Video
Kinesko prisustvo u Crnoj Gori odavno prevazilazi okvir klasične ekonomske i kulturne saradnje. Pored infrastrukturnih poslova i privrednih aranžmana, Peking razvija veze sa obrazovnim ustanovama, institucijama, medijima i političkim strukturama, čime postepeno širi prostor svog djelovanja.
Jedan od primjera je saradnja Univerziteta Crne Gore sa kineskim univerzitetima i djelovanje Konfučijevog instituta, koji je na UCG osnovan 2015. godine. Kako je Standard ranije objavio, njegove programe pohađalo je više od 500 polaznika iz preko 30 obrazovnih ustanova, dok su najavljeni i novi oblici saradnje sa kineskim Univerzitetom za nauku i tehnologiju iz Čangše, uključujući uspostavljanje pametne učionice na Ekonomskom fakultetu.
Ova saradnja obuhvata učenje kineskog jezika, kulturne programe, obrazovne razmjene, stipendije i boravke studenata u Kini. Iako takvi programi sami po sebi nijesu dokaz političkog miješanja, njihova uloga i transparentnost dobijaju dodatnu težinu u svjetlu upozorenja koja dolaze iz zapadnih država.
Američki ministar odbrane Pete Hegseth saopštio je 23. oktobra da Pentagon Konfučijeve institute na američkim univerzitetskim kampusima označava kao prijetnju nacionalnoj bezbjednosti. Vašington već godinama upozorava na mogućnost da kineski obrazovni i kulturni programi, osim promocije jezika i kulture, budu korišćeni i kao instrument političkog uticaja.
Upravo u tom širem kontekstu treba posmatrati i procjene o promjeni geopolitičkih odnosa i raspodjeli stranog uticaja u Crnoj Gori.
BEOGRADSKA MREŽA NE NESTAJE. VEĆ DOBIJA NOVE POKROVITELJE
Kalezić smatra da slabljenje političkog pokroviteljstva iz Beograda neće nužno dovesti do nestanka mreže uticaja koju je Srbija godinama gradila u Crnoj Gori. Naprotiv, ocjenjuje da bi prostor koji se otvara mogli iskoristiti Moskva i Peking.
„Kina postepeno širi medijsku, institucionalnu, kulturnu, ekonomsku i političku prisutnost u Crnoj Gori. Istovremeno, procjenjujem da će i Kina i Rusija, makar privremeno, preuzimati mrežu uticaja koju je Srbija godinama gradila kroz političke partije, medije i druge organizacije. Slabljenje beogradskog pokroviteljstva ne znači da će ta mreža nestati. Njeni akteri tražiće nove pokrovitelje, a Moskva i Peking već imaju interes da ih preuzmu“, kaže Kalezić za Standard.
Prema njegovoj procjeni, postojeće političke, medijske i organizacione veze predstavljaju infrastrukturu preko koje bi drugi međunarodni akteri mogli nastaviti da ostvaruju svoje interese. Promjena pokrovitelja, dakle, ne bi značila i nestanak kanala uticaja, već njihovo prilagođavanje novim geopolitičkim okolnostima.
Kalezić ukazuje i na to da interesi Beograda, Moskve i Pekinga nijesu nužno identični, posebno kada je riječ o evropskoj perspektivi Crne Gore.
„Tu se sve jasnije vidi razilaženje njihovih strateških interesa. Beogradu odgovara zaustavljanje crnogorskog članstva u Evropskoj uniji, dok Rusija i Kina mogu imati korist od Crne Gore koja ulazi u EU sa očuvanim mrežama njihovog uticaja. Postojeća srpska mreža omogućava im da prošire prisustvo preko već povezanih i institucionalno pozicioniranih domaćih aktera“, ističe Kalezić.
CRNA GORA KAO LANSIRNA RAMPA PEKINGA PREMA EVROPSKOJ UNIJI
Poseban značaj u toj strategiji, prema Kalezićevoj ocjeni, ima evropski put Crne Gore. On smatra da Peking u članstvu Crne Gore u EU može vidjeti dodatnu vrijednost za svoje dugoročno prisustvo i djelovanje.
„Za Kinu je Crna Gora lansirna rampa prema Evropskoj uniji. Peking koristi institucionalni prostor koji mu je ustupljen i postepeno osvaja novi. Infrastrukturni i tehnološki poslovi, univerzitetska saradnja, kulturni programi i medijske veze dio su tog širenja, čija bi vrijednost dodatno porasla crnogorskim članstvom u EU“, navodi Kalezić.
Kinesko prisustvo u Crnoj Gori razvija se kroz različite sektore, od infrastrukturnih i tehnoloških projekata do obrazovanja i kulture. Takav pristup omogućava uspostavljanje dugoročnih veza sa domaćim institucijama i partnerima, dok bi članstvo Crne Gore u EU moglo otvoriti dodatne mogućnosti za ostvarivanje kineskih ekonomskih i političkih interesa.
Kalezić posebno upozorava na raspoređenost kineskog uticaja među domaćim političkim akterima i izostanak adekvatnog odgovora države.
„Kineski uticaj raspoređen je preko različitih političkih elita. Po mojoj procjeni, sve partije vlasti u različitoj su mjeri njime penetrirane, što Pekingu omogućava da sačuva pozicije bez obzira na promjene političkih odnosa. Istovremeno, država nema jasan odgovor na kinesko miješanje niti djelotvoran mehanizam koji bi ga ograničio“, upozorava Kalezić.
ZAKON MORA VAŽITI I ZA POSLOVE IZA KOJIH STOJE PREMIJER I PARTIJE VLASTI
Kao odgovor na takve izazove, Kalezić smatra da Crna Gora mora uspostaviti stroži sistem kontrole stranih investicija, sa posebnim osvrtom na nacionalnu bezbjednost, stratešku infrastrukturu i tehnološke aranžmane.
„Zato je ključno usvojiti strog zakon o provjeri stranih investicija sa stanovišta nacionalne bezbjednosti, uz kontrolu strateških infrastrukturnih i tehnoloških aranžmana. Država mora imati mogućnost da utvrdi ko stoji iza određenog posla, kakav uticaj njime stiče i da ga zaustavi kada ugrožava nacionalnu bezbjednost. Ta pravila moraju važiti i za poslove iza kojih stoje premijer i partije vlasti“, poručuje Kalezić.
Njegov predlog podrazumijeva da država ne procjenjuje strane investicije samo prema njihovoj finansijskoj vrijednosti i ekonomskim efektima, već i prema tome ko stoji iza njih, kakve interese zastupa i kakve dugoročne pozicije može steći kroz određeni posao.
Posebno je važan zahtjev da takva pravila važe bez izuzetka, uključujući i aranžmane iza kojih stoje najviši državni funkcioneri i partije na vlasti.
Crna Gora se tako suočava sa izazovom koji prevazilazi pitanje pojedinačnih investicija, univerzitetskih sporazuma ili kulturnih programa. Riječ je o sposobnosti države da, u procesu približavanja Evropskoj uniji, zaštiti svoju institucionalnu nezavisnost i spriječi da ekonomska, politička i obrazovna saradnja postanu kanali za ostvarivanje interesa stranih centara moći.
Preporučeno
Prema Kalezićevoj procjeni, najveći problem nije samo širenje kineskog i ruskog prisustva, već i mogućnost da se postojeće mreže uticaja prilagode novim pokroviteljima, dok država nema dovoljno jasne mehanizme da takve procese kontroliše.
