Politički analitičar Boris Vukotić u razgovoru za Standard kaže da se u jednom trenutku čak razmatralo i pitanje da li je prihvatljivija opcija potpuna promjena vlasti ili samo promjena unutar vlasti, poput modela koji je sproveden u Venecueli.

„Mnogi će se zapitati zašto je definisanje ratnih ciljeva uopšte od značaja ako vojnu kampanju preduzima jedna od tri svjetske supersile – jedina koja je istovremeno i nuklearna i ekonomska. Međutim, isticanje ratnog cilja u zakonitom ratu ima veliki broj formalno-pravnih, ali i moralnih konsekvenci. Rat po prirodi stvari za sobom ostavlja civilne žrtve, a svaka civilna žrtva – djeca, stari i bolesni ljudi odnosno neboračko stanovništvo – izravno pada na teret pravne i moralne odgovornosti onoga ko ratuje bez precizno definisanog cilja“, objašnjava Vukotić.

RAZLIKE IZMEĐU SAD-A I IZRAELA PO PITANJU VOJNE KAMPANJE U IRANU

Kako navodi, većina pobrojanih ciljeva usko je povezana sa djelovanjem izraelske vlade, ne samo u posljednje dvije godine, kako mnogi promatrači često navode, već tokom posljednjih decenija.

„Službeni Izrael odavno je detektovao režim u Teheranu kao egzistencijalnu prijetnju. Pravilno uočavajući pukotine u vojnoj i ekonomskoj snazi Irana – koje su postale očite zbog uzmicanja od izravnog sukoba nakon izraelskih likvidacija visokih iranskih zvaničnika u Siriji i Teheranu, mlakog odgovora na uništavanje glavna tri postrojenja za obogaćivanje urana, te u krvi ugušenih recentnih protesta – ekstremno desna izraelska vlada napravila je plan za uništenje arhi-neprijatelja i to na temelju šanse koja se rijetko pruža“, kaže Vukotić.

Prva tačka tog plana, dodaje on, bila je nagovoriti američkog predsjednika da podrži vojnu kampanju.

„Za razliku od izraelske vlade, predsjednik Tramp nije morao žuriti s demontažom iranskog režima. Pregovori u Ženevi o ograničavanju iranskog nuklearnog programa, barem prema posljednjim izjavama glavnog pregovarača, omanskog ministra vanjskih poslova Badr bin Hamad Al Busaidija, išli su u dobrom pravcu. Vatrena moć Hezbollaha i Hamasa svedena je na istorijski minimum, a protesti širom Irana pokazali su da je režim u ogromnim problemima“, navodi Vukotić i pita zašto se onda Tramp odlučio za rat?

TRAMP NASTAVLJA DEGRADIRANJE KINE

Prema njegovim riječima, odluka o pokretanju vojne kampanje ne može se razumjeti bez šire geopolitičke slike.

„Uprkos činjenici da je situacija na Bliskom istoku – barem što se tiče stanja u kojem se nalazio iranski režim – bila pogodna za pokretanje vojne kampanje, ako se zagrebe ispod površine jasno je da su predsjednik Tramp i njegov tim imali u vidu širu sliku, odnosno druge, mnogo značajnije aktere geopolitičke pozornice. Prije svih mislim na Kinu i Evropu“, kaže Vukotić.

Prema posljednjim podacima Centra za globalnu energetsku politiku Univerziteta Kolumbija, Kina je tokom prošle godine iz Irana uvozila 1,38 miliona barela sirove nafte dnevno, odnosno oko 12 odsto ukupnog kineskog uvoza sirove nafte.

„Ovaj istraživački centar objavio je i izvještaj u kojem se tvrdi da se više od 46 miliona barela iranske nafte nalazi u plutajućim skladištima u Aziji, ali i u skladištima kineskih luka Dalian i Zhoushan, gdje Nacionalna iranska naftna kompanija iznajmljuje rezervoare. Ta roba još nije ocarinjena. Ako se rat na Bliskom istoku otegne, a Ormuski moreuz ostane zatvoren, kineske zalihe nafte potrajaće svega nekoliko mjeseci“, objašnjava Vukotić.

U takvoj situaciji, dodaje, službeni Peking bi se za pomoć morao obratiti prijatelju iz Kremlja – scenariju koji kinesko rukovodstvo, kako kaže, želi izbjeći.

REFLEKS ONOGA ŠTO SE DEŠAVA U LATINSKOJ AMERICI

Rat u Iranu, prema njegovoj ocjeni, uklapa se u širu strategiju američke administracije.

„Zapravo, ratom u Iranu predsjednik Tramp nastavlja operaciju totalnog istiskivanja kineskog uticaja iz dijelova svijeta koje smatra američkom interesnom sferom. U tom kontekstu treba sagledavati i samit Štit Amerike, održan pod njegovim pokroviteljstvom na Floridi prije nekoliko dana, januarsku vojno-obavještajnu operaciju u Venecueli, kao i učestale izjave o ‘preuzimanju’ Kube“, kaže Vukotić.

On objašnjava da se te akcije često predstavljaju kao borba protiv narko-kartela, trgovine drogom, ilegalnih migracija i terorizma, ali da je stvarni kontekst mnogo širi.

„Američka administracija jako dobro zna da je, prema relevantnim podacima, u periodu od 2014. do 2023. godine Kina pružila oko tri puta više finansijske pomoći zemljama Latinske Amerike od SAD-a – u brojkama 153 prema 50,7 milijardi dolara. Peking je formalizovao i unosne sporazume o slobodnoj trgovini s Čileom, Kostarikom, Ekvadorom, Nikaragvom i Peruom“, navodi Vukotić.

Istovremeno, dodaje, izvoz tih zemalja na kinesko tržište porastao je sa skromnih dva odsto na kraju 2001. godine na čak 450 milijardi dolara tokom 2021. godine.

„Ekonomski stručnjaci procjenjuju da će ta cifra dosegnuti 700 milijardi dolara do 2035. godine“, kaže on.

Zbog svega toga, prema njegovim riječima, vodeće protagoniste pokreta MAGA (Make America Great Again) mnogo više zanima Kina nego sudbina pojedinačnih režima ili regionalnih aktera.

„Njih neuporedivo više zanima Kina od sudbine Madura, Hamasa, Hezbollaha ili režima u Iranu. Oni su zapravo tu kao odličan paravan u jednom drugom odmjeravanju snaga – sukobu s Kinom za dominantnu poziciju na geopolitičkoj mapi svijeta“, ocjenjuje Vukotić.

KAKO SE KINA BRANI?

Prema njegovim riječima, kineski odgovor na ovakvu američku strategiju trenutno je ograničen.

„Preduzetim vojno-diplomatskim akcijama predsjednik Tramp želi pokazati svijetu nemoć službenog Pekinga da pomogne prijateljima ili onim zemljama koje Kinezi smatraju svojom interesnom sferom. Time ne samo što pokušava ugroziti trenutni kredibilitet Kine u svijetu, ističući da ona nije supersila na razini SAD-a, nego nastoji prekinuti već uspostavljene kineske konekcije i suzbiti njenu trgovinsko-financijsku i vojnu ekspanziju u budućnosti“, kaže Vukotić.

Kako dodaje, jedino što Kina trenutno može ponuditi kao odgovor jeste drugačiji pristup međunarodnim odnosima.

„Jedino što Kina u ovom trenutku ima kao odgovor na Trampovu agresivnu agendu jeste pozicioniranje zemlje kao predvidljivog i stabilnog partnera koji, za razliku od američkog predsjednika, igra po pravilima međunarodnog poretka“, navodi Vukotić.

Istovremeno, kineski argument ostaje, kao i do sada, da je Tramp vojnom kampanjom u Iranu i potezima u Latinskoj Americi zapravo potvrdio obim zapadne hipokrizije u međunarodnim odnosima.

A ŠTO JE S EVROPOM?

Govoreći o Evropi, Vukotić podsjeća na dugogodišnju američku spoljnopolitičku strategiju prema evropskom kontinentu.

„Dugogodišnju američku vanjsku politiku prema Evropi karakterisao je odnos takozvane ‘fine ravnoteže’. Kreatori američke spoljne politike željeli su po svaku cijenu spriječiti pojavu evropskog hegemona koji bi konsolidovao moć isključivo za sebe. Smatrali su kako bi kontrola Evrope od strane jedne agresivne i neprijateljske sile predstavljala nepodnošljivu prijetnju po njihovu nacionalnu bezbjednost“, kaže on.

Iz tog razloga, dodaje, proizašao je i američki interes održavanja ekonomske i vojne moći evropskog kontinenta podijeljenog između više država.

„Međutim, nakon snažnog privrednog uspona Evropske unije – koju je u međuvremenu napustila Velika Britanija – postavilo se pitanje da li je cjelovita EU zapravo zamijenila ulogu jednog opasnog hegemona. Drugim riječima, da li je Evropa američki partner ili suparnik“, kaže Vukotić.

SUMNJE I IDEOLOŠKE REZERVE

On podsjeća i na ideološke rezerve koje Tramp i njegov politički krug često iznose prema evropskoj politici.

„Ako se ovim sumnjama koje okupiraju glave predvodnika MAGA pokreta dodaju i određene ideološke rezerve – stalne optužbe Trampa i njegovog tima da će Evropa implodirati pod naletom ‘pogubne woke ideologije’ – uopšte ne čudi izjava američkog predsjednika pred njemačkim kancelarom da SAD treba prekinuti svu trgovinsku saradnju sa Španijom zato što nije dozvolila napad na Iran iz svojih vojnih baza“, navodi Vukotić.

Kako dodaje, reakcije evropskih lidera na tu izjavu bile su prilično suzdržane.

„Kancelar Merz nije ni trepnuo u odbrani EU saveznika. Španci su zbog toga bijesni, Njemci tihi, a Britanci i dalje u šoku zbog Trampove izjave da mu ne trebaju njihovi ratni brodovi nakon što je već dobio rat“, kaže on.

Na kraju, Vukotić smatra da cilj američkog predsjednika ipak nije potpuno potiskivanje Evrope.

„Ne vjerujem da Tramp želi da iskoristi kampanju u Iranu kako bi pored Kine ‘počistio’ i Evropu. On zapravo hoće poslušnu Evropu – onu Evropu koja slijedi uputstva i ne pravi probleme oko ‘sitnica’, kao što je, na primjer, pitanje suvereniteta nad Grenlandom“, zaključuje Vukotić.