Tako ograničenje uvida i naročito kopiranja dokaznog materijala sa intimnim sadržajem ne bi predstavljalo izuzetak, kako je sada slučaj, već pravilo, koje je zasnovano na načelima proporcionalnosti, nužnosti i minimizacije podataka.

To je za “Vijesti” rekao Muhamed Gjokaj, ekspert u oblasti zaštite podataka, govoreći o tome kako važeći nacionalni propisi uređuju pitanje dokaznog materijala koji sadrži intimne podatke.

Digitalni uređaji “nose” mnogo privatnog sadržaja

Digitalni uređaji, poput mobilnih telefona, kamera, računara i drugih elektronskih nosača podataka, danas predstavljaju dominantne izvore dokaznog materijala u krivičnim i parničnim postupcima.

Istovremeno, oni sadrže veliki obim ličnih podataka, uključujući podatke iz posebnih kategorija osjetljivih podataka, kao što su intimne fotografije, video zapisi i privatna komunikacija.

Zbog takvog sadržaja, prema riječima Gjokaja, digitalni uređaji uživaju pojačanu pravnu zaštitu, a njihova obrada u dokazne svrhe mora biti strogo ograničena i precizno normirana.

Izvođenje takvih dokaza, kako je rekao, mora biti u skladu sa osnovnim načelima obrade podataka o ličnosti – načelima zakonitosti, svrhovitosti, proporcionalnosti, nužnosti i minimizacije podataka, kako je to propisano Zakonom o zaštiti podataka o ličnosti.

Gjokaj podsjeća da se, prema tom Zakonu, (član 2, stav 1 i 2), podaci o ličnosti mogu obrađivati isključivo… i samo u obimu koji je neophodan radi ostvarivanja zakonite svrhe.

“Primjena ovih načela u sudskom postupku podrazumijeva da sud može dozvoliti izvođenje dokaza sa intimnim sadržajem isključivo u obimu koji je neophodan za razjašnjenje konkretne, pravno relevantne činjenice. Kada je za odlučivanje relevantan samo određeni dio digitalnog sadržaja, sud ne može dozvoliti neselektivan uvid, kopiranje ili dostavljanje kompletnog sadržaja digitalnog uređaja, jer bi to predstavljalo nesrazmjerno i neopravdano zadiranje u pravo na privatnost”, kaže Gjokaj.

U takvim situacijama, dodaje, sud je dužan da isključi javnost i da donese posebnu odluku o stavljanju klauzule tajnosti nad cijelim spisom predmeta koji sadrži intimne podatke.

“Istovremeno, sud mora precizno odrediti obim podataka koji su dostupni strankama i drugim ovlašćenim licima, te ograničiti uvid i eventualno kopiranje samo na one djelove sadržaja koji su neophodni za ostvarenje svrhe postupka, čime se štiti privatni i porodični život učesnika”, pojašnjava sagovornik “Vijesti”.

Odluka suda, dodaje Gjokaj, pored stranaka u postupku, obuhvatala bi i policiju, tužilaštvo i sve druge subjekte koji su dostavili materijal kao dokaz, uz obavezu da se svi nepotrebni djelovi dokaza brišu ili uništavaju, kako bi se osiguralo da se raspolaganje materijalom vrši isključivo u obimu i na način koji je sud odredio svojom odlukom.

Na taj način, pojašnjava on, primjena klauzule tajnosti pokriva cijeli spis predmeta koji sadrži intimne podatke, osiguravajući proporcionalan pristup, zaštitu prava na privatnost i ljudsko dostojanstvo, te poštovanje procesa i prava na odbranu.

“U skladu sa principom minimizacije podataka, svi podaci koji nisu neposredno relevantni za predmet postupka moraju biti izuzeti iz dokaznog materijala, anonimizovani, tehnički zaštićeni ili uništeni, kako bi se spriječila njihova nepotrebna dostupnost i dalja obrada”, kaže Gjokaj.

Dodaje da je posebno važno razlikovati pravo na uvid u dokazni materijal od prava na njegovo kopiranje, umnožavanje ili zadržavanje, iako jedna i druga radnja predstavljaju obradu podataka u smislu Zakona o zaštiti podataka o ličnosti.

“U krivičnom postupku, kada dokazni materijal sadrži intimne podatke, obavezna je primjena dodatnih mjera zaštite. Pristup takvim dokazima, po pravilu, omogućava se putem uvida, pod nadzorom suda ili drugog nadležnog organa, dok pravo na kopiranje ili umnožavanje ne predstavlja apsolutno pravo i mora biti ograničeno u skladu sa svrhom postupka i zaštitom prava na privatnost, i to samo u mjeri u kojoj je neophodno radi ostvarivanja zakonite svrhe obrade”, kazao je on.

Pravo na uvid i kopiranje nije neograničeno

Gjokaj ukazuje i na to da Zakon o krivičnom postupku (član 72) propisuje pravo branioca na uvid u spise predmeta i upoznavanje sa sadržinom krivične prijave.

Takođe, propisano je (članovi 203 i 203a ZKP) da okrivljenom, braniocu i drugim ovlašćenim licima u postupku pripada pravo na uvid i kopiranje spisa predmeta, pod uslovom da za to postoji zakonski osnov.

Međutim, dodaje Gjokaj, istovremeno su propisana i ograničenja tog prava, sadržana u članu 203b ZKP-a:

“Kojim se jasno ukazuje da pravo na uvid i kopiranje ne podrazumijeva neograničeno pravo raspolaganja kompletnim dokaznim materijalom”, kaže Gjokaj i dodaje da taj član propisuje mogućnost ograničenja prava na uvid u dio spisa u fazi izviđaja i istrage.

Iako ta odredba izričito ne uređuje ograničenje prava na kopiranje dokaznog materijala iz razloga zaštite privatnosti, dodaje on, njeno tumačenje mora biti u skladu sa Ustavom, važećim Zakonom o zaštiti podataka o ličnosti i članom 8 Evropske konvencije o ljudskim pravima i ne može da se tumači na način koji isključuje zaštitu prava na privatnost.

Dodatno, kako je rekao, imajući u vidu da je Crna Gora u obavezi da svoje zakonodavstvo uskladi sa Opštom uredbom o zaštiti podataka GDPR, kao i sa “LED” Direktivom EU koja se odnosi na obradu podataka nadležnih organa u svrhu sprečavanja, istrage, otkrivanja ili gonjenja krivičnih djela ili izvršavanja krivičnih sankcija, biće neophodno da se postojeće odredbe Zakona o krivičnom postupku usklade sa tim evropskim standardima:

“A naročito u dijelu koji se odnosi na zaštitu ličnih podataka i prava na privatnost u odnosu na vođenje krivičnog postupka. Crna Gora još nema usvojen Zakon o zaštiti ličnih podataka koje sprovode nadležni organi u svrhu sprečavanja, istrage, otkrivanja ili gonjenja krivičnih djela ili izvršavanja krivičnih sankcija, niti Zakon o krivičnom postupku u dijelu prava pojedinaca u odnosu na obavještenje u kojima se nalaze lični podaci istih”, kazao je on.

Pravo na uvid, kao i pravo na informaciju o obradi ličnih podataka o fizičkim licima čiji se podaci obrađuju, poručuje Gjokaj, temelj je prava na privatnost koja se garantuje i važećim Zakonom o zaštiti ličnih podataka.

To, kako je rekao, ne umanjuje značaj da se ta odredba mora propisati i u posebnim zakonima, u cilju harmonizacije i usklađivanja sa standardima zaštite ličnih podataka.

“Pored obaveze takvog ustavnopravnog ili konvencijskog tumačenja, neophodno je normativno dopuniti ZKP posebnim odredbama kojima bi se izričito uredilo pitanje izvođenja, izuzimanja i ograničenja dokaza koji sadrže intimne podatke… Takva odredba bi morala jasno propisati da se ovi dokazi mogu koristiti isključivo u obimu koji je nužan za razjašnjenje konkretne, pravno relevantne činjenice, uz obavezno izdvajanje, anonimizaciju ili tehničko ograničenje dijelova sadržaja koji nisu neposredno relevantni za odlučivanje”, poručio je Gjokaj.

Pravilo, ne izuzetak

U tom smislu, kako je dodao, ograničenje uvida i naročito kopiranja dokaznog materijala sa intimnim sadržajem ne bi predstavljalo izuzetak, već pravilo zasnovano na načelima proporcionalnosti, nužnosti i minimizacije podataka.

“Sud bi bio dužan da posebnom i obrazloženom odlukom precizira koji dio sadržaja se smatra relevantnim za postupak, dok bi se sav ostali sadržaj izuzimao iz dokaznog materijala ili stavljao pod poseban režim zaštite”, kazao je on, dodajući da bi takvo normativno rješenje predstavljalo usklađivanje krivično-procesnog zakonodavstva Crne Gore sa evropskim pravnim standardima, praksom Evropskog suda za ljudska prava i obavezama koje proizlaze iz procesa usklađivanja sa pravom EU.

Istovremeno, bilo bi očuvano pravo na pravično suđenje i pravo na privatnost i ljudsko dostojanstvo.

“To u praksi bi značilo da sud ima obavezu, kada se kao dokaz izvode digitalni sadržaji koji sadrže intimne podatke, posebnom odlukom precizira koji dio sadržaja je relevantan za odlučivanje u postupku, te da ograniči uvid i eventualno kopiranje isključivo na taj dio, uz primjenu mjera anonimizacije ili tehničkog izdvajanja ostalog sadržaja. Takav pristup ne predstavlja povredu prava na odbranu, već nužno sredstvo za uspostavljanje pravične ravnoteže, odnosno balansa između procesnih prava stranaka i prava na privatnost i ljudsko dostojanstvo”, poručuje Gjokaj.

U skladu sa tim, kako je dodao, sudovi i državna tužilaštva nemaju pravni osnov da strankama u postupku dostavljaju kopije kompletnih video snimaka, kopije čitavih digitalnih uređaja ili hard diskova koji sadrže intimne sadržaje, ukoliko za odlučivanje nije relevantan njihov cjelokupan sadržaj.

“Neselektivno dostavljanje takvih materijala predstavljalo bi obradu podataka u većem obimu nego što je neophodno, nesrazmjerno miješanje u pravo na privatnost, povredu Zakona o zaštiti podataka o ličnosti, kao i postupanje suprotno Ustavu i članu 8 Evropske konvencije o ljudskim pravima”, kaže sagovornik “Vijesti”.

Strože u brakorazvodnim i sporovima koji uključuju djecu

Gjokaj upozorava da je u parničnim postupcima, naročito u sporovima koji se odnose na razvod braka, starateljstvo nad djecom, imovinske odnose i druge porodične sporove, standard zaštite privatnosti još stroži.

“Jer ne postoji javni interes krivičnog gonjenja. Sudska praksa država članica EU, u skladu sa praksom ESLJP, ukazuje da se izvođenje dokaza koji sadrže intimne snimke odbija ukoliko oni nisu neposredno i nužno relevantni za odlučivanje. U takvim postupcima intimni sadržaji se, po pravilu, ne dostavljaju u kopiji, a sud procjenjuje da li je uopšte dopušten uvid, naročito kada je riječ o zaštiti prava djeteta ili žrtve, gdje pravo na privatnost i ljudsko dostojanstvo imaju prvenstvo”, kaže on.