio pitanje u kojoj je fazi taj slučaj, ali do zaključenja teksta odgovor nije stigao.

Udruženje ‘Junak’

Na Instagram nalogu vođe “Levijatana” Pavla Bihalija može se pronaći i fotografija iz decembra 2019. na kojoj pozira sa momkom u vojnoj uniformi u prostorijama “Levijatana”. Riječ je o Draganu Grmuši, predsjedniku udruženja “Junak”.

I sam Grmuša je na svom Instagram nalogu objavio više fotografija sa odsluženja vojnog roka.

“Junak” se u javnosti predstavlja kao udruženje koje se prvenstveno bavi humanitarnim akcijama za veterane Srbije iz ratova devedesetih.

Osim toga, kako u pisanom odgovoru za RSE objašnjava Grmuša, udruženje radi i na ujedinjenju “zdravo nacionalistički orijentisane omladine” i broji dvadesetak članova.

Međutim, “Junak” njeguje bliske veze sa ultradesničarskim organizacijama i brendovima iz Srbije i inostranstva. Tako je na jednom od događaja prisustvovao i Robert Rundo, američki ultradesničar i osnivač rasističkog pokreta “Rise Above Movement” (RAM) koga u julu 2020. istraživački mediji locirali u Beogradu.

Tri člana ove grupe bijelih supremacista osuđena su na zatvorske kazne zbog nasilja na skupu “Unite the Right” (Ujedinjenje desnice) u Šarlotsvilu u američkoj državi Virdžinija 2017. godine.

Rundo je 2009. godine odslužio 20 mjeseci u državnom zatvoru u Njujorku, zbog napada nožem na člana rivalske bande.

Mediji u Srbiji su prenijeli i da je Rundo protjeran iz Srbije februara ove godine, međutim nadlježne institucije nisu odgovorile na upit RSE o tom slučaju.

Rundo je, kao učesnik manifestacije koju je organizovalo udruženje Dragana Grmuše, dao izjavu za lokalne medije, rekavši da je došao da podrži “svoju srpsku braću”.

Grmuša za RSE demantuje da “Junak” ima aktivnu saradnju sa Rundom, te dodaje da je američki ekstremni desničar dolaskom želeo da pruži podršku porodicama poginulih boraca.

“Mi kao humanitarna organizacija ne možemo nikome da zabranimo dolazak na našu manifestaciju. Tako smo i Roberta upoznali tog dana kada se pojavio na kupalištu Štrand u Bogojevu, niti smo znali ko je on, niti šta za sobom vuče”, kaže Grmuša.

U humanitarnim akcijama udruženja “Junak” više puta su učestvovali i pripadnici neonacističke grupe “Serbon”, koja ima i istoimeni robni brend. “Serbon” se u podzemlju ekstremnih desničara pozicionirao kao prodavnica koja nudi odjeću sa neonacističkim simbolima, poput keltskog krsta, slovenske svastike (kolovrat), ali i distribuira odeću ideološki srodnih evropskih brendova, o čemu je RSE ranije pisao.

Grmuša kaže da je “Serbon” među prvima podržao njegovo udruženje, ali dodaje da se nije podrobnije interesovao za robu koju taj brend prodaje.

“To da li oni svojom garderobom promovišu neonacističku ideologiju nije naša stvar. Ono što znamo o njima jeste da su nacionalistički opredijeljeni i da podržavaju srpske borce”, kaže Grmuša.

On dodaje da se njegovo udruženje ograđuje od ideologija koje su u vezi sa fašizmom i nacizmom.

“Nikada nećemo takve stvari propagirati”, kaže on.

Na pitanje da li je zbog veza koje njegovo udruženje ima sa Rundom i “Serbonom” u Vojsci Srbije bio podvrgnut bezbjednosnoj proveri, Grmuša odgovara:

“Svako lice koje se dobrovoljno prijavljuje za služenje vojnog roka biće podvrgnuto bezbjedonosnoj provjeri, kako prije samog početka služenja vojnog roka, tako i nekoliko puta u toku odsluženja vojnog roka. Nevezano za to da li neko iza sebe ima neku organizaciju, dosije, ili nešto treće.”

Grmuša kaže da “Junak” nema svoje članove u redovima snaga bezbjednosti, ali dodaje da udruženje ima podršku pojedinaca u MUP i Vojsci Srbije.

“Svakako imamo njihovu podršku kako u vidu kupovanja i nošenja naše garderobe, tako i u njihovom prisustvu na nekim od naših događaja, pa sve do moralne podrške i lijepih reči”, kaže on.

RSE je Ministarstvu odbrane uputio pitanje – da li bezbjednosne provjere kandidata za služenje vojnog roka prepoznaju desni ekstremizam kao prijetnju, ali do zaključenja teksta odgovor nije stigao.

Vojnici na Ravnoj gori

Pažnju javnosti su i prije tri godine privukli članovi Vojske, kada su se na internetu pojavile fotografije četvorice vojnika koji na Ravnoj gori salutiraju spomeniku četničkom vođi Dragoljubu Mihailoviću, čiji vojnici su tokom Drugog svjetskog rata sarađivali sa nacistima i bili osuđeni za ratne zločine nad civilima.

Iako njihov identitet nije zvanično otkriven, novinari su na osnovu uniformi detektovali da su među bili pripadnici Garde, jedinice Vojske Srbije koja je direktno potčinjena načelniku Generalštaba, oficiri pješadije i pripadnici vazduhoplovstva.

Nekoliko trenutaka prije nego što su snimci napravljeni, vojnici su ostavili vijenac sa porukom “Srpskim junacima, pripadnici Ministarstva odbrane i Vojske Srbije”.

Ipak, Ministarstvo odbrane, na čijem čelu je u to vreme bio aktuelni ministar unutrašnjih poslova Aleksandar Vulin, je demantovalo da je zvanična delegacija Vojske Srbije položila vijence na Mihailovićev spomenik.

Draža Mihailović, načelnik Štaba Vrhovne komande Jugoslovenske vojske, se smatra kontroveznom ličnošću srpske istorije. Komunistička vlast ga je po završetku Drugog svjetskog rata osudila na smrt zbog počinjenih ratnih zločina i kolaboracije sa okupatorom.

Viši sud u Beogradu je tu presudu poništio 2015. godine, pod obrazloženjem da je suđenje Mihailoviću bio političko-ideološki proces. U obrazloženju Suda, međutim, postoji jasna ograda da se u postupku rehabilitacije ova institucija bavila isključivo sudskom procedurom, a ne utvrđivanjem činjenica da li je Mihailović bio ratni zločinac.

RSE je Ministarstvu odbrane poslao mejl s pitanjem da li su sankcionisani pripadnici vojske koji su bili na Ravnoj gori. Do zaključenja teksta odgovor nismo dobili.

Ko može da radi u Vojsci Srbije?

Bezbjednosne provjere kandidata za radno mjesto u MUP-u i Vojsci Srbije definisane su zakonima o policiji i vojsci.

Prema Zakonu o Vojsci Srbije, profesionalno vojno lice može biti državljanin Srbije koji je prošao bezbjednosne provjere i nema bezbjednosnih smetnji za prijem u profesionalnu vojnu službu.

Bezbjednosne provjere kandidata za prijem u radni odnos u Ministarstvo odbrane i na službu u Vojsku Srbije obavlja Vojnobezbednosna agencija (VBA).

Pravilnik kojim se provjere definišu razlikuje osnovnu, potpunu i posebnu bezbjednosnu provjeru, u zavisnosti od nivoa prijema.

U Upitniku za sva tri nivoa bezbjednosne provjere, koji se nalazi na sajtu Ministarstva odbrane, nema direktnih pitanja o eventualnim vezama kandidata sa ekstremističkim organizacijama. U osnovnoj obradi se postavljaju pitanja o tome da li je kandidat bio pripadnik paravojnih formacija, je li imao veze sa osobama povezanim sa kriminalom i da li je protiv njega vođena policijska istraga, krivični, prekršajni ili disciplinski postupak.

Vojni rok u Srbiji inače nije obavezan, a za one koji se dobrovoljno odluče da ga služe traje šest mjeseci. Tokom te obuke, pripadnici uče da koriste oružje i prolaze vojne treninge.

Prema dostupnim podacima, u sistemu odbrane Srbije (MUP, Ministarstvo odbrane, Vojska Srbije) zaposleno je oko 80.000 ljudi.

Šta kažu u Vojnom sindikatu?

Novica Antić, predsjednik Vojnog sindikata Srbije (VSS) kaže za RSE da je Vojnobezbjednosna agencija (VBA) zadužena da kontraobaveštajno i bezbjednosno štiti ustanove Vojske, pa tako i da vrši bezbjednosnu provjeru lica koja službuju u Vojsci.

“Dakle, oni prate i ekstremizam i terorizam i sve druge aktivnosti pojedinaca i grupa koje mogu da budu štetne po unutrašnju bezbjednost Vojske i zemlje u granicama u kojima je to u vezi sa Vojskom”, kaže Antić.

Prema njegovim riječima, o tome se vode evidencije, a lica koja su sklona ekstremizmu bilo koje vrste su registrovana i u Vojsci i takvi ljudi ne mogu da rade.

“Ako se lice koje je kandidat javi za dobrovoljno služenje vojnog roka, a u evidencijama nadležnih službi postoji da je to lice ekstremista neke vrste, naravno da se za njega neće dati pozitivna bezbjednosna provjera i takvo lice neće sigurno doći u Vojsku”, kaže Antić.

On podsjeća da jedino Ustavni sud može da stavi van zakona udruženja građana, a do tada se smatra da je rad određenog uduženja, pa i Levijatana, u granicama zakona.

“Mi možemo laički da smatramo da oni jesu ekstremisti, oni sebe tako i promovišu, ali ne možemo da kažemo da su oni ekstremisti u smislu da oni nekoga ugrožavaju, jer da je tako, njima bi rad zabranio Ustavni sud”, kaže Antić.

Predsjednik Vojnog sindikata sa ruskim ultranacionalistom

Međutim, i sam predsjednik Vojnog sindikata se prije dvije godine našao u društvu Vladimira Žirinovskog, predsjednika ruske ultranacionalističke Liberalno demokratske stranke, poznatog po ksenofobičnim i rasističkim izjavama.

Kako se navodi na sajtu VSS, delegacija je primljena u Rusiji na najvišem nivou od strane Ruske Dume, i više vojnih i veteranskih organizacija.

U saopštenju se dodaje da su sastanci bili zasnovani na polazištu da je reč o srodnim organizacijama.

Antić za RSE objašnjava da su predstavnici VSS bili zvanični gosti Jaroslava Nilova, predsjednika Komiteta ruske Dume za rad, zapošljavanje i pitanje veterana, a koji je inače i član Liberalno-demokratske partije Rusije Vladimira Žirinovskog.

“U tim okolnostima je napravljena jedna fotografija, mi nismo imali zvaničan sastanak sa gospodinom Žirinovskim niti smo sa njim razgovarali na bilo koju temu kada je u pitanju djelovanje Vojnog sindikata Srbije.”

On objašnjava da je u to vrijeme u Srbiji bilo aktuelno donošenje Zakona o pravima boraca, te da im je bilo značajno da čuju iskustva kolega iz Rusije.

Antić kaže da ni prije niti nakon povratka iz Rusije nije bio pozvan na razgovor u VBA, koja je zadužena za unutrašnju kontrolu u Vojsci.

“Pred svaki odlazak u inostranstvio svaki aktivni pripadnik Vojske mora da prijavi to nadležnim organima, ali u mirnodopskim uslovima niko ne može to da spriječi”, kaže Antić.

Vojska i navijači na otvaranju murala u Kragujevcu

Pripadnici Vojske Srbije učestvovali su 22. maja u Kragujevcu na svečanom otkrivanju murala posvećenog mladiću iz tog grada u centralnoj Srbiji, koji je stradao u borbama na karauli Košare, na granici Kosova i Albanije od aprila do juna 1999. godine. Događaj je organizovala navijačka grupa kragujevačkog fudbalskog kluba Radnički – “Crveni đavoli”.

Na fotografijama koje je ova navijačka grupa objavila na društvenim mrežama vide se pripadnici vazduhoplovstva Vojske Srbije, dok oko njih stoje navijači sa upaljenim bakljama.

Bitka na Košarama, karauli na granici Kosova i Albanije, odvijala se od aprila do juna 1999. godine između pripadnika tadašnje Vojske Jugoslavije i Oslobodilačke vojske Kosova (OVK). Kako se procjenjuje, na obje strane je stradalo desetine vojnika.

Istine i mitovi o Košarama

Vojska, MUP i navijači
O vezama bivših i sadašnjih pripadnika VS i MUP-a sa pripadnicima ekstremističkih grupa govori i slučaj firme “Familija Akšn Prodakšn” iz Beograda. Jedan od osnivača ove firme, kako se navodi na sajtu, je Vladica Simonović zvani Simon, bivši vođa navijačke grupe “Delije” i osnivač danas nepostojećeg udruženja “Familija srbskih navijača” – koje je okupljalo navijačke grupe iz više klubova.

Prema opisu sa sajta, tim okupljen oko ove firme je “specijalizovan za za akcione filmske projekte, obuke njihovih aktera i obezbijeđenje pratećih potreba”.
“Familija” se bavi iznajmljivanjem filmskih rekvizita, replika oružja, uniformi i vozila različitih vojnih i policijskih jedinica Srbije i sarađivali su na snimanjima popularnih televizijskih serija i filmova.

Na istoj lokaciji u beogradskom naselju Jajinci Simonović vodi i Klub ekstremnih sportova “Familija”, u okviru kojeg je i poligon za airsoft – vrstu ekstremnog sporta, gdje učesnici koriste replike oružja koje ispaljuje kuglice s bojom. Mediji su zabiljeležili da na imanju posjeduje top “pragu” na kojem je iscrtan Totenkopf – simbol lobanje koju su koristile nacističke SS jedinice, s porukom “Mir za slobodu, glavu za Kosmet”.

Ko radi u “Familiji’?
Članovi kluba su bivši pripadnici Ministarstva unutrašnjih poslova (MUP) i Vojske Srbije, a neki su i dalje zaposleni u tim institucijama.

Među njima je Dragan Marković. U njegovoj biografiji na sajtu firme “Familija akšn prodakšn” se navodi da je penzionisani pripadnik Vojske Srbije, koji je od 1991. do 2017. bio snajperista nekadašnje Protivterorističke jedinice i komandant voda Ministarstva odbrane Srbije, 72. specijalne antiterorističke jedinice. Kaže se i da je učestvovao u oružanim sukobima širom bivše Jugoslavije u periodu od 1991. do 2002. godine.

Uvidom u Markovićev privatni Instagram profil, RSE je detektovao njegove fotografije na kojima sa nacističkim pozdravom pozira sa zastavom “Odred 18”, podgrupe neonacističke navijačke grupe “United force” koja bodri beogradski FK Rad. Broj 18 predstavlja prvo i osmo slovo abecede, odnosno inicijale Adolfa Hitlera.

Među objavama koje je podijelio na svom profilu su i fotografije Hitlera i knjige “Mein kampf”, u kojoj je vođa nacističke partije predstavio osnove svoje ideologije.

Marković je odbio da govori za RSE i zatražio da ne objavljujemo fotografije sa njegovog privatnog Instagram naloga.

Kako se navodi na sajtu “Familije”, za klijente drži konsultacije prije i tokom snimanja, obuku glumaca i statista, odgovoran je za pripremu oružja, organizaciju i briga o mjerama bezbjednosti na snimanju akcionih scena.

Dragan Marković je odbio da govori za RSE, ali je potvrdio autentičnost njegovog profila i zatražio da se ne objavljuju fotografije.

RSE je od Ministarstva odbrane pokušao da dobije potvrdu o rome da li je Dragan Marković bio pripadnik Vojske Srbije i je li prošao bezbjednosnu provjeru, ali do zaključenja teksta odgovor nije stigao.

RSE je uvidom u sajt “Familije” detektovao još trojicu bivših pripadnika specijalne jedinice Kobre Vojske Srbije i specijalne jedinice policije Žandarmerija, koji su u tim službama bili aktivni do prije nekoliko godina, kao i jednog aktivnog majora Vojske Srbije.

Na sajtu firme navodi se da je firma “porodično – bratska – kumovska družina vrhunskih profesionalaca visokoadrenalinskih zanimanja i sportova”.

‘Eminentni huligan’

Osnivač firme “Familija akšn prodakš”, Vladica Simonović, u svojoj biografiji na sajtu za sebe kaže da je “eminentni srbski huligan” koji je učestvovao u “gotovo svim ratnim i društveno političkim dešavanjima“. U fokusu javnosti Simonović je bio više puta.

Prije pet godina je bio priveden na informativni razgovor u Bezbjednosno-informativnu agenciju (BIA), nakon što je u blizini njegove kuće i airsoft poligona u Jajincima pronađeno oružje za koje se sumnjalo da je trebalo da bude upotrijebljeno za atentat na tadašnjeg premijera Srbije Aleksandra Vučića.

Za list “Politika” je 2016. godine izjavio da nema veze s tim slučajem i da na njegovo imanje dolaze ljudi iz policije, vojske i BIA.

“Moj rad je javan, svi se tu skupljaju”, rekao je Simonović.

RSE je posredstvom zvaničnog mejla firme “Familija akšn prodakšn” postavio pitanja Vladici Simonoviću, ali do zaključenja teksta nismo dobili odgovor.

Provjera pripadnika MUP

Prema Zakonu o policiji, uslovi za zasnivanje radnog odnosa u MUP su da je kandidat državljanin Srbije i da ima prijavljeno prebivalište na teritoriji Srbije od najmanje godinu dana u kontinuitetu, kao i da „ne postoje bezbjednosne smetnje za obavljanje poslova u Ministarstvu“.

Zakon, kao i u slučaju Vojske, takođe i kod policije razlikuje tri nivoa bezbjednosne provjere, u zavisnosti od nivoa zaposljenja.

Ni u jednom se ekstremizam ne pominje kao smetnja.

Stefanović najavljivao reviziju bezbjednosnih provjera u MUP
Bivši ministar unutrašnjih poslova Nebojša Stefanović je početkom 2015. godine najavio da će biti izvršena revizija bezbjednosnih provjera kadrova u MUP-u zbog, kako je naveo, činjenice da neko potpuno „čist“ uđe u policiju, ali se tokom godina rada „uprlja”, pa se događa i da se „službene bilješke o sumnjivim kontaktima koriste za međusobne obračune“.

Dvije godine ranije, tadašnji komandant Žandarmerije Milenko Božović izašao je u javnost sa podatkom da je od 2.900 pripadnika Žandarmerije čak 400 primljeno bez selektivne obuke koja podrazumijeva bezbjednosnu provjeru, psihološke testove i testove fizičke izdržljivosti i prilagodljivosti.

Nema naznaka da je takva revizija do danas izvršena.

MUP je krajem 2018. godine doneo Strateški plan rada Službe interne revizije za period 2019 – 2023. Desni ekstremizam se u tom dokumentu nigdje ne navodi.

U aktuelnoj Vladi, formiranoj oktobra 2020, Nebojša Stefanović je sa mjesta ministra unutrašnjih poslova zamijenio Aleksandra Vulina na čelu Ministarstva odbrane, dok je Vulin došao na Stefanovićevo mjesto.

Zašto desni ekstremizam nije prijetnja za nadležne službe?

Predrag Petrović iz nevladinog Beogradskog centra za bezbjednosnu politiku, smatra da službe bezbjednosti u Srbiji nisu dovoljno senzibilisane da prepoznaju desni ekstremizam kao potencijalnu prijetnju.

Prema Petrovićevim riječima, nadležni organi MUP-a su ograničeni na kontrolu zakonitosti postupanja policijskih službenika i kontrolu koruptivnih ponašanja, dok je ekstremizam u “sivoj zoni”. To je, dodaje on, nešto na šta bi najprije starješine trebalo da obrate pažnju i da, ukoliko primjete nešto sumnjivo, slučaj proslijede svojim nadređenima.

“Ukoliko nadređeni procjene da je to ozbiljnije, onda to ide Bezbjednosno-informativnoj agenciji (BIA) ili Službi za borbu protiv ekstremizma i terorizma, mada se ta služba bavi istraživanjem krivičnih djela. Ako ne postoji element da je neko počinio ili priprema neko krivično djelo, njima su ruke ograničene”, kaže Petrović.

Petrović naglašava da i veliki broj razvijenih zemalja ima problem da vidi prijetnje koje stižu od desnog ekstremizma, pošto su nadlježne službe već dvije decenije fokusirane na islamistički terorizam. Prema njegovom mišljenju, fokusiranost na samo jednu vrstu ekstremizma ne donosi rješenje.

Dodaje i da su ekstremisti naučili do koje granice mogu da promovišu svoje stavove a da ne budu u zahvatu sudskih organa.

“I oni uglavnom promovišu vrijednosti koje su ultrakonzervativne i u suprotnosti sa onime što je rasprostranjeno u društvu, ali zarad slobode govora ne možete da primjenite ‘tvrde’ mehanizme – policiju i službe bezbjednosti. Tu stupa na scenu rad sa organizacijama civilnog društva i sa lokalnim institucijama da se pokaže da oni nisu u pravu i da je to što promovišu u suprotnosti sa civilizacijskim dostignućima”, objašnjava Petrović.

Ekstremizam rastegljiv pojam

Pojam ekstremizma je prilično rastegljiv i često ga nije lako definisati, kaže Petrović, ali dodaje da su granice postavljene u Ustavu i zakonima.

“Sve što je u suprotnosti sa demokratskim principima i vrijednostima, svako ko ugrožava slobodu govora i okupljanja, on se smatra ekstremistom. Ne znači nužno da je nasilni ekstremista, on to može da zagovara na miran način, ali bi trebalo po definiciji da potpadne pod pažnju organa bezbjednosti”, kaže Petrović.

Primjeri iz Evrope
Kao primjer dobre prakse u kontroli ekstremizma Predrag Petrović ukazuje na Veliku Britaniju, koja je u Strategiji za borbu protiv ekstremizma i terorizma unela mehanizam sprječavanja u oružanim snagama.

“Svako ko uoči odstupanja u okviru Vojske je dužan da prijavi taj slučaj, o kojem onda raspravlja posebna komisija. To ne znači da će taj pojedinac biti odmah odstranjen iz službe, ali on treba da bude na neki način tretiran, da se neko njime bavi”, kaže Petrović.

Problem sa ekstremno desničarskim elementima u redovima svoje vojske bilježi i Njemačka, koja je zbog toga polovinom prošle godine odlučila da raspusti dio elitnih snage za specijalne operacije KSK (Kommando Spezialkräfte).

Prema pisanju lista Voltstrit džurnal, jedinica je godinama bila predmet istraga od kojih je jedna bila fokusirana na mrežu vojnika i civila koje je koordinisao stariji vodnik i stručnjak za sabotaže koji je govorio o skladištenju oružja i municije širom zemlje u slučaju da dođe do raspada pravnog poretka usljed masovne imigracije.

Ministarka odbrane Nemačke Anegret Kramp-Karenbauer (Annegret Kramp-Karrenbauer) rekla je da elitna grupa postala izolovana od ostatka oružanih snaga Bundesvara i da su u izolaciji neki njeni djelovi razvili toksičnu kulturu koju je liderstvo godinama tolerisalo. “Došli smo do tačke kada se mora nešto uraditi na brz i radikalan način”, rekla je ona.

Iste godine je smijenjen i Kristof Gram (Christoff Gramm), direktor njemačke vojne kontraobavještajne službe (Militärischer Abschirmdienst – MAD), čiji zadatak je, između ostalog, ispitivanje veza vojnika i ekstremističkih organizacija. Tokom pet godina koliko je Gram bio na čelu MAD-a, broj ekstremnih desničara u vojsci se alarmantno umnožio.