NOVI REGULATORNI OKVIR DONOSI VEĆA PRAVA KORISNICIMA

STANDARD: Koje su najznačajnije regulatorne promjene koje je EKIP sproveo u posljednjem periodu i kakav je njihov stvarni efekat na građane i privredu? 

EKIP: Najznačajnija promjena koja se desila u sektoru elektronskih komunikacija u posljednjem periodu je bila usvajanje i primjena novog Zakona o elektronskim komunikacijama, kojim je regulatorni okvir u Crnoj Gori dodatno usklađen sa pravilima Evropske unije.

Tokom 2025. godine Agencija za elektronske komunikacije i poštansku djelatnost (EKIP) je donijela veliki broj podzakonskih akata kojima su, između ostalog, uređeni zaštita korisnika i obezbjeđivanje konkurencije, kvalitet usluga, promjena operatora i prenosivost brojeva, univerzalna usluga, pristup i povezivanje mreža, izgradnja i zajedničko korišćenje infrastrukture, otvoreni pristup internetu, numeracija i korišćenje radio-frekvencijskog spektra. 

Važeći regulatorni okvir korisnicima pruža jasnija pravila u vezi sa ugovorima i kvalitetom usluga, jednostavniju promjenu operatora uz zadržavanje telefonskog broja i snažniju zaštitu korisničkih prava.

Novi sistem univerzalne usluge obezbijeđuje da odgovarajući pristup internetu i govorne usluge budu dostupni po pristupačnim cijenama i korisnicima u područjima u kojima ih tržište ne može obezbijediti pod uobičajenim komercijalnim uslovima. 

Za privredu tj. operatore elektronskih komunikacija posebno značajna su pravila koja olakšavaju izgradnju, pristup i zajedničko korišćenje kablovske kanalizacije, antenskih stubova i druge infrastrukture. Ovim se smanjuju troškovi ulaganja i prepreke za izgradnju optičke, 5G i druge mreže velikog kapaciteta, stvaraju povoljniji uslovi za konkurenciju i podstiče razvoj novih usluga. 

Na polju regionalne saradnje kao važan rezultat bismo istakli režim „roming kao kod kuće“ koji se već uveliko primjenjuje među zemljama Zapadnog Balkana, a koji je omogućio korisnicima (građanima i privredi) jednostavniju i povoljniju komunikaciju u regionu. Krajem 2025. godine intenzivirane su aktivnosti i saradnja sa Evropskom komisijom po pitanju uključivanja zemalja Zapadnog Balkana u jedinstveno roming tržište Evropske unije koje će donijeti benefite našim korisnicima tokom boravka u državama EU. 

STANDARD: Da li EKIP prati tehnološke promjene i aktivno oblikuje razvoj digitalnog društva? 

EKIP: EKIP kontinuirano prati tehnološki razvoj i, u okviru svojih nadležnosti, nastoji da blagovremeno stvori regulatorne, infrastrukturne i tržišne uslove za primjenu novih tehnologija. To se vidi kroz planiranje i dodjelu radio-frekvencijskog spektra za razvoj 5G mobilnih komunikacionih mreža, praćenje obaveza mobilnih operatora, podsticanje razvoja optičkih mreža i donošenje pravila za mreže veoma velikog kapaciteta. 

EKIP putem svog Geoportala prikuplja i obrađuje podatke o elektronskim komunikacionim mrežama i infrastrukturi. Ti podaci, koji su javno dostupni svim zainteresovanim subjektima, pomažu da se utvrdi gdje je infrastruktura dostupna, a gdje postoje nedostaci, kako bi se buduće investicije i mjere javne politike bolje planirale. Geoportal koriste operatori, obrađivači planskih dokumenata, lokalne samouprave i državni organi, a dostupan je i svim drugim korisnicima. 

Korisnicima je na raspolaganju i EKIP NetTest, kojim mogu provjeriti brzinu preuzimanja i slanja podataka, vrijeme kašnjenja, gubitak paketa i druge parametre njihove internet konekcije. Ukoliko su izmjereni rezultati pojedinih parametara kvaliteta servisa lošiji od onih ugovorenih sa operatorom, korisnik izmjerene rezultate može upotrijebiti prilikom podnošenja prigovora operatoru, a zatim, ukoliko nije zadovoljan odgovorom i postupanjem operatora, i u postupku koji pokrene kod EKIP-a. 

EKIP prati i poštovanje principa mrežne neutralnosti, prema kojem operatori treba ravnopravno da tretiraju internet saobraćaj, bez neopravdanog blokiranja, usporavanja ili davanja prednosti pojedinim sadržajima i uslugama. 

Primjeri primjene novih tehnologija su i unapređenje komunikacija prema jedinstvenom evropskom broju 112, korišćenje sistema AML za preciznije određivanje lokacije pozivaoca i eCall servisa, koji u slučaju saobraćajne nezgode može automatski uspostaviti poziv prema broju 112 i dostaviti lokaciju vozila i druge važne podatke. 

Razvoj digitalnog društva nije zadatak samo jedne institucije. EKIP tom procesu doprinosi u okviru svojih nadležnosti, u saradnji sa državnim organima, operatorima, privredom, akademskom zajednicom i međunarodnim organizacijama. Naročito bi istakli našu dugogodišnju uspješnu saradnju sa Međunarodnom unijom za telekomunikacije (ITU) sa kojom smo krajem 2024. godine pokrenuli aktivnosti na implementaciji Sistema ranog upozoravanja javnosti u slučaju vanrednih situacija i događaja (Public Warning System). Eksperti angažovani od strane ITU-a su izradili Studiju izvodljivosti ovog sistema kojom je predloženo optimalno rješenje ovog sistema za našu državu. Saradnja i komunikacija EKIP-a i ITU-a sa nadležnim ministarstvima i operatorima je intenzivna i očekujemo da će ovaj sistem biti implementiran i funkcionalan u periodu koji je pred nama.     

EKIP aktivno prati razvoj tehnologije i međunarodne aktivnosti, uključujući i razvoj regulatornog okvira u Evropskoj uniji, tako da u skladu sa potrebama Crne Gore može dodatno pružiti ekspertsku pomoć i preuzeti dodatne nadležnosti iz domena digitalnih tehnologija, ukoliko se za tim ukaže potreba. 

 OD BAKARNIH MREŽA DO OPTIKE I 5G TEHNOLOGIJE

STANDARD: Kako se tržište elektronskih komunikacija u Crnoj Gori promijenilo od početka procesa pristupanja EU? 

EKIP: Od početka procesa pristupanja Evropskoj uniji tržište elektronskih komunikacija prošlo je kroz značajnu regulatornu i tehnološku transformaciju.

Evropske integracije bile su važan okvir za usklađivanje pravila o konkurenciji, zaštiti korisnika, pristupu infrastrukturi, mrežnoj neutralnosti, romingu, upravljanju radio-frekvencijskim spektrom, prenosivosti brojeva i univerzalnoj usluzi. 

Tržište na kojem su nekada dominantne bile tradicionalne telefonske usluge i pristup internetu preko bakarnih mreža postepeno se razvilo u tržište zasnovano na mobilnom internetu, optičkim mrežama, digitalnim platformama i integrisanim paketima usluga. Veliki operatori prešli su na mreže zasnovane na internet protokolu, preko kojih istovremeno pružaju usluge prenosa govora, pristupa internetu i distribucije audiovizuelnih sadržaja. 

Na kraju 2025. godine optičke FTTH/B mreže bile su dostupne u svim crnogorskim opštinama i obuhvatale su oko 74% domaćinstava. Brzine veće od 100 Mb/s bile su dostupne za oko 79,3% domaćinstava. Istovremeno, 5G usluge bile su dostupne u svim opštinama, uz ukupnu pokrivenost od oko 96% stanovništva. 

Promijenile su se i navike korisnika.

Tokom 2025. godine internet saobraćaj u fiksnim mrežama povećan je za više od 33%, a u mobilnim mrežama za skoro 19%. Prema istraživanju MONSTAT-a, 94,1% stanovništva koristilo je internet u posljednja tri mjeseca. Internet zato više nije dodatna usluga, već osnovna infrastruktura za obrazovanje, poslovanje, trgovinu, javne usluge, zabavu i svakodnevnu komunikaciju. 

Tržište je danas tehnološki razvijenije, otvorenije za ulaganja i snažnije usmjereno na kvalitet i potrebe korisnika. Ipak, ostaje potreba za daljim širenjem mreža u ruralnim i slabije naseljenim područjima, većim korišćenjem gigabitnih usluga i nastavkom približavanja jedinstvenom digitalnom tržištu EU. 

STANDARD: Gdje se Crna Gora danas nalazi u odnosu na zemlje Zapadnog Balkana prema digitalnoj povezanosti i kvalitetu komunikacionih usluga? 

EKIP: Prema izvještaju Western Balkans DESI 2025 (WB DESI), Crna Gora se prema razvijenosti digitalne infrastrukture nalazi među naprednijim ekonomijama Zapadnog Balkana, dok je kod pojedinih pokazatelja blizu prosjeka Evropske unije ili ga premašuje. 

Mreže veoma velikog kapaciteta bile su 2024. godine dostupne za oko 79% domaćinstava u Crnoj Gori, u poređenju sa regionalnim prosjekom od 66% i prosjekom Evropske unije od 82%. Pokrivenost optičkim mrežama iznosila je 74%, što je znatno iznad prosjeka Zapadnog Balkana od 57%, ali i iznad prosjeka EU od 69%. 

Oko 70% korisnika fiksnog širokopojasnog pristupa koristilo je brzine od najmanje 100 Mb/s. Regionalni prosjek iznosio je 46%, dok je prosjek Evropske unije bio 72%. To pokazuje da je Crna Gora veoma blizu evropskog prosjeka prema korišćenju brzih fiksnih priključaka. 

Crna Gora se posebno izdvaja u razvoju 5G mreža. Prema podacima za 2024. godinu, 5G signalom bilo je pokriveno 94% stanovništva, dok je prosjek Zapadnog Balkana iznosio 21%. Noviji podaci EKIP-a za kraj 2025. godine pokazuju da je ukupna pokrivenost stanovništva dodatno povećana na oko 96%. U 2024. godini oko 21,5% stanovništva koristilo je SIM kartice povezane sa 5G mrežama, naspram regionalnog prosjeka od 4%. 

Istovremeno, dobra dostupnost infrastrukture ne znači da se svi njeni kapaciteti koriste u punoj mjeri. Priključci brzine od najmanje 1 Gb/s činili su svega oko 0,15% fiksnih širokopojasnih priključaka. Zbog toga, pored daljeg razvoja mreža, treba raditi na pristupačnosti usluga, digitalnim vještinama i razvoju sadržaja i aplikacija zbog kojih će građani i privreda u većoj mjeri koristiti raspoložive kapacitete. 

WB DESI prvenstveno upoređuje dostupnost i korišćenje digitalne infrastrukture, a ne sve elemente korisničkog kvaliteta.

Istraživanje sprovedeno za potrebe EKIP-a iz 2025. godine pokazalo je da je kvalitetom mobilne telefonije zadovoljno 74,6% korisnika, a uslugama pristupa internetu 75,2% korisnika. 

Može se zaključiti da Crna Gora ima veoma dobru infrastrukturnu osnovu i da je regionalno među vodećima, naročito u optičkoj i 5G povezanosti.

Naredni cilj treba da bude da se dobra dostupnost infrastrukture pretvori u još bolje korisničko iskustvo i širu primjenu naprednih digitalnih usluga. 

STANDARD: Kako EKIP vidi razvoj 5G mreža u narednim godinama i koje koristi će građani osjetiti? 

EKIP: 5G je nova generacija mobilnih komunikacionih mreža koja se u tehnološkom smislu oslanja na postojeće 4G mreže, ali donosi i niz novih mogućnosti i primjena.

5G omogućava znatno veće brzine prenosa podataka, povezivanje velikog broja korisničkih i drugih uređaja, te vrlo pouzdanu komunikaciju s malim kašnjenjem (latencijom).

Osim ova tri poboljšanja o kojima se najčešće govori, 5G mreža dodatno omogućava tzv. „network slicing” odnosno dodjelu prenosnih resursa korisniku ili grupi korisnika sa različitim zahtjevima prema prioritetima, uz garanciju kvaliteta servisa. 

U pogledu performansi, 5G mobilne mreže omogućavaju znatno veće vršne brzine prenosa podataka (reda Gb/s), a samim tim i tipične protoke na korisničkom nivou (reda nekoliko stotina Mb/s u poređenju sa nekoliko desetina Mb/s u 4G mrežama). Takođe, znatno je smanjeno kašnjenje u prenosu podataka, koje teorijski može biti i manje od 1 ms, što omogućava primjenu ovih mreža u nizu scenarija koji iziskuju jako kratak odziv mreže. 5G se smatra jednim od najvažnijih segmenata u izgradnji digitalne ekonomije i digitalnog društva u ovoj dekadi. Od 5G mobilnih mreža se očekuje da omoguće sveprisutnu ultra brzu konektivnost sa malim kašnjenjem, ne samo individualnim korisnicima, već i velikom broju povezanih objekata, kao i da kreiraju okruženje za ekspanziju tehnoloških i poslovnih inovacija u tzv. vertikalnim sektorima (industrijama koje u svrhu obavljanja sopstvene djelatnosti imaju potrebu za povezanošću), kao što su: automobilska industrija, energetika, poljoprivreda, turizam, fabrička proizvodnja, saobraćaj, transport i logistika, zdravstvo, javna administracija, upravljanje komunalnom infrastrukturom u gradovima, zaštita životne sredine i mnoge druge. 

S obzirom da se radi o sveobuhvatnom komunikacionom sistemu, na čiji razvoj osim potreba i zahtjeva individualnih korisnika utiču i budući digitalni poslovni modeli u različitim sektorima, za potpunu valorizaciju 5G mreža, a istovremeno i za njihov razvoj, neophodna je sinergija mobilne i ICT industrije sa jedne, i različitih učesnika iz sfere javnog i industrijskog sektora, sa druge strane. Može se reći da uspjeh 5G mreža u velikoj mjeri zavisi od obima prihvatanja od strane vertikalnih industrijskih sektora, uključujući i javni sektor na državnom i lokalnom nivou.  

U Crnoj Gori je 5G uvedena u  prvoj polovini 2022. godine, na bazi tehnike dinamičkog dijeljenja resursa ćelije između LTE i NR korisnika (DSS). U ovom scenariju implementacije korisničko iskustvo 5G korisnika se u velikoj mjeri ne razlikuje od iskustva 4G korisnika. Od marta 2023. godine, nakon uspješno sprovedenog postupka aukcije za dodjelu spektra iz tzv. pionirskih 5G opsega (700 MHz i 3,6 GHz), mobilni operatori su počeli razvoj 5G na bazi NR tehnologije, prije svega u opsegu 3,6 GHz, sa omogućenim vršnim brzinama prenosa podataka do 1 Gb/s. 5G usluge su dostupne u svim opštinama u Crnoj Gori, a pokrivenost signalom NR/NR(DSS) mreže iznosi oko 96% stanovništva. Signal NR mreže u opsegu 3,6 GHz dostupan je u urbanim djelovima svih opština, osim u Andrijevici, Danilovgradu, Petnjici, Plužinama i Šavniku. U narednom periodu se očekuje prelazak sa ne-samostalnog (NSA) na samostalni (SA) režim rada 5G mreža, uz implementaciju 5G jezgra mreže sa punim funkcionalnostima. 

Odobrenjima za korišćenje radio-frekvencija iz opsega 700 MHz i 3,6 GHz, dodijeljenim u postupku aukcije spektra koji je okončan početkom 2023. godine, mobilnim operatorima su propisane obaveze u pogledu obima i dinamike pokrivanja signalom mreže i u pogledu razvoja 5G mreže koje garantuju dalji dinamičan razvoj mobilnih elektronskih komunikacionih mreža i usluga u Crnoj Gori. Mobilni operatori su obavezni da u narednom periodu ispune sljedeće zahtjeve:  

• Do kraja 2026. godine – obezbijediti pokrivenost najmanje 98% stanovništva Crne Gore signalom mreže koji omogućava pružanje usluge prenosa podataka sa protokom od 10/3 Mb/s ili više na bazi korisničkog iskustva; obezbijediti pokrivenost najmanje 75% stanovništva Crne Gore signalom mreže koji omogućava pružanje usluge prenosa podataka sa protokom od 30/10 Mb/s ili više na bazi korisničkog iskustva, uz uslov da u svakoj opštini bude pokriveno najmanje 50% stanovništva; obezbijediti najmanje 4G pokrivenost pet odabranih nepokrivenih ruralnih oblasti; obezbijediti najmanje 4G neprekidnu pokrivenost duž svih autoputeva, svih magistralnih puteva i najmanje 50% trase svakog od regionalnih puteva u Crnoj Gori; obezbijediti najmanje 4G pokrivenost basena Skadarskog jezera, Bokokotorskog zaliva i teritorijalnih voda do 1 nm od obale;  

• Do kraja 2030. godine – obezbijediti pokrivenost najmanje 75% stanovništva Crne Gore signalom mreže koji omogućava pružanje usluge prenosa podataka sa protokom od 100/30 Mb/s ili više na bazi korisničkog iskustva, uz uslov da u svakoj opštini bude pokriveno najmanje 50% stanovništva; obezbijediti 5G pokrivenost svih naseljenih oblasti u Crnoj Gori; obezbijediti 5G neprekidnu pokrivenost duž svih autoputeva i magistralnih puteva i najmanje 4G neprekidnu pokrivenost duž svih regionalnih puteva u Crnoj Gori. 

STANDARD: Koji su danas najveći regulatorni izazovi – konkurencija, sajber bezbjednost, tehnološke promjene? 

EKIP: Jedan od najvećih izazova je očuvanje ravnoteže između konkurencije i investicija. Crnogorsko tržište je relativno malo, a izgradnja savremenih optičkih i mobilnih mreža zahtijeva velika ulaganja. Regulator treba da obezbijedi da operatori imaju podsticaj za investiranje, ali istovremeno i da pristup ključnoj infrastrukturi i uslugama koje operatori međusobno pružaju bude omogućen pod pravičnim i nediskriminatornim uslovima. Time se korisnicima omogućavaju stvarni izbor i kvalitetnije usluge. 

Drugi veliki izazov je obezbjeđivanje dostupnosti mreža u svim djelovima države.

Na kraju 2025. godine oko 15% domaćinstava još nije bilo obuhvaćeno fiksnim širokopojasnim pristupom. Riječ je uglavnom o ruralnim i slabije naseljenim područjima u kojima su troškovi izgradnje visoki, a komercijalna isplativost manja. Zbog toga su važni univerzalna usluga, javna ulaganja i projekti razvoja širokopojasne infrastrukture u nedovoljno pokrivenim područjima. 

Razvoj gigabitnih i 5G mreža zahtijeva i jednostavnije procedure za izgradnju, bolju koordinaciju građevinskih radova i veće zajedničko korišćenje kablovske kanalizacije, antenskih stubova i druge fizičke infrastrukture. Zajedničko korišćenje infrastrukture smanjuje troškove i nepotrebno ponavljanje građevinskih radova. 

Sajber bezbjednost i otpornost mreža postaju jednako važne kao brzina i pokrivenost.

Elektronske komunikacione mreže su dio kritične infrastrukture, pa je potrebno obezbijediti zaštitu ključnih mrežnih funkcija, kontinuitet rada u slučaju incidenata, pravovremeno prijavljivanje problema i jasnu saradnju operatora, EKIP-a i organa nadležnih za informacionu bezbjednost. U narednom periodu biće posebno važna primjena evropskih mjera za sigurnost 5G mreža i dalje usklađivanje nacionalnog zakonodavstva sa evropskim standardima. 

Tehnološke promjene istovremeno brišu granice između telekomunikacija, usluga računarstva u oblaku, digitalnih platformi, vještačke inteligencije i interneta stvari. Regulacija zato mora biti dovoljno fleksibilna da ne usporava inovacije, ali i dovoljno jasna da zaštiti konkurenciju, sigurnost mreža i prava korisnika. 

Konačno, izazov ostaje zaštita građana u sve složenijem digitalnom okruženju. To podrazumijeva transparentne ugovore i cijene, ostvarivanje ugovorenog kvaliteta, zaštitu od zloupotreba i neželjenih komunikacija, pouzdanu dostupnost hitnih službi i jednostavne postupke za podnošenje prigovora. Cilj regulacije nije samo da mreže budu dostupne, već da budu kvalitetne, pouzdane, bezbjedne i pristupačne građanima i privredi. 

TEKST JE IZRAĐEN U OKVIRU PROJEKTA ,,ŠTA GRAĐANI DOBIJAJU ULASKOM CRNE GORE U EVROPSKU UNIJU“, KOJI JE PODRŽAN OD FONDA ZA PODSTICAJ MEDIJSKOG PLURALIZMA MINISTARSTVA – MINISTARSTVA KULTURE I MEDIJA CRNE GORE