Carinska unija (Poglavlje 29.) i politika konkurencije (Poglavlje 8.) možda su među manje razumljivim djelovima evropskog procesa, ali upravo kroz njih građani mogu najlakše vidjeti razliku između zemlje koja je na putu ka EU i članice najvećeg ekonomskog prostora u Evropi.

Roba iz evropskih skladišta više neće prolaziti carinske procedure unutar Unije, kompanije iz Crne Gore dobiće pristup tržištu od oko 500 miliona potrošača pod istim pravilima kao firme iz država članica, dok će evropska pravila konkurencije donijeti strožu kontrolu monopola, kartela i zloupotrebe dominantnog položaja.

Iako se ova poglavlja 8 I 29 u pregovaračkom procesu često posmatraju kao tehnička, njihova suština direktno se odnosi na svakodnevni život građana, na način kupovine, cijene proizvoda, sigurnost tržišta i mogućnosti domaće privrede.

Nakon predstojeće međuvladine konferencije Crna Gora, koja je najnaprednija država kandidat u pregovorima sa EU, imaće privremeno zatvorenih 18 od ukupno 33 pregovaračka poglavlja.

Ali pravi efekat evropskih integracija neće se mjeriti samo brojem zatvorenih poglavlja, već promjenama koje građani budu osjećali u svakodnevnom životu.

EVROPA BEZ CARINSKE GRANICE ZA CRNOGORSKE GRAĐANE I PRIVREDU

Kako je ranije za Portal Standard kazala v. d. direktorice Uprave carina i šefica Pregovaračke radne grupe za Poglavlje 29 (Carinska unija) Maja Vučinić, ulazak u Carinsku uniju Evropske unije znači potpunu integraciju crnogorskog carinskog sistema u evropski model i slobodno kretanje robe unutar jedinstvenog tržišta.

Najvidljivija promjena za građane odnosiće se na kupovinu robe iz država članica EU.

Danas proizvodi koji stižu iz inostranstva mogu podrazumijevati carinske procedure, administrativne troškove i čekanje na obradu pošiljke. Nakon ulaska u Carinsku uniju, roba koja dolazi iz skladišta unutar Evropske unije tretiraće se kao unutrašnja trgovina Unije.

Kako je Vučinić ranije objasnila, pošiljke iz evropskih skladišta, poput onih sa velikih online platformi koje imaju skladišta u EU, više neće prolaziti carinski pregled niti će biti dodatnih troškova vezanih za carinske procedure.

„Građani Crne Gore sada plaćaju PDV na sve pošiljke, kada Crna Gora uđe u EU, roba koju naručuju iz skladišta unutar EU (npr. evropski Amazon, Zalando, Asos) više uopšte neće prolaziti carinski pregled niti carinsko posredovanje. Poštari i brze pošte (poput DHL-a ili FedEx-a) neće moći naplatiti nikakve administrativne takse za „otvaranje paketa”, „carinski pregled” ili podnošenje deklaracija za robu iz EU. Paketi će stizati kući kao da su poslati iz Bara u Podgoricu”, kazala je Vučinić.

Praktično, paket iz evropskog skladišta biće tretiran slično kao domaća kupovina – bez granice između država članica.

Međutim, promjena se neće odnositi isto na robu koja dolazi iz zemalja van EU.

„Ono što će se drastično promijeniti jeste kupovina sa sajtova van Evropske unije (Temu, Shein, AliExpress). U toku je sprovođenje velike carinske reforme Evropske unije kojom se potpuno ukida i oslobođenje od carine za pakete ispod 150 eura. To znači da će se, u trenutku kada Crna Gora uđe u EU, na jeftine pakete iz Kine plaćati i PDV i carinaistovremeno, što će te proizvode učiniti skupljima nego što su danas”, dodala je ona.

OD POLICE U BERANAMA DO TRŽIŠTA OD 500 MILIONA LJUDI

Carinska unija nije samo pitanje granica i carinskih procedura.

Za malu ekonomiju poput crnogorske, ona znači ulazak u jedan od najvećih trgovinskih sistema na svijetu.

Danas kompanije iz Crne Gore koje posluju sa državama Evropske unije moraju ispunjavati određene procedure koje povećavaju troškove i usporavaju promet robe.

Ulaskom u Carinsku uniju domaće kompanije dobijaju status ravnopravnih učesnika na evropskom tržištu.

Vučinić je ranije kazala za Portal Standard, da crnogorska kompanija nakon ulaska u EU neće biti tretirana kao firma iz treće zemlje, već će svoju robu plasirati pod istim uslovima kao kompanije iz država članica.

To znači da proizvođač iz Crne Gore neće imati dodatne prepreke da svoju robu ponudi kupcima u Francuskoj, Njemačkoj, Hrvatskoj ili bilo kojoj drugoj članici EU.

Za domaće firme to predstavlja priliku, ali i obavezu da podignu kvalitet, standarde i konkurentnost.

„Kada crnogorska kompanija proizvede robu, ona se carinski tretira isto kao da je proizvedena u Francuskoj ili Poljskoj. Nema podnošenja uvoznih carinskih deklaracija prilikom ulaska u druge zemlje EU. Tu je i ukidanje dokazivanja porijekla, jer danas, da bi crnogorski proizvođač iskoristio bescarinski režim kroz Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju (SSP), on mora komplikovanom i skupom procedurom dokazivati Privrednoj komori i carini da proizvod ima „crnogorsko porijeklo#. Ulaskom u Carinsku uniju potreba za dokazivanjem porijekla robe za unutar-evropsku trgovinu potpuno nestaje. Roba se kreće slobodno samo na osnovu komercijalne facture”, dodala je Vučinić za portal Standard.

MANJE PROSTORA ZA MONOPOLOE KOJI ŠTETE GRAĐANIMA

Dok Carinska unija uređuje način kretanja robe, Poglavlje 8 odnosi se na pravila po kojima funkcioniše tržište.

Politika konkurencije Evropske unije zasniva se na principu da svi učesnici moraju imati jednake uslove poslovanja i da nijedna kompanija ne smije koristiti svoju snagu kako bi ograničila konkurenciju.

Kako je ranije za Portal Standard kazao direktor Agencije za zaštitu konkurencije dr Nebojša Jovović, Agencija ne određuje cijene proizvoda i usluga, ali može da ispituje da li je njihov rast posljedica narušavanja konkurencije.

To znači da institucija ne određuje koliko će koštati neki proizvod, ali može reagovati ukoliko postoji sumnja da su kompanije dogovorile cijene ili druge uslove poslovanja.

Poseban problem predstavljaju karteli, sporazumi između konkurenata kojima se direktno ili indirektno utiče na tržište.

„Zakonski okvir u Crnoj Gori predviđa značajne kazne za kartelske sporazume i zloupotrebu dominantnog položaja, uključujući novčane kazne koje mogu dostići značajan procenat godišnjeg prihoda kompanije. Osim sankcija, važno je i preventivno djelovanje, kroz analize tržišta, sektorske studije i saradnju sa drugim institucijama, u cilju analize stanja konkurencije na određenom tržištu. U praksi postoje sektori koji su po svojoj prirodi koncentrisaniji, ali upravo zato su pod posebnim nadzorom regulatornih institucija, kao i Agencije”, kazao je Jovović.

Takvi dogovori su zabranjeni jer mogu dovesti do viših cijena, manjeg izbora i slabije zaštite potrošača.

I DOMAĆI I STRANI INVESTITORI POD ISTIM PRAVILIMA

Jedan od osnovnih principa evropske politike konkurencije jeste da ne postoji privilegovan položaj ni za domaće ni za strane kompanije.

Kako je Jovović objasnio, Agencija taj princip sprovodi kroz kontrolu koncentracija, analizu tržišta, nadzor nad sporazumima između kompanija i postupke protiv zloupotrebe dominantnog položaja.

„Svaka planirana koncentracija koja može imati značajan uticaj na tržište prolazi detaljnu analizu kako bi se procijenilo da li bi mogla dovesti do smanjenja konkurencije ili stvaranja monopolskog položaja kojim se može naruštiti konkurencija. Ukoliko se utvrdi da postoji takav rizik, Agencija može zabraniti koncentraciju ili odobriti transakciju uz određene uslove koji štite tržišnu ravnotežu”, dodao je Jovović.

Cilj nije sprečavanje velikih investicija, već stvaranje tržišta na kojem veličina kompanije ne znači automatski pravo da određuje pravila za sve ostale.

EVROPSKA PRAVILA KAO ZAŠTITA GRAĐANA I PRIVREDE

Zatvaranje Poglavlja 29 i Poglavlja 8 predstavlja još jedan korak ka članstvu Crne Gore u Evropskoj uniji, ali njihova vrijednost nije samo u pregovaračkom procesu.

Carinska unija donosi jednostavniji promet robe, manje administrativnih prepreka i mogućnost da domaće kompanije posluju na velikom evropskom tržištu.

Politika konkurencije donosi pravila koja treba da spriječe zloupotrebe tržišne moći i zaštite građane od ponašanja koje ograničava izbor.

Kako su ranije za Portal Standard objasnili Maja Vučinić i Nebojša Jovović, evropske integracije nijesu samo usklađivanje zakona, već stvaranje sistema u kojem građani i privreda dobijaju sigurnije i predvidljivije okruženje.

Zato se značaj zatvaranja ova dva poglavlja ne ogleda samo u pregovaračkoj statistici.

Njihov pravi rezultat biće vidljiv onda kada evropska pravila postanu dio svakodnevnog života – u prodavnici, na internetu i u poslovanju.

TEKST JE IZRAĐEN U OKVIRU PROJEKTA “ŠTA GRAĐANI DOBIJAJU ULASKOM CRNE GORE U EVROPSKU UNIJU“, KOJI JE PODRŽAN OD FONDA ZA PODSTICAJ MEDIJSKOG PLURALIZMA MINISTARSTVA – MINISTARSTVA KULTURE I MEDIJA CRNE GORE.