Specijalno državno tužilaštvo početkom prošle godine donijelo je Plan postupanja u vezi sa već okončanim postupcima za ratne zločine, na osnovu kojeg su ponovo formirani predmeti “Morinj”, “Bukovica”, “Kaluđerski laz” i “Deportacija”, s ciljem analize ranije pravosnažno okončanih predmeta.

Međutim, glavni specijalni tužilac Vladimir Novović je 24. septembra 2025. godine vrhovnom državnom tužiocu uputio akt kojim je tražio da se dva od četiri reotvorena predmeta povjere u rad tužiocima VDT-a, u cilju efikasnog daljeg vođenja postupaka i ostvarivanja obaveza iz Strategije za istraživanje ratnih zločina i pratećeg Akcionog plana.

Vrhovno državno tužilaštvo je odlukom od 20. oktobra 2025. godine preuzelo preduzimanje pojedinih radnji u predmetu “Morinj”, a četiri dana kasnije preuzeli su od Specijalnog državnog tužilaštva i “Kaluđerski laz”.

Za ova četiri predmeta godinama su vođene istrage, kasnije i sudski postupci, a samo zločin u logoru “Morinj” djelimično je okončan pravosnažno osuđujućom presudom, dok su optuženi u svim ostalim slučajevima oslobođeni krivice…

U novoformiranim predmetima obrazovani su i specijalni istražni timovi, a tužioci su preuzeli obavezu da pribavljaju i nove dokaze kao i da pretražuju baze podataka Međunarodnog rezidualnog mehanizma za krivične sudove.

Strategija za istraživanje ratnih zločina je usvojena u septembru prošle godine, a razvijena je uz podršku Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP), za period do 2027. godine.

Prilikom predstavljanja Strategije, vrhovni državni tužilac Milorad Marković kazao je da neophodnost suočavanja sa prošlošću, uspostavljanje i jačanje principa vladavine prava, nameće Državnom tužilaštvu obavezu da unaprijedi postupanje i intenzivira rasvjetljavanje slučajeva ratnih zločina.

Jedno od završnih mjerila u Poglavlju 23 odnosi se na postupanje zemlje u vezi sa ratnim zločinima.

PRAVOSNAŽNO OSUĐENO MANJE OD TREĆINE OKRIVLJENIH

Tužilaštvo je još 2015. godine donijelo prvu Strategiju za istraživanje ratnih zločina, kojom se Vrhovno državno tužilaštvo tada obavezalo da pojača borbu protiv nekažnjivosti ratnih zločina “efikasnijim istraživanjem, gonjenjem, suđenjem i kažnjavanjem u skladu sa međunarodnim standardima”.

No, i pored toga, deceniju tužilaštvo nije iskoristilo mehanizme da se rasvijetle ratni zločini počinjeni u ratovima devedesetih.

Za ratne zločine izvršene na području bivše Jugoslavije tokom ratova devedesetih, Crna Gora je do sada pravosnažno osudila 11 osoba, odnosno manje od trećine okrivljenih.

U sabirnom centru “Morinj” u Boki najmanje 169 hrvatskih ratnih zarobljenika i civila, koji su dovedeni sa dubrovačkog ratišta, preživjelo je mučenje i nečovječno postupanje od strane pripadnika JNA od oktobra 1991. do avgusta 1992. godine.

Pripadnici JNA Ivo Gojnić, Špiro Lučić, Ivo Menzalin i Boro Gligić pravosnažno su 2012. godine osuđeni na ukupno 12 godina zatvora za ratni zločin u logoru Morinj, dok su Mlađen Govedarica i Zlatko Tarle oslobođeni optužbi.

Kaluđerski laz – selo kod Rožaja, nedaleko od granice sa Kosovom, tokom rata na Kosovu 1999. godine, bilo je mjesto spasa za desetine hiljada Albanaca, koji su u tom periodu zaštitu potražili u Crnoj Gori. Kulminacija nasilja nad albanskim izbjeglicama sa Kosova desila se 18. aprila 1999. godine. Tada su pripadnici JNA, kako se vjeruje, ubili šest, a ranili petoro izbjeglica. Za nešto više od mjesec, na tom području ubijene su 22 osobe albanske nacionalnosti, a svi ubijeni su bili civili, među kojima starci, žene i djeca.

Pokretanje procesa protiv osumnjičenih za ovaj zločin išao je jako sporo kao i svi ostali procesi za ratne zločine u Crnoj Gori. Nakon petogodišnjeg sudskog postupka u Višem sudu u Bijelom Polju 2013. godine, svi optuženi – potpukovnik Predrag Strugar, kao i bivši vojnici Momčilo Barjaktarović, Petar Labudović, Aco Knežević, Branislav Radić, Miro Bojović, Vladimir Đurašković i Boro Novaković, pravosnažno su oslobođeni optužbi.

U maju 1992. godine crnogorska policija je deportovala bosanske izbjeglice i isporučila ih Vojsci Republike Srpske, tada pod vođstvom Radovana Karadžića. Najveći broj njih je likvidiran, dok je 12 izbjeglica uspjelo da preživi mučenje u koncentracionim logorima. Među njima je bilo i izbjeglica srpske nacionalnosti, koji su vraćeni da bi ih mobilisali.

Najveći broj uhapšenih izbjeglica doveden je u Centar bezbjednosti Herceg Novi, koji je služio kao sabirni centar, odakle su organizovano, autobusima, transportovani 25. maja u koncentracioni logor KPD Foča, a 27. maja na neutvrđenu lokaciju u istočnoj BiH.

Bukovica, nadomak Pljevalja na tromeđi sa BiH i Srbijom, poznata je kao jedina teritorija u Crnoj Gori na kojoj je 90-ih godina izvršeno etničko čišćenje.

Prema dostupnim informacijama, početkom 1992. godine raseljena su 24 sela, a od 1992. do 1995. godine ubijeno je šest civila. Oteto je i odvedeno u zatvor u Čajniče 11 osoba, a zbog posljedica torture samoubistvo je izvršilo dvoje, dok je dodatno oko 70 civila podvrgnuto fizičkoj torturi, među kojima su i bili i ekstremni vidovi ponižavanja i silovanja.

U bukovičkim selima zapaljeno je najmanje osam kuća i seoska džamija, a raseljeno je oko 125 porodica sa 330 članova…

Istraga o tom zločinu otvorena je 2007, a obuhvatila je sedam bivših pripadnika rezervnih sastava policije i Vojske Jugoslavije.

Optužnica je podignuta u martu 2010. protiv Radmila Đukovića, Radiše Đukovića, Slobodana Cvetkovića, Milorada Brkovića, Đorđa Gogića, Slaviše Cvrkote i Radomana Šubarića, ali su svi presudom bjelopoljskog Višeg suda oslobođeni 2011. godine.

Tokom sudskih postupaka u Crnoj Gori nije utvrđivana uopšte odgovornost za saizvršilaštvo ili pomaganje ili organizaciju zločinačkih udruženja ili komandna odgovornost, dok se za to odgovaralo i u Hagu i pred sudovima u regionu.

SDT lani formirao 10 predmeta

Specijalnom državnom tužilaštvo tokom 2025. godine nije bilo prijava za krivična djela ratnih zločina, ali je lani formirano 10 predmeta, koji su u radu.

SDT tokom 2025. nije pokretalo novu istragu za ratni zločin, a iz ranijeg perioda u radu je ostala istraga protiv bivšeg GST-a Milivoja Katnića, koja je otvorena u junu 2024. godine zbog sumnje da je na području Hrvatske, opština Konavli, Cavtat, kao oficir JNA, postupajući suprotno odredbama IV Ženevske konvencije o zaštiti građanskih lica, “nečovječno postupao prema pojedinim civilima hrvatske nacionalnosti, tako što ih je napadao, mučio, tjelesno povređivao, te vrijeđao ljudsko dostojanstvo i vršio nasilje nad mentalnim blagostanjem”.

Pred Višim sudom u Podgorici u oktobru prošle godine potvrđena je optužnica protiv policajca iz Nikšića Zorana Gašovića, zbog optužbi da je počinio ratni zločin tokom maja 1992. u Hadžićima.

Specijalno državno tužilaštvo su u maju i novembru posjetili zamjenik tužioca Međunarodnog rezidualnog mehanizma za krivične sudove Kevin Hjuz i njegovi saradnici.

Tokom sastanaka je pohvaljen proaktivan pristup i aktivnosti koje SDT preduzima u ovoj oblasti, te su dogovoreni koraci ka jačanju međuinstitucionalne saradnje.

Proaktivan pristup Specijalnog državnog tužilaštva prepoznat je i u Izvještaju Evropske komisije o napretku Crne Gore za 2025. godinu, objavljenom u novembru 2025. godine, u kojem je istaknuto da Crna Gora, zahvaljujući unaprijeđenom pristupu tužilačkih organa, nastavlja da ostvaruje dobar napredak u procesuiranju ratnih zločina i gradi kredibilan i održiv bilans rezultata u oblasti istraživanja, gonjenja i suđenja u predmetima ratnih zločina, uključujući predmete na visokom nivou, u skladu sa međunarodnim pravom i standardima.