Predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen sjutra će u Strazburu održati govor o stanju Evropske unije, jedan od najvažnijih političkih događaja evropske godine. Evropska komisija njen govor predstavlja kao priliku da iznese viziju i glavne inicijative za godinu pred nama.

Međutim, Fon der Lajen se pred Evropskim parlamentom neće obraćati istoj Evropi koja je prije nekoliko godina sa mnogo više samopouzdanja govorila o budućnosti evropskog projekta.

Novo istraživanje Evropskog savjeta za spoljne odnose (ECFR), objavljeno početkom septembra, pokazuje koliko se raspoloženje promijenilo.

U šest evropskih zemalja – Francuskoj, Njemačkoj, Italiji, Poljskoj, Holandiji i Velikoj Britaniji – ECFR je kroz 5.834 intervjua pokušao da utvrdi kako građani danas vide Evropu i njenu budućnost.

Rezultat je prilično sumoran.

68 ODSTO EVROPLJANA KAŽE DA EVROPA IDE NIZBRDO

Na pitanje kako bi opisali Evropu prijatelju koji se „probudio“ poslije pet godina, čak 68 odsto ispitanih u prosjeku govori o pogoršanju situacije, gubitku normalnosti ili opštem nazadovanju.

Samo 12 odsto vidi sadašnju krizu kao priliku za evropsko „buđenje“ i obnovu.

ECFR taj problem naziva „imagination gap“ – jazom u sposobnosti da se zamisli budućnost.

Istraživanje pokazuje da mnogi građani žele snažniju, nezavisniju i ujedinjeniju Evropu, ali teško mogu da zamisle vjerodostojan put od današnjih kriza do takve Evrope. Prosječno 56 odsto ispitanih smatra da je budućnost Evrope ugrožena, dok se samo 21 odsto sa tim ne slaže.

To je politički problem koji će Fon der Lajen sjutra morati da adresira.

Jer evropska javnost od Brisela više ne traži samo da upravlja krizama. Traži odgovor na pitanje – šta poslije kriza?

EVROPLJANI HOĆE VIŠE EVROPE – ALI NE VJERUJU POLITIČARIMA

Najzanimljiviji dio istraživanja jeste što se evropski pesimizam ne može jednostavno protumačiti kao odbacivanje Evropske unije.

Gotovo petina ispitanih pripada grupi koju ECFR naziva „pozitivnima“, odnosno građanima koji vjeruju da evropske krize mogu natjerati zemlje članice da naprave snažniju i integrisaniju Evropu.

Ali najveća grupa je upravo ona koju ECFR naziva „neodlučnima“.

Oni čine oko trećine stanovništva u većini analiziranih zemalja, a to su građani koji uglavnom žele ujedinjeniju i efikasniju Evropu, ali nijesu uvjereni da će se to dogoditi.

Jer, kako upozorava ECFR, upravo osjećaj da evropski lideri nemaju jasan pravac može povećati prostor za desničarske i evroskeptične političke snage. U Francuskoj, Njemačkoj i Italiji pesimistična grupa čini gotovo polovinu ispitanih, dok je snažno zastupljena i među biračima AfD-a u Njemačkoj, Nacionalnog okupljanja u Francuskoj i Reform UK u Velikoj Britaniji.

Drugim riječima, problem Brisela nije samo to što građani postaju skeptični prema EU.

Problem je što politički protivnici EU sve uspješnije objašnjavaju građanima zašto su nezadovoljni Evropom, dok proevropske snage sve teže objašnjavaju kako bi Evropa trebalo da izgleda sjutra.

A ONDA DOLAZI PROŠIRENJE

Tu se priča direktno vraća na Crnu Goru.

Jer samo nekoliko mjeseci ranije ECFR je objavio još jedno veliko istraživanje, sprovedeno u 15 evropskih zemalja i na čak 19.481 ispitaniku, koje je direktno ispitivalo stavove građana prema geopolitičkim pitanjima i proširenju EU.

Istraživanje pokazuje da evropska javnost ne odbacuje nužno proširenje kao koncept, ali da trenutno nema široku podršku za istočno proširenje EU, posebno kada je riječ o Ukrajini.

U Austriji, Bugarskoj i Mađarskoj protivljenje istočnom proširenju je posebno snažno. U Estoniji, Francuskoj, Njemačkoj i Poljskoj stavovi su mnogo izjednačeniji, dok u Holandiji građani čak blago naginju podršci. Istovremeno, veliki broj građana uopšte nije zauzeo jasan stav.

Ovo je veoma važno za budućnost politike proširenja, jer pokazuje da evropska javnost može podržavati jaču Evropu, a istovremeno biti rezervisana prema novom proširenju..

Građani žele funkcionalniju i snažniju EU, dok istovremeno strahuju da Unija koja već teško upravlja postojećim krizama možda nije spremna da primi još članica.

Upravo je to jedna od najvećih političkih dilema pred kojom se nalazi Brisel.

No, za Crnu Goru je situacija ipak drugačija.

Podgorica nije u istoj političkoj kategoriji kao Ukrajina, čije članstvo bi predstavljalo ogroman geopolitički, finansijski i institucionalni projekat.

Crna Gora je najnapredniji kandidat i već je ušla u završnu fazu pregovora.

Evropska komisija je još krajem juna usvojila finansijski paket kojim se definiše uloga Crne Gore u budžetu EU u slučaju članstva, dok se paralelno priprema pristupni ugovor.

To je veoma važan signal, jer se Brisel se više ne bavi samo pitanjem „da li će Crna Gora jednog dana ući u EU?“, već sve konkretnije pitanjem „kako će izgledati Crna Gora kao članica?“

Ako Crna Gora uspije da zatvori sva pregovaračka poglavlja, ona može dokazati da je ispunila ono što se od nje traži.

No, konačnu odluku ne donosi samo Podgorica, već je potrebna je politička volja svih država članica.

OD JULSKOG MOMENTUMA DO PITANJA: MOŽE LI EU DA PRIMI NOVE ČLANICE

U junu je atmosfera izgledala optimističnije.

Na samitu EU–Zapadni Balkan u Tivtu evropski lideri govorili su o novom „momentumu“ proširenja, a Ursula fon der Lajen je jasno povezivala proširenje sa bezbjednošću, stabilnošću i geopolitičkom snagom Evrope.

Tada su i francuski predsjednik Emanuel Makron i njemački kancelar Fridrih Merc otvorili pitanje novog pristupa proširenju, uključujući mogućnost postepenog uključivanja kandidata u pojedine evropske politike i institucije prije punopravnog članstva.

Francusko-njemački prijedlog, poznat kao „A New Momentum for Enlargement“, predviđa upravo takav model – kandidatima bi se, kako napreduju u reformama, omogućavao pristup pojedinim koristima jedinstvenog tržišta i bliža saradnja sa evropskim institucijama, uz mogućnost povratka tih benefita ukoliko dođe do demokratskog nazadovanja. Istovremeno, naglašeno je da takav model ne bi trebalo da bude zamjena za punopravno članstvo.

Tri mjeseca kasnije, međutim, slika je manje uvjerljiva.

Crna Gora je Evropskoj komisiji poslala devet pregovaračkih pozicija, dok bi preostalih šest trebalo da bude dostavljeno do kraja septembra. Podgorica tako pokušava da zadrži cilj zatvaranja svih preostalih poglavlja do kraja godine.

Ali dok je početkom septembra bilo očekivanja da bi mogla biti zatvorena četiri poglavlja – 12, 14, 18 i 19 – trenutno se kao nesporno spremno sve češće izdvaja samo energetika.

Još važnije, u septembarskom kalendaru nema nove međuvladine konferencije sa kandidatima, nakon konferencije održane 14. jula sa Crnom Gorom, Albanijom i Ukrajinom.

To samo po sebi nije dokaz da je Crna Gora zaustavljena. Ali jeste dovoljan razlog da se postavi pitanje koliko je junski „momentum“ pretvoren u operativni politički plan

ŠTA ĆE FON DER LAJEN REĆI O PROŠIRENJU?.

Zato će dio govora Ursule fon der Lajen koji se odnosi na proširenje biti posebno važan.

Prema analizi Evropskog političkog centra (EPC) uoči govora o stanju Evropske unije, Ursula fon der Lajen sjutra će se suočiti sa potrebom da građanima predstavi jasniju sliku dugoročnog pravca EU, u trenutku kada se Unija istovremeno suočava sa bezbjednosnim pritiscima, ekonomskom konkurencijom i promjenama u odnosima sa velikim svjetskim silama.

U takvom kontekstu, proširenje bi moglo biti predstavljeno kao dio šire geopolitičke strategije, a ne samo kao tehnički proces koji zavisi od ispunjavanja uslova kandidata.

To bi za Crnu Goru moglo biti posebno važno, jer je upravo ona najdalje odmakla u pregovorima i predstavlja svojevrsni test da li EU može politički sprovesti ono što već mjesecima govori o novom zamahu proširenja. Nakon poruka iz juna da proces mora biti „brži i vjerodostojniji“, pažnja će zato biti usmjerena na to hoće li Fon der Lajen sjutra ponuditi konkretniji politički signal za završnicu pregovora sa najnaprednijim kandidatima, ali i kako će odgovoriti na pitanje da li je sama EU spremna za novo proširenje.

CRNA GORA IZMEĐU DVA EVROPSKA RASPOLOŽENJA

Za Podgoricu bi zato bilo pogrešno da govor Fon der Lajen posmatra samo kroz pitanje da li će ona pomenuti Crnu Goru.

Mnogo važnije je da li će iz govora biti jasno kakvu Evropu želi da izgradi.

Jer ako EU želi da bude geopolitički snažnija, otpornija i manje zavisna od drugih velikih sila, Zapadni Balkan dobija dodatnu stratešku težinu.

Ako, međutim, evropska politika ostane zarobljena u upravljanju krizama, unutrašnjim podjelama i strahu od jačanja populističkih i evroskeptičnih partija, proširenje može ponovo postati pitanje za „neko bolje vrijeme“.

A Crna Gora je trenutno upravo između ta dva scenarija.

Sa jedne strane, nikada nije bila bliže završetku pregovora, a sa druge, istraživanja pokazuju da evropska javnost nikada nije bila toliko zabrinuta za sopstvenu budućnost.

Zato će govor Ursule fon der Lajen sjutra biti važan i za Crnu Goru, čak i ako njeno ime u njemu ne bude pomenuto.