Elizabet Smit Fridman dešifrovala je nacističke mašine Enigma i razbijala južnoameričke špijunske mreže, a onda su je moćni muškarci izbrisali iz istorije. Nova biografija želi to da ispravi.

Ne postoje oskarom ovjenčani holivudski biografski filmovi o njoj a la Alan Tjuring. I za razliku od Ade Lavlejs, nema dana koji je nazvan u njenu čast. Ali Smit Fridman je bila na ravnoj nozi sa bilo kojim od ova tri stuba naučne i obavještajne zajednice, razbijajući nacističke šifre iz Drugog svjetskog rata i nesumnjivo spasavajući hiljade života.

Međutim, zahvaljujući institucionalnom seksizmu, njenoj povučenosti i bezobzirnim muškarcima poput Huvera, Smit Fridman je uglavnom bila izbrisana iz istorije. Sve do sada.

Nakon što je slučajno naišao na 22 kutije ličnih dosijea o Smit Fridmanovoj u biblioteci “Džordž Maršal” u Zapadnoj Virdžiniji, novinar Džejson Fagoni proveo je tri godine istražujući materijal o njoj. Književna publicistika koja je nastala kao rezultat tog rada, Žena koja je razbijala šifre, pravi je trijumf.

Ona govori o razvoju Smit Fridmanove od opskurne ćerke iz kvekerske porodice niže srednje klase, o godinama provedenim u radu za misterioznog milionera istražujući skrivene poruke za koje se priča da postoje u Šekspirovim djelima, danima koje je provela razbijajući mreže trgovaca alkoholom u vrijeme Prohibicije, pa sve do njenog najvećeg dostignuća, dešifrovanja nacističkih šifri i razbijanja Enigmi za Obalsku stražu Sjedinjenih Država tokom Drugog svjetskog rata.

“Pronašao sam sve te kutije pune njenih bilješki i pisama, a ona je bila tako predivna na papiru”, kaže Fagoni.

Smit Fridman je prvobitno željela da bude pjesnikinja prije njenog neočekivanog zaokreta i odlaska u dešifrovanje koje je tada bilo u povoju.

“Bila je duhovita, puna duha, srdačna, fantastična i prkosna. Nije trpjela gluposti. I što sam više čitao, sve sam više shvatao da je istinski važna figura u istoriji kriptologije i razvoja američke obaveštajne zajednice.”

Pored toga što je bila jedna od najvećih dešifranata na svijetu, Smit Fridman je slučajno bila udata za još jednog dešifranta, Vilijama Fridmana, koji joj je bio intelektualni rival, baš kao i vjerni partner tokom više decenija. Žena koja je razbijala šifre je svjedočanstvo o izuzetnom životu jedne žene tokom izuzetnog istorijskog perioda, ali je i jednostavna ljubavna priča.

Fridman je bio najveći pobornik svoje žene, dok se ona zauzvrat brinula o njemu tokom njegove borbe sa depresijom. Ali činjenica da je Smit Fridman bila udata za čovjeka koji je slavno dešifrovao japansku mašinu za šifre iz Drugog svjetskog rata Purple vjerovatno je razlog zašto Smit Fridman nikad nije dobila priznanje koje joj pripada.

“U svakoj fazi njenog života, oko Smit Fridmanove su se motali muškarci koji bi pokupili zasluge za ono što je ona uradila”, kaže Fagoni, objašnjavajući da je njen rođeni muž zasijenio Smit Fridmanovu zbog seksizma tog vremena.

“Ljudi su pretpostavljali da je Vilijam velikan, a ona minorna figura, i on je onda pokupio sve zasluge.”

Kad budete čitali Ženu koja je razbijala šifre, ova knjiga će vas u potpunosti prebaciti u to drugo vrijeme. Odvešće vas u svijet prije NSA-a i masovnog obavještajnog rada, kad se FBI borio protiv Ala Kaponea, a zvaničnici Trezora i federalni agenti pojavljivali na pragu gospođe Fridman, kako su je znali svi vladini špijuni, kako bi im riješila njihove zagonetke.

“Kako je sama imala običaj da kaže: ‘Muškarci iz vlade mi se uporno pojavljuju na vratima, traže od mene da im riješim rebuse, a jedini način da ih otjeram je da pristanem na to!’”, smije se Fagoni.

“Ali posjedovala je rijedak dar koji vlada prosto nije mogla sebi da priušti da ne iskoristi.”

“Iskoristiti” je prava riječ da bi se opisalo šta se desilo Smit Fridmanovoj.

Uprkos tome što je osnovala dešifrantsku jedinicu američke Obalske straže i predvodila tim koji je razbio nacističku špijunsku mrežu iz Drugog svjetskog rata u Južnoj Americi, Smit Fridman je umrla siromašna i nepoznata izvan uskih obavještajnih krugova.

Velika ratna heroina koja je razbila tri Enigma mašine i dešifrovala nacističke poruke za obavještajne agencije širom svijeta na kraju svoje karijere zaradila je svega 5.390 dolara (67.000 dolara u današnjem novcu).

Jedan posebno potresan pasus u Ženi koja je razbijala šifre opisuje podsjetnik koji je Smit Fridman zapisala samoj sebi na kraju života.

“Rodi se bogata ili se RODI SIROMAŠNA. Mi u sredini smo ti koji PLAĆAJU, PLAĆAJU, pla-ća-ju!.”

Kao što je Fagoni do detalja izložio, od dešifranata se traži, po samoj prirodi njihovog posla, da žive u sjenci.

Pohvališ li se uspješnim provaljivanjem poruke, rizikuješ da neprijatelj sazna da je njegova komunikacija pročitana, a to znači da može da promijeni svoje šifre i primora te da kreneš ispočetka.

Plus, operacija na kojoj je Smit Fridman radila bila je izuzetno tajna, označena oznakom “Ultra strogo povjerljivo” i dozvoljeno je da se javno objelodani tek više decenija kasnije. Kad je sa informacije skinuta oznaka strogo povjerljivo, ona je već bila u poznim godinama života.

Ali Dž. Edgar Huver, tadašnji direktor FBI-a, nije morao da se povinuje istim zahtjevima za tajnošću. Kad se Drugi svjetski rat okončao, Huver, koji je, prema Fagoniju, bio omražen u čitavoj obav,eštajnoj zajednici, brzo je, kada je vlada rasformirala dešifrantsku jedinicu Smit Fridmanove, počeo da gradi sopstveno nasljeđe.

Uprkos činjenici da je Smit Fridman razbila nacističku špijunsku mrežu u Južnoj Americi, vjerovatno tako spriječivši Hitlera da se ušanči u regionu, Huver je izmanipulisao štampu njen trijumf predstavivši kao svoj.

Objavio je članak na sedam strana u Američkom magazinu pod naslovom “Kako je razbijena invazija nacističkih špijuna”, koji je prekrojio istoriju i zasluge Smit Fridmanove za dešifrovanje složenih presretenih poruka iz Brazila i Argentine pripisao svojim ljudima iz FBI-a.

Šef FBI-a je čak angažovao režisera slavnog It's a Wonderful Life Frenka Kapru da snimi film, sa Huverom u glavnoj ulozi, kako bi zacementirao svoju reputaciju glavnog američkog hvatača špijuna. Njegova strategija je uspjela, američka javnost mu je povjerovala.

“Huver je bio nevjerovatan gad!”, kaže Fagoni.

“Ne znam kako to drugačije da kažem. On je bio lik koji je želio da izgradi imperiju i nije ga bilo briga koga će pregaziti na putu do ostvarenja tog cilja.”

Pored toga što je bio smrad željan pažnje, Huver je bio još veći šovinista. Kad je preuzeo FBI 1924. godine, Huver je po hitnom postupku dao otkaz svojim dvijema agenticama i zabranio da žene rade kao agenti Biroa tokom čitavog svog mandata.

“Smatrao je da žene nisu sposobne da budu agenti FBI”, objašnjava Fagoni, “i mislim da je to uticalo na njegovo viđenje Elizabet i odluku da je izostavi iz te priče.”

Knjiga Žena koja je razbijala šifre prepuna je likova koji zaslužuju biografije za sebe: nacističkih špijuna koji spavaju sa suprugama južnoameričkih zvaničnika; šefova obavještajnih službi koji bi riješili misteriju detektivskog romana posle svega nekoliko pročitanih strana i rješenje zapisali na margini.

Fagoni blista dok opisuje sve one koji su ostvarili ogromne rezultate u vođenju rata, ali za to nisu dobili priznanje, poput žena koje su ručno rukovale ogromnim mašinama za razbijanje šifri veličine čitavih soba, dok je u prostorijama bez vazduha sa njih liptao znoj.

A u centru svega toga nalazila se priča koja je morala biti ispričana: život Elizabet Smit Fridman, neugledne žene veličanstvenog uma koja je porazila naciste i krijumčare alkohola služivši se samo olovkom i svojim intelektom, samo da bi bila izbrisana iz istorijskih udžbenika u korist drugih, glasnijih, muških glasova.

“Ono što se desilo Smit Fridmanovoj bila je velika nepravda”, kaže Fagoni.

“Nadajmo se da ova knjiga bar malo na neki način može to da ispravi.”

 

Izvor: Vice