Ulazak Crne Gore u Carinsku uniju Evropske unije donosi značajne promjene u svakodnevnim navikama građana, posebno kada je riječ o online kupovini i cijenama robe.

Kako objašnjava Maja Vučinić u intervjuu za Portal Standard, najvidljivije promjene odnosiće se na slobodniji i jednostavniji protok robe iz zemalja EU, gdje će nestati carinske kontrole i dodatni troškovi, dok će se istovremeno pooštriti pravila za uvoz iz trećih zemalja poput Kine. To znači da će kupovina iz evropskih online prodavnica postati brža i jeftinija, dok bi proizvodi sa globalnih platformi mogli biti podložni višim dažbinama i strožim kontrolama.

STANDARD: ZAŠTO JE POGLAVJE 29. CARINSKA UNIJA, VAŽNO U PROCESU PRISTUPANJA EVROPSKOJ UNIJI?

VUČINIĆ: Poglavlje 29 (Carinska unija) jedno je od najvažnijih ekonomskih poglavlja u pregovorima jer direktno omogućava potpuno funkcionisanje unutrašnjeg tržišta Evropske unije i slobodno kretanje robe. Članstvo u EU automatski podrazumijeva i punopravno članstvo Crne Gore u Carinskoj uniji, što znači da se crnogorski carinski sistem mora u potpunosti integrisati i uskladiti sa evropskim pravilima.

Značaj ovog poglavlja ogleda se kroz nekoliko ključnih segmenata:ukidanje carina i slobodna trgovina, primjena jedinstvene carinske politike prema trećim zemljama, zaštitu ibezbjednost granica, tehnološku i administrativnu povezanost. Naime, ulaskom u EU ukidaju se sve carinske tarife i kontrole na granicama sa drugim državama članicama. Građani Crne Gore dobijaju pristuprobi iz EU po nižim cijenama jer više nema uvoznih nameta, dok domaća preduzeća dobijaju direktan, neograničen pristup zajedničkom evropskom tržištu od oko 500 miliona potrošača.

Ulaskom u EU Crna Gora preuzima obavezu da primjenjuje potpuno istu carinsku stopu na robu koja se uvozi iz zemalja van EU (npr. Kina, SAD, Turska). Sa aspekta naplate prihoda i budžeta 75%prihoda od naplaćenih carina na spoljnim granicama prosleđuje se direktno u zajednički budžet EU, dok država koja je carinu naplatila zadržava 25% za pokrivanje troškova administracije.Takođe, granice Crne Gore sa zemljama van EU postaju zvanične spoljne granice Unije, što znači da carinska služba Crne Gore mora biti tehnički i kadrovski osposobljena za borbu protiv krijumčarenja, organizovanog kriminala, terorizma i falsifikovanja robe na tim prelazima.

Poglavlje zahtijeva ogromna finansijska ulaganja u IT infrastrukturu. Carinski sistem Crne Gore mora biti interoperabilan i interkonektivan, odnosno uvezan sa svim centralnim evropskim sistemima, kako bi se omogućilo nesmetano praćenje robe, kao što je to slučaj sa već uspostavljenim Novim kompjuterizovanim tranzitnim sistemom – NCTS.

Znači, Poglavlje 29 (Carinska unija) predstavlja jedan od najvažnijih tehničkih i ekonomskih koraka u završnoj fazi pregovora za članstvo u EU, jer direktno priprema crnogorsku ekonomiju za potpunu integraciju u zajedničko evropsko tržište.  

STANDARD: KADA GOVORIMO O KORISTIMA ZA GRAĐANE, ŠTA JE NAJVEĆA PROMJENA KOJU BI PROSJEĆNA PORODICA U CG MOGLA OSJETITI NAKON ULASKA U CARINSKU UNIJU – NIŽE CIJENE, BOLJI KVALITET PROIZVODA, SIGURNIJE TRŽIŠTE ILI NEŠTO DRUGO?

VUČINIĆ: Sve to što ste naveli. Naime, najveća i najopipljivija promjena koju će prosječna porodica u Crnoj Gori osjetiti jesu niže cijene i veći izbor proizvoda široke potrošnje, praćen visokim evropskim standardima bezbjednosti kako hrane tako i tehničke robe. Sistem Carinske unije garantuje da u Crnu Goru ne može ući igračka sa štetnim plastikama, neispravan tehnički uređaj ili hrana sa nedozvoljenim pesticidima.  Evropska pravila striktno zabranjuju praksu plasiranja proizvoda lošijeg kvaliteta na tržištima manje razvijenih članica, što znači da će porodice u Crnoj Gori kupovati identične proizvode kao i građani u Parizu ili Berlinu.

Ova promjena se direktno odražava na kućni budžet kroz nekoliko ključnih segmenata:

• Sva roba koja se uvozi iz EU (hrana, odjeća, obuća, bijela tehnika, automobili, kozmetika) biće oslobođena carinskih stopa i troskova administracije na granici, odnosno uvozu. Iskustva drugih država članica nakon ulaska u EU, npr. Hrvatske pokazuju da ulazak u Carinsku uniju čini tržište atraktivnim za velike evropske diskonte (poput Lidl-a ili Ikee), što kroz konkurenciju dodatno obara cijene na domaćim policama. Tu je i brži prelazak granica, za porodična putovanja automobilom u zemlje EU (npr. preko Hrvatske) više neće biti carinskih kontrola prtljaga i robe, što eliminiše višesatna čekanja na granicama.

• Građani Crne Gore sada plaćaju PDV na sve pošiljke, kada Crna Gora uđe u EU, roba koju naručuju iz skladišta unutar EU (npr. evropski Amazon, Zalando, Asos) više uopšte neće prolaziti carinski pregled niti carinsko posredovanje. Poštari i brze pošte (poput DHL-a ili FedEx-a) neće moći naplatiti nikakve administrativne takse za „otvaranje paketa”, „carinski pregled” ili podnošenje deklaracija za robu iz EU. Paketi će stizati kući kao da su poslati iz Bara u Podgoricu.

• Ono što će se drastično promijeniti jeste kupovina sa sajtova van Evropske unije (Temu, Shein, AliExpress). U toku je sprovođenje velike carinske reforme Evropske unije kojom se potpuno ukida i oslobođenje od carine za pakete ispod 150 eura. To znači da će se, u trenutku kada Crna Gora uđe u EU, na jeftine pakete iz Kine plaćati i PDV i carinaistovremeno, što će te proizvode učiniti skupljima nego što su danas.

Ukratko – trgovina sa Evropom postaje maksimalno pojednostavljena i jeftinija za administrativne troškove, dok kupovina iz trećih zemalja (Kine) postaje stroža i skuplja.

STANDARD: KOLIKO JE ZA JEDNU MALU EKONOMIJU POPUT CRNOGORSKE VAŽNO DA POSTANE DIO NAJVEĆEG TRGOVINSKOG BLOKA NA SVIJETU. DA LI GRAĐANI DANAS DOVOLJNO RAZUMIJU KOLIKU EKONOMSKU SNAGU DONOSI ČLANSTVU U CARINSKU UNIJU EU?

VUČINIĆ: Za ekonomiju veličine crnogorske, ulazak u Carinsku uniju EU je veoma značajno. Sa populacijom od oko 620 hiljada stanovnika, crnogorsko tržište je suviše malo da bi samostalno diktiralo uslove poslovanja. Ulaskom u EU Crna Gora gubi status „treće zemlje” a dobija ravnopravnost sa ostalim državama članicama.

Crnogorska preduzeća danas imaju ogroman administrativni teret pri izvozu svojih prozvoda u EU. Ulaskom u Carinsku uniju, domaća kompanija iz Bijelog Polja ili Nikšića će prodavati svoju robu u Pariz ili Berlin pod potpuno istim uslovima i bez ijednog papira više nego npr. firma iz Minhena.

Kao buduća članica Carinske unije, Crna Gora dobija pristup ogromnim strukturnim fondovima EU koji pomažu domaćim privrednicima da podignu kvalitet i postanu konkurentni.

Poznato je da istraživanja javnog mnjenja pokazuju da građani Crne Gore većinski podržavaju ulazak u EU, ali prostora za ekonomsko razumijevanje Carinske unije ima. Većina građana Carinsku uniju doživljava kao „neke komplikovane propise na granici”, a ne kao direktni mehanizam koji određuje koliko će koštati hljeb, mlijeko, automobil ili televizor u prodavnici. Malo građana zna da Crna Gora ulaskom u Carinsku uniju gubi pravo da samostalno određuje carinske stope prema zemljama van EU (poput Kine ili Turske). To je suvjereno pravo koje se prenosi na Brisel, a zauzvrat se dobija ekonomska moć cijelog bloka. Ukratko, građani intuitivno osjećaju da je EU „“bolji životni standard”, ali postoji prostor za edukaciju o tome kako tačno funkcionise Carinska unija.

Da bismo razumjeli značaj ovog poglavlja, moramo znati da Carinska unija znači da Crna Gora briše svoje ekonomske granice prema Evropi, a Evropa briše svoje prema Crnoj Gori. Postajemo jedno ekonomsko tijelo. To u praksi znači da danas, kada roba prelazi granicu Crne Gore, proces izgleda ovako: roba stiže na granicu, angažuje se špediter, plaća se carinska tarifa. Nakon ulaska u Carinsku uniju carinskih procedura za robu iz EU nema. Nema carinika, nema špediterskih troškova od par stotina eura, nema papira. Uzmimo za primjer malu fabriku suhomesnatih proizvoda sa Cetinja ili kompaniju za preradu drveta sa sjevera Crne Gore koja želi da izveze kamion robe u Hrvatsku ili Sloveniju. Danas taj kamion satima (nekad i danima) stoji na graničnom prelazu Debeli brijeg. Vozač nosi gomilu papira (EUR.1 obrazac, fitosanitarne sertifikate, izvozne deklaracije), a fitosanitarni inspektor na granici Hrvatske mora fizički da pregleda robu. Svaki papir i sat čekanja košta firmu i smanjuje joj konkurentnost. Nakon ulaska u Carinsku uniju taj kamion kreće sa Cetinja i vozi direktno za Zagreb ili Rim bez ijednog zaustavljanja na granici. Roba se ne pregleda na granici jer EU vjeruje crnogorskim inspekcijama. Naša firma postaje jednako brza i konkurentna kao i bilo koja firma iz unutrašnjosti EU.

Mnogi građani misle da će Crna Gora izgubiti novac jer ukida carine. Istina je drugačija. Kao članica Carinske unije, Crna Gora preuzima ulogu „čuvara evropske kapije” na Jadranskom moru (Luka Bar) i na granicama sa Albanijom, BiH, Srbijom i Kosovom. Za robu koja iz trećih drzava uđe u Crnu Goru, a namijenjena je za tržište Austrije ili Mađarske, crnogorska carina naplaćuje zajedničku carinsku tarifu EU. Od te naplaćene sume, Crna Gora 25% zadržava direktno za sebe i svoj budžet, dok 75% šalje u zajedničku kasu EU u Briselu.

STANDARD: IMPLEMENTACIJA SISTEMA POPUT NCTS-A. ECS-A I ICS-A ZAHTIJEVA VELIKA FINANSIJSKA ULAGANJA. DA LI DRŽAVA IMA DOVOLJNO KAPACITETA DA TRAJ PROCES SPROVEDE EFIKASNO I KOLIKO JE U TOME VAŽNA PODRŠKA EU?

VUČINIĆ: Crna Gora je ostvarila ogroman napredak uvođenjem Novog kompjuterizovanog tranzitnog sistema (NCTS) u novembru 2025. godine. Tranzit bez papiraomogućava crnogorskim prevoznicima i privrednicima da robu kroz Evropu transportuju elektronski, bez zadržavanja i bez papirnih deklaracija na granicama. Prve elektronske tranzitne deklaracije su uspješno podnesene, čime je Crna Gora zvanično ušla u evropsku „tranzitnu porodicu’’. Samo za razvoj nacionalnog NCTS sistema EU je direktno izdvojila 3 miliona eura. Takođe, Vlada Republike Slovenije, odnosno Finansijska Uprava Republike Slovenije je donirala 11 IT sistema Upravi carina Crne Gore za upravljanje elektronskim deklaracijama i rizicima, procijenjene vrijednosti od oko 15 miliona eura.

Ova slovenačka donacija Crnoj Gori direktno rješava problem nedostatka novca i tehničkih kapaciteta, jer država besplatno dobija neophodne IT sisteme i u obavezi je da izdvoji samo finansijska sredstva za njihovu implementaciju u carinski sistem Crne Gore.

U toku su i postupci javne nabavke za tri veoma značajna sistema, čiji se razvoj finansira iz IPA sredstava. Riječ je o Automatizovanom izvoznom sistemu (AES) i Kontrolnom uvoznom sistemu (ICS2) i Sistemu za kretanje i kontrolu akciznih proizvoda, gdje se poslednji odnosi na digitalizaciju akciznog sistema iz Poglavlja 16 – Oprezivanje, a čija implementacija je takođe u nadležnosti carine. Razvoj ova tri sistema vrijedi preko 3 miliona eura.

Podrška Evropske unije u ovom procesu je ključna i nezamjenjiva.

Moram da naglasim da je, pored aktivnosti za razvoj pomenutih IT sistema, tokom 2025. i tokom ove 2026. godine Uprava carina uspješno završila i druge brojne projekte koijma je ostvaren značajan napredak u digitalizaciji carinskog poslovanja. Nadogradnjom Carinskog informacionog sistema omogućili smo da se pored carinske deklaracije elektronski podnose i prateće isprave odnosno dokumenta neophodna za zahtijevani carinski postupak. Trenutno sistem testiramo u produkciji sa određenim brojem privrednih subjekata i kad završimo testiranje ovaj način poslovanja sa carinom primjenjivaće svi privredni subjekti.

U godini za nama smo razvili i elektronski sistem za 29 carinskih odluka, sa čijom primjenom smo počeli 1. aprila 2026. godine. Ovaj sistem omogućava podnošenje zahtjeva i donošenje rješenja u carinsko-upravnom postupku elektronskim putem. Privredni subjekti više ne podnose zahtjeve u papirnoj formi, već se kompletna komunikacija i razmjena podataka sa Upravom carina obavlja elektronskim putem.

Uprava carina je uspješno uspostavila i elektronski sistem obrade podataka prije prispijeća robe za pošiljke u pomorskom i poštanskom saobraćaju. Unaprijed raspolažemo podacima o pošiljkama, što nam olakšava planiranje kontrole i selekciju pošiljaka za pregled. Skraćeno je vrijeme obrade po dolasku, što znači da sada pošiljke brže dolaze do krajnjeg korisnika, a mi efikasnije koristimo carinske resurse.

Sve ovo pokazuje da je, sa aspekta integracija u EU, Carinska unija veoma zahtjevno poglavlje, jer se mora postići dovoljna razvijenost svih IT sistema koji omogućavaju tzv. e-carinu, i to kako na nacionalnom nivou, tako i onih koji su veza sa carinskim informacionim sistemima EU.

Međutim, zatvaranje Poglavlja 29 krajem juna ili početkom jula ove godine, pokazuje da je Uprava carina – uspješno vodila proces pristupanja, i da kao buduća clanica EU, uz dodatno jačanje ljudskih kapaciteta prvenstveno na granicama, imamo operativno sposobnu carinsku administraciju i sa implementacijom svih pomenutih IT sistema, tehnički kompatibilne sisteme sa onima u EU, što je preduslov za punopravno članstvo.

STANDARD: DA LI JE DIGITALNA TRANSROFMAACIJA PRILIKA DA SE SMANJI PROSTOR ZA KORUPCIJU, ZLOUPOTREBE I „RUPE“ U SISTEMU?

VUČINIĆ: Da, svakako. Digitalna transformacija carinskog sistema predstavlja najjače oružje u borbi protiv korupcije i sistemskih zloupotreba. Isključivanje ljudskog faktora („Lice u lice”), je za sprjecavanje korupcije od presudnog značaja. U starom papirnom sistemu, špediterske firme i vozači kamiona su na šalteru direktno pregovarali sa carinskim službenikom. To je otvaralo ogroman prostor za podmićivanje kako bi se zažmurilo na manjak robe ili lažnu dokumentaciju. U novom sistemu, carinska deklaracija se podnosi isključivo elektronski, a sistem softverski odobrava ili blokira proceduru.

Potpuni digitalni trag omogućava da svaka izmjena u carinskoj deklaraciji, svako odobrenje ili zadržavanje robe ostavi trajni digitalni pečat u sistemu koji je nemoguće obrisati. Ukratko, digitalizacija kroz Poglavlje 29 pretvara carinu iz administrativnog uskog grla podložnog korupciji u transparentan, brz i bezbjedan digitalni servis.

STANDARD: CG BI PRISTUPANJEM EU POSTALA DIO TRŽIŠTA OD OKO 500 MILONA POTROŠAČA. KOLIKA JE TA ŠANSA ZA DOMAĆE PROIZVOĐAČE I DA LI SU CRNOGORSKE KOMPANIJE SPREMNE ZA VELIKO TRŽIŠTE?

VUČINIĆ: Tržište od oko 450 do 500 miliona potrošača predstavlja istovremeno najveću razvojnu šansu i najveći rizik za opstanak. Kroz prizmu carinskih procedura, pravila i mehanizama istakla bih nekoliko carinskih šansi za domace prozvođače. Najveća promjena je dobijanje statusa domaće robe unutar EU. Kada crnogorska kompanija proizvede robu, ona se carinski tretira isto kao da je proizvedena u Francuskoj ili Poljskoj. Nema podnošenja uvoznih carinskih deklaracija prilikom ulaska u druge zemlje EU. Tu je i ukidanje dokazivanja porijekla, jer danas, da bi crnogorski proizvođač iskoristio bescarinski režim kroz Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju (SSP), on mora komplikovanom i skupom procedurom dokazivati Privrednoj komori i carini da proizvod ima „crnogorsko porijeklo#. Ulaskom u Carinsku uniju potreba za dokazivanjem porijekla robe za unutar-evropsku trgovinu potpuno nestaje. Roba se kreće slobodno samo na osnovu komercijalne fakture.

Najveća prilika svakako je AEO status – ovlašćeni privredni subjekti. Kompanije koje ga steknu postaju pouzdani partneri carine i cijelog EU tržišta. One imaju brže procedure, manje kontrola, prioritetnu obradu i prepoznate su u svim državama članicama. U mnogim evropskim državama, AEO status više nije prednost, nego standard. Preporuka je da se pripreme za AEO počnu što prije. U Upravi carina, u kontinuitetu animiramo povjerljive privrednike da apliciraju za ovakve statuse, i u poslednje vrijeme imamo određeni napredak, međutim većina malih i srednjih preduzeća i dalje zavisi od tradicionalnog, sporog načina carinjenja na carinskim terminalima, što je u EU neodrživo zbog brzine poslovanja.

Iz iskustva carinske prakse, znamo da postoje jednostavni koraci koji se mogu sprovesti brzo, a donose veliku korist. To su, prije svega, unapređenje interne organizacije i standardizacija dokumentacije – jasne fakture, uredne evidencije i dosljedna dokumentacija značajno smanjuju zastoje i rizik od grešaka. Zatim, brza interna obuka kadrova. Već i osnovni treninzi iz tarifiranja, pravila o porijeklu i digitalnih procedura podižu spremnost na potpuno novi nivo. I treće, osnovna digitalizacija procesa – skeniranje dokumentacije, elektronsko arhiviranje i jednostavni standardi poslovnih procedura pripremaju kompaniju za EU zahtjeve bez velikih investicija.

Carinska služba Crne Gore je partner privredi u ovom procesu, sa ciljem da tranzicija bude što lakša, efikasnija i uspješnija.

TEKST JE IZRAĐEN U OKVIRU PROJEKTA “ŠTA GRAĐANI DOBIJAJU ULASKOM CRNE GORE U EVROPSKU UNIJU“, KOJI JE PODRŽAN OD FONDA ZA PODSTICAJ MEDIJSKOG PLURALIZMA MINISTARSTVA – MINISTARSTVA KULTURE I MEDIJA CRNE GORE.