Budiša je konsultant za EU fondove i projektno upravljanje, sa višegodišnjim iskustvom u pripremi i realizaciji projekata za opštine, gradove, institucije, medije i privatni sektor. U regionu je radio na infrastrukturnim, razvojnim i investicionim projektima, kao i na modelima korišćenja evropskih fondova za lokalne zajednice.

KAD PROJEKAT KRENE

STANDARD: Šta je prva stvar koju treba uraditi u prvih 7–10 dana nakon početka projekta?

BUDIŠA: Prvih 7 do 10 dana presudni su za uspostavljanje projektne infrastrukture: tima, uloga, procedura, dokumentacije i načina praćenja.

Mnogi naprave grešku pa odmah krenu u aktivnosti, a nijesu definisali sistem izvještavanja, način arhiviranja dokaza, praćenje troškova i plan nabavki.

Kod velikih projekata, kao što su infrastrukturni projekti u Splitu, prvih deset dana ključni su da se postavi sistem komunikacije između naručioca, izvođača, nadzora i projektnih timova. Ako se to ne uradi odmah, projekat počne da “curi” kroz detalje i kasnije je mnogo teže vratiti kontrolu.

STANDARD: Koja dokumentacija se najčešće zaboravi “usput”, a kasnije pravi problem u izvještavanju?

BUDIŠA: Najčešće se zaborave evidencije angažmana osoblja i radnih sati, zapisnici sa sastanaka, dokazi o vidljivosti, dokumentacija javnih nabavki i prateći dokazi za svaku odluku.

Ljudi često misle da je dovoljno da “projekat bude urađen”, ali EU pita: gdje je dokaz? Ko je bio angažovan, koliko, na osnovu čega, ko je odobrio trošak, kako je sprovedena nabavka, gdje je dokument?

Kod projekata nabavke opreme, poljoprivrede ili investicija u poslovne hale, ovo je posebno važno jer se često dešava da oprema bude kupljena i instalirana, ali dokumentacija nije kompletna — i tada nastaje problem u priznavanju troškova.

STANDARD: Kako postavljate sistem praćenja rizika: koji su tipični rani signali da projekat ide ka kašnjenju?

BUDIŠA: Praćenje rizika mora biti sistemsko i redovno. Najbolji model je mjesečni pregled tri ključne stvari: aktivnosti, budžeta i nabavki.

Rani signali da projekat ide ka kašnjenju uvijek su slični: tenderi kasne, partneri ne isporučuju svoje obaveze, izvještaji se odlažu i počne da se improvizuje.

Ako se u prva dva mjeseca pojavi kašnjenje nabavki ili nedostatak dokumentacije, to je skoro uvijek indikator da će projekat kasnije ući u ozbiljan problem. Rizik se mora rješavati dok je mali — ne kad postane kriza.

GDJE PROJEKTI NAJČEŠĆE PUCAJU?

STANDARD: Crna Gora tek ulazi dublje u EU projektnu logiku, a mnogo opština i institucija nema stabilne projektne jedinice. Ako sjutra krene jedan IPA projekat u prosječnoj crnogorskoj opštini — koje su prve dvije “nevidljive” stvari koje moraju da se postave u startu (procedura, evidencija, komunikacija), da projekat ne upadne u haos već u prvih 10 dana?

BUDIŠA: Kada bih morao izdvojiti dvije stvari, prvo bih rekao jasna podjela odgovornosti. Mora se odmah znati ko vodi projekat, ko prati troškove, ko vodi javne nabavke i ko komunicira s partnerima. Ako to nije jasno od početka, projekat vrlo brzo počne da kasni.

Drugo je uredna evidencija dokumentacije od prvog dana. EU projekti traže mnogo dokaza – račune, ugovore, procedure. Ako se dokumenti ne prikupljaju i arhiviraju odmah, kasnije može biti teško dokazati troškove. Da ne govorimo o greškama u koracima i procesima, zakašnjenjima, recimo, jamstava koja nijeste produžili, pa dolaze korekcije sredstava. Uglavnom — trebate ljude koji znaju da rade taj posao.

STANDARD: Kod nas se često dešava da se projekat formalno pokrene, ali se u hodu “raspe” na tri tačke: javne nabavke, dokazivanje troškova i koordinacija između partnera. Iz vašeg iskustva u regionu, koja je najčešća greška u Crnoj Gori koja se napravi odmah na početku, pa kasnije postane “crna rupa” u izvještavanju i priznavanju troškova?

BUDIŠA: Najčešća greška je to što se projekat vodi “usput”, uz redovni posao, bez jasnog sistema upravljanja.

Tada se obično prvo pojave problemi u javnim nabavkama, dokumentaciji troškova i komunikaciji između partnera. Problemi se ne vide odmah, ali kasnije, kada dođe izvještavanje ili kontrola, ispostavi se da nedostaju dokumenti ili procedure.

Zato je najvažnije da se projekat od početka vodi kao poseban i ozbiljan proces, a ne kao dodatna administrativna obaveza. Posebno bih istakao ulogu voditelja projekta, i tehničkog i administrativnog, jer je jedino to garancija odgovornosti koju nosite za neki projekat.

EU TEME ZA GRAĐANE

STANDARD: Šta EU donosi građanima u svakodnevnom životu, kroz reforme i poglavlja 23 i 24?

BUDIŠA: EU integracije se često predstavljaju kao kompleksna politika, ali građani ih u praksi osjete kroz tri ključna efekta: bolju zaštitu prava, bolji kvalitet institucija i više investicija u zajednicu.

Poglavlja 23 i 24 su temelj, jer se tiču pravosuđa, borbe protiv korupcije, osnovnih prava i bezbjednosti. Kad ti sistemi funkcionišu, građanin ima veću pravnu sigurnost, država postaje predvidljivija, a investicije dolaze lakše.

Ostala poglavlja su “život”: zaštita životne sredine znači čistiji vazduh i vodu, tržišna pravila i konkurencija znače stabilnije cijene i bolju ponudu, a poglavlja vezana za poljoprivredu, zdravstvo i infrastrukturu znače direktno ulaganje u standard građana.

Upravo zato EU fondovi najčešće imaju smisla na lokalnom nivou, jer se tu efekti vide najbrže. Dobar primjer su manji gradovi u Hrvatskoj, poput Drniša ili Hvara, gdje su projekti obnove kulturne baštine pokazali kako EU sredstva mogu donijeti konkretan rezultat: obnovljenu infrastrukturu, povećanje turističke ponude, nove sadržaje i dugoročne prihode lokalnoj zajednici.

STANDARD: U projektima koji imaju cilj “bolje informisanje građana”, šta je realan indikator uspjeha?

BUDIŠA: Doseg je važan, ali nije dovoljan. Pravi indikator uspjeha nije samo koliko ljudi je vidjelo sadržaj, nego koliko ljudi je razumjelo poruku i koliko se to vidi u ponašanju.

Na primjer, ako građani nakon kampanje znaju koja su njihova potrošačka prava i gdje da se obrate, ili ako razumiju šta znači konkurencija i kako ona utiče na cijene, onda imate stvaran rezultat.

U projektima informisanja, najbolji pokazatelj je kombinacija: razumijevanje, povjerenje i praktična upotreba informacija.

STANDARD: Kako biste “preveli” kompleksne EU teme u sadržaj koji je primjenjiv na život ljudi — bez propagande i bez tehničkog žargona?

BUDIŠA: Najbolji način je da se svaka EU tema objasni kroz pitanje: “Šta ovo znači za mene?”

Umjesto da se govori o poglavljima i standardima, treba govoriti o konkretnim životnim situacijama: koliko traje sudski postupak, kako se štiti potrošač, zašto cijene rastu ili padaju, kako se grade putevi i škole, kako se finansiraju lokalni projekti.

U mom iskustvu, građani ne odbijaju EU teme zato što ih ne zanimaju, nego zato što im se predstavljaju previše tehnički. Kada se to prevede na jezik svakodnevnog života, postaje razumljivo i relevantno.

I vrlo važno: sadržaj mora biti neutralan i faktografski. EU integracije nijesu propaganda, nego proces reformi, standarda i ulaganja.

STANDARD: U projektu Standard planiramo teme poput prava potrošača, cijena i konkurencije, mobilnosti, zdravstva, fondova za lokalne zajednice… Kako birati primjere iz regiona da budu uvjerljivi i uporedivi?

BUDIŠA: Primjere treba birati iz zemalja koje su bile u sličnoj fazi kao Crna Gora i gdje se može pokazati konkretan efekat.

Najbolji primjeri su oni gdje postoji jasna promjena “prije i poslije”. Recimo, kada mala opština kroz EU fondove obnovi kulturnu baštinu ili javni prostor, to građani odmah vide i razumiju. Ili kada grad razvije tehnološki park ili poslovnu zonu, pa to dovede do novih firmi i radnih mjesta.

Zato su primjeri poput projekata u Splitu, gdje se razvijaju veliki infrastrukturni zahvati i preduzetnički kapaciteti, dobar model za veće gradove kao što je Podgorica. A primjeri poput Hvara i Drniša odlični su za pokazivanje kako fondovi funkcionišu i u manjim sredinama. Naravno, tu su i univerziteti, bolnice i mnoštvo drugih primjera koji se mogu izvući, zavisno od sredine i projekta.

KO MOŽE DO NOVCA EU I POD KOJIM USLOVIMA

STANDARD: Koji tipovi EU finansiranja su najčešće “realno dostupni” opštinama, NVO i medijima u Crnoj Gori i regionu?

BUDIŠA: Najčešće dostupni su IPA programi i prekogranična saradnja, zatim grantovi za lokalni razvoj, životnu sredinu, energetsku efikasnost, digitalizaciju, društvenu uključenost i jačanje kapaciteta institucija. Kada Crna Gora postane članica EU, lakše će biti nabrojati šta nije dostupno nego šta jeste, jer se gotovo sve može finansirati evropskim novcem, osim onoga što je iz istih programa isključeno.

Za NVO i medije posebno su relevantni grantovi vezani za demokratiju, ljudska prava, transparentnost, medijsku pismenost, borbu protiv dezinformacija i uključivanje građana.

Kad govorimo o medijima, u Hrvatskoj smo radili projekte nabavke opreme i modernizacije za korisnike poput Radio Dalmacije, GP1, TV Jadran i nekih portala. Međutim, realno gledano, većina EU projekata dostupnih medijima su takozvani “soft” projekti: informisanje, edukacije, kampanje i podizanje svijesti — koji mogu imati veliki društveni efekat, ali nemaju infrastrukturnu komponentu.

STANDARD: Šta je minimum kapaciteta koji jedna opština ili NVO mora da ima da bi ušla u EU projekat bez gubljenja vremena?

BUDIŠA: Minimum je jedna do dvije kompetentne osobe koje razumiju EU projektnu logiku i administraciju, zatim osnovni finansijski kapacitet za predfinansiranje i sistem koji može voditi dokumentaciju. Naravno, često je potrebna saradnja sa vanjskim stručnjacima, kao što smo mi ili neki drugi, jer je projektno iskustvo vrlo kompleksno, zavisno od slučaja do slučaja, i traži niz dokumenata koje pripremaju vanjski stručnjaci.

Međutim, važno je naglasiti da opštine i država nijesu u istoj kategoriji kao NVO sektor. Opštine i institucije imaju budžet, sistem i zaposlene, dok NVO često rade sa minimalnim kapacitetima i zavise od jednog ili dva projekta godišnje.

Zbog toga NVO koja uđe u ozbiljan EU projekat bez predfinansiranja, bez tima i bez pripreme može doći u ogromne probleme — jer refundacije često dolaze kasnije, a projekat zahtijeva stalnu administraciju i finansijsko praćenje. Zato NVO treba postepeno da gradi kapacitete i da bira projekte u skladu sa realnim mogućnostima.

STANDARD: Ako biste morali da date savjet jednoj maloj opštini, koje dvije stvari da uradi ove godine da bi bila spremna za veće EU projekte sjutra?

BUDIŠA: Prva stvar je da napravi listu projekata i prioriteta, ne kao političku želju, nego kao tehnički pripremljen plan sa osnovnim troškovima, dokumentacijom i procjenom spremnosti. Mi to zovemo Akcioni plan projekata i sa nekim opštinama i korisnicima smo u Crnoj Gori to već radili.

Druga stvar je ulaganje u ljude. To znači obuku, jačanje administracije i eventualno angažovanje stručne podrške, jer projekti ne zavise samo od ideje nego od sposobnosti sprovođenja.

Male opštine često gube vrijeme jer čekaju “pravi poziv”, a zapravo se najveći dio posla radi prije konkursa.

STANDARD: Da li su EU fondovi samo za velike i povezane?

BUDIŠA: Ne, EU fondovi nijesu rezervisani samo za velike. Međutim, veliki imaju prednost jer imaju više ljudi, iskustva i sistem upravljanja.

Ali praksa pokazuje da mali mogu biti jednako uspješni ako imaju jasne projekte i dobru pripremu. U Hrvatskoj su upravo manji gradovi i opštine pokazali da mogu realizovati ozbiljne projekte, posebno kroz kulturnu baštinu, energetsku efikasnost, infrastrukturu i lokalni razvoj.

Naša firma je radila projekte koji su bili vezani i za male i za velike korisnike — od opština i gradova, do velikih infrastrukturnih projekata u Splitu, kao i projekte poljoprivrede, proizvodnje, poslovnih hala i nabavke opreme u privatnom sektoru.

EU fondovi nijesu zatvoren krug, ali traže ozbiljan pristup: pripremu, tim i sposobnost sprovođenja.

TEKST JE IZRAĐEN U OKVIRU PROJEKTA “ŠTA GRAĐANI DOBIJAJU ULASKOM CRNE GORE U EVROPSKU UNIJU“, KOJI JE PODRŽAN OD FONDA ZA PODSTICAJ MEDIJSKOG PLURALIZMA MINISTARSTVA – MINISTARSTVA KULTURE I MEDIJA CRNE GORE