Video
Najnoviji primjer dolazi iz Danske. Ministar za biznis Martin Lidegaard upozorio je da EU mora biti oprezna sa pretjeranim ograničavanjem stranih investicija i zatvaranjem evropskog tržišta. Prema njegovom stavu, Evropa ima razlog da zaštiti strateške sektore od nelojalne konkurencije, posebno iz Kine, ali istovremeno mora sačuvati otvoreno i konkurentno jedinstveno tržište i omogućiti dolazak kapitala koji je evropskoj privredi potreban. Financial Times njegovu poziciju opisuje kao dio šireg otpora tradicionalno liberalnih članica prema protekcionističkom zaokretu Brisela.
To je, zapravo, jedna od ključnih ekonomskih dilema sa kojom se EU trenutno suočava: kako zaštititi evropske proizvođače, a da zaštita ne postane nova prepreka njihovom rastu.
MADE IN EU POSTAJE DIO EVROPSKE INDUSTRIJSKE POLITIKE
Brisel je već napravio konkretan korak u tom pravcu kroz prijedlog Industrial Accelerator Acta, zakona čiji je cilj da poveća potražnju za proizvodima proizvedenim u Evropi i ojača evropsku industrijsku bazu. Evropska komisija predlaže da se u pojedinim strateškim sektorima uvedu kriterijumi „Made in EU“ ili zahtjevi vezani za niske emisije kada se dodjeljuju javni ugovori ili državna podrška.
Među sektorima koji su obuhvaćeni su čelik, cement, aluminijum, automobili i tehnologije sa nultom neto emisijom. Komisija navodi da je cilj da se poveća proizvodnja u Evropi, otvore nova radna mjesta i smanji zavisnost od stranih dobavljača.
I javne nabavke treba da postanu dio te politike. Evropska komisija priprema reviziju pravila o javnim nabavkama, pri čemu bi kriterijumi poput otpornosti, održivosti i „Made in Europe“ mogli imati veću ulogu u strateškim sektorima. Drugim riječima, novac evropskih država i institucija sve više bi trebalo da služi i kao instrument industrijske politike – ne samo kao način da država kupi robu ili uslugu po najboljoj ponudi.
Za Brisel je razlog za takvu promjenu prilično jasan. Evropska industrija istovremeno se suočava sa visokim troškovima energije, snažnom konkurencijom iz Kine, zavisnošću od pojedinih kritičnih sirovina i sve većim pritiskom da investira u zelene i digitalne tehnologije.
Evropski savjet je u junu naglasio potrebu da EU ojača svoju industrijsku obnovu, inovacije i ekonomsku sigurnost, smanji strateške zavisnosti i istovremeno snizi cijene energije.
PROBLEM NASTAJE KADA ZAŠTITA POČNE DA POSKUPLJUJE PROIZVODNJU
Međutim, evropske države nemaju potpuno isti odgovor na pitanje koliko daleko treba ići.
Francuska zagovara užu definiciju „Made in Europe“, prema kojoj bi prednost u većoj mjeri imali proizvodi proizvedeni unutar EU. Njemačka je opreznija i podržava širi koncept koji bi mogao obuhvatiti i bliske trgovinske partnere poput Velike Britanije, Kanade, Japana i Turske. Strah je da bi preuska definicija mogla ugroziti lance snabdijevanja evropskih kompanija koje zavise od proizvodnje izvan EU.
Tu se pojavljuje paradoks nove evropske politike.
EU želi da proizvodi više u Evropi, ali evropska industrija već decenijama funkcioniše kroz međunarodne lance proizvodnje. Automobili, baterije, elektronika, mašine i brojni drugi proizvodi nastaju kombinovanjem komponenti iz više zemalja. Ako se kriterijumi evropskog porijekla postave previše strogo, kompanije bi mogle imati veće troškove proizvodnje.
Zbog toga se rasprava u Briselu ne vodi samo oko toga da li treba zaštititi evropsku industriju, već i oko toga kako je zaštititi bez stvaranja nove evropske nekonkurentnosti.
KINA JE JEDAN OD GLAVNIH RAZLOGA ZA PROMJENU POLITIKE
Kineska konkurencija posebno je ubrzala ovu promjenu.
Evropska politika više ne posmatra trgovinu samo kroz pitanje cijene proizvoda. U Briselu sve veću težinu imaju pitanja bezbjednosti snabdijevanja, državnih subvencija, strateških tehnologija i mogućnosti da ekonomska zavisnost postane politički pritisak.
Evropski savjet je upravo zato ove godine naglasio da otvorenost trgovine ne znači da EU mora biti nezaštićena prema „nefer trgovinskim praksama“ i ekonomskom prinudi. Evropski lideri navode da EU treba da štiti strateške sektore i tehnologije kada su izloženi takvim rizicima, ali istovremeno insistiraju na jačanju jedinstvenog tržišta.
Električni automobili su možda najvidljiviji primjer. EU je već uvela dodatne carine na kineska električna vozila, a sada se raspravlja i o tome kako spriječiti da kineski proizvođači zaobiđu evropska pravila tako što će proizvodnju premjestiti u treće zemlje.
Britanija se upravo zbog toga našla u posebnom problemu. Brisel je tražio od Londona da uskladi svoju politiku prema kineskim automobilima sa evropskom kako bi spriječio da Velika Britanija postane svojevrsni kanal preko kojeg bi kineski proizvođači mogli lakše pristupiti evropskom tržištu.
OD SLOBODNE TRGOVINE KA ”STRATEŠKOJ AUTONOMIJI”
Ono što se događa nije potpuni zaokret od slobodne trgovine ka zatvaranju evropskog tržišta. EU i dalje pregovara o trgovinskim sporazumima i pokušava da produbi jedinstveno tržište.
Istovremeno, evropske institucije su ove godine pokrenule agendu „One Europe, One Market“, čiji je cilj da do kraja 2027. ukloni dio prepreka unutar samog evropskog tržišta, pojednostavi pravila i smanji administrativne troškove za kompanije. Evropski lideri posebno insistiraju na tome da se smanje nacionalne barijere koje i dalje fragmentiraju tržište.
Zato se nova evropska ekonomska politika može opisati kao pokušaj kombinovanja dvije, naizgled suprotne stvari: više otvorenosti unutar EU i više zaštite prema pojedinim konkurentima izvan EU.
Pitanje je, međutim, gdje će biti granica.
Ako evropske kompanije dobiju sigurnije lance snabdijevanja, veći pristup kapitalu i prednost na ogromnom evropskom tržištu, zaštitne mjere mogu pomoći razvoju strateških industrija. Ali ako zaštita dovede do skupljih komponenti, manje konkurencije i većih troškova za evropske potrošače i kompanije, dio koristi mogao bi biti poništen.
Zbog toga se unutar EU sve glasnije čuje zahtjev da se zaštita industrije ne pretvori u novu regulativnu prepreku. Danska je među državama koje insistiraju upravo na tome da odgovor na kinesku konkurenciju ne bude samo zatvaranje tržišta, već prije svega jačanje onoga što je najveća evropska ekonomska prednost – jedinstvenog tržišta od stotina miliona potrošača.
Preporučeno
Evropa tako ulazi u novu fazu ekonomske politike. Više nije dovoljno pitanje koliko je tržište otvoreno, već i kome je otvoreno, pod kojim uslovima i koliko evropska privreda može da izdrži konkurenciju velikih ekonomskih sila.
