To je u razgovoru za Pobjedu istakao doktor bezbjednosnih nauka Ivan Pekić komentarišući promjene u nadležnostima ovog sektora širom Evropske unije (EU).

Predsjednik Vlade Milojko Spajić izrazio je prije tri nedjelje zabrinutost zbog ozbiljnih bezbjednosnih operativnih informacija.

“Najavljeno zatvaranje novih pregovaračkih poglavlja biće praćeno koordinisanim hibridnim djelovanjem, u koje su uključeni zvaničnici najmanje dvije države iz regiona”, naveo je Spajić na društvenoj mreži Iks, te dodao kako je cilj takvih aktivnosti destabilizacija Crne Gore, uz očekivanu podršku pojedinih političkih aktera i dijela medijske scene u našoj zemlji.

Prema nezvaničnim informacijama Pobjede, zemlje pomenute u ovom kontekstu su Albanija i Srbija. Pojedini izvori su naveli i Hrvatsku, a uslijedila je i konkretna reakcija EU koja je najavila ubrzano zatvaranje svih poglavlja do kraja godine.

Crna Gora je na mogućnost hibridnih prijetnji upozorila još u aprilu ove godine zatraživši pomoć od EU što je potvrdila i komesarka za proširenje Marta Kos.

Na Spajićevu informaciju dan kasnije je zvanično reagovao i predsjednik Crne Gore Jakov Milatović, najavivši da će za 31. avgust sazvati hitnu sjednicu Savjeta za odbranu i bezbjednost.

No, do danas se vrh države i bezbjednosnog sektora nije sastao niti dalje oglašavao ovim povodom.

EU SE PROBUDILA

Bezbjednosne službe država članica EU i NATO u posljednje vrijeme su pojačale i proširile svoje aktivnosti u borbi protiv hibridnih djelovanja.

Prema pisanju briselskog portala Politico, višedecenijska inertnost ovih službi je konačno prekinuta, kao posljedica ratnih dejstava Rusije u Ukrajini koje se prelivaju na zemlje EU kroz hibridne sabotaže kritične infrastrukture, te straha od nepouzdanosti SAD pod vođstvom Donalda Trampa.

“Zemlje su pod pritiskom da preispitaju kako obavještajnim agencijama dati dovoljno ovlašćenja da se suoče sa savremenim prijetnjama, a da im pritom ne dozvole da djeluju van demokratske kontrole”, navodi se u tom tekstu.

Ono što je bilo nezamislivo od sredine 20. vijeka, kao posljedica Drugog svjetskog rata, autoritarnih režima i težnji ka što većim građanskim slobodama, sada dobija novi oblik – brisanje doskorašnjih strogih ograničenja rada nacionalnih obavještajnih agencija.

“Svaka nacija mora odgovoriti u skladu sa sopstvenom kombinacijom obavještajnih struktura, istorije i geografije, ali postoji sličan trend ka dodjeljivanju dodatnih ovlašćenja – ponekad na račun privatnosti – kako bi vlade preuzele veću ulogu u obezbjeđivanju sopstvene bezbjednosti. Samo u posljednjih nekoliko sedmica, nekoliko ključnih evropskih zemalja dalo je svojim agencijama veća ovlašćenja da ometaju neprijateljske operacije, sprovode ofanzivne sajber-napade i dijele obavještajne podatke sa privatnim kompanijama”, navodi se u tekstu belgijskog portala.

Kao jedan od primjera naveli su poteze vlade najnovije članice NATO-a, Švedske, koja je formirala Službu za inostrano obavještavanje kako bi razdvojila rad civilnog od vojnog sektora, a počeće da radi u januaru. Krajem avgusta Holandija je počela konsultacije o izmjeni zakona kojim bi se proširila ovlašćenja dvije obavještajne i bezbjednosne službe – Opšte i Odbrambene.

“Austrija, dugo smatrana svjetskom prijestonicom špijunaže, takođe sprovodi značajne izmjene svog zakonodavstva. Prema važećem zakonu, strani agenti generalno mogu djelovati nekažnjeno, osim ako ne budu uhvaćeni kako špijuniraju samu Austriju. Vlada sada radi na zatvaranju te rupe u zakonu, što bi moglo otežati život procijenjenih 7.000 špijuna za koje se vjeruje da djeluju u Beču”, naveo je Politico.

Država koju sljeduju možda najopsežnije promjene unutar tajne službe – s obzirom na periode vladavine nacista i rada istočnonjemačkog Štazija – je Njemačka. Tamošnja vlada kancelara Fridriha Merca predložila je novitete koji bi trebalo da stupe na snagu u januaru, a na osnovu kojih bi operativci koji rade za njemačku inostranu obavještajnu agenciju (BND) mogli bi da sprovode i sabotaže, te ofanzivne operacije.

Ovakve vijesti o intenziviranju restruktuiranja rada, kao i nadležnosti i ovlašćenja bezbjednosnih službi poklapaju se sa informacijama Pobjede da je sredinom avgusta pet stalnih predstavnika ključnih država članica EU imao hitne konsultacije u Briselu povodom političkih i društvenih dešavanja u Crnoj Gori.

“Crna Gora se posljednjih nedjelja posebno dana suočava sa pojačanim hibridnim uticajem iz regiona, prvenstveno iz Srbije, čiji bi cilj mogao biti usporavanje ili ugrožavanje njenog evropskog puta”, rečeno je tada našem listu iz samog vrha Evropske komisije.

Nakon konsultacija, ambasadori su neformalnim putem obavijestili EK o zaključcima i preporukama da „evropski put Crne Gore mora biti zaštićen od hibridnih uticaja“.

POZICIJA CRNE GORE

Da je neophodno ozbiljno shvatiti situaciju sa hibridnim prijetnjama, ukazuje i Pekić.

“Hibridne prijetnje više nijesu samo teorijski koncept, kao što su nekada bile. One obuhvataju sajber napade, dezinformacije, strano miješanje, obavještajno djelovanje, pritiske na kritičnu infrastrukturu i različite oblike prikrivenog djelovanja. Evropske države upravo zbog tih prijetnji posljednjih godina jačaju svoje bezbjednosne, ali i obavještajne kapacitete”, ukazao je on.

Zbog toga smatra opravdanim „otvaranje pitanja proširenja kapaciteta i nadležnosti crnogorskog bezbjednosno-obavještajnog sistema, posebno imajući u vidu promjenu karaktera savremenih bezbjednosnih prijetnji“.

“Crna Gora, međutim, ne bi trebalo samo mehanički da preuzima modele drugih država. Eventualno proširenje ingerencija bezbjednosnih službi mora biti precizno definisano zakonom. Sve mora biti proporcionalno stvarnim prijetnjama i praćeno snažnim mehanizmima parlamentarne, sudske i druge demokratske kontrole”, naveo je Pekić.

On je podsjetio da treba što prije riješiti i „zavrzlamu vezanu za zakone o Agenciji za nacionalnu bezbjednost (ANB) i o unutrašnjim poslovima“.

“Važno je napraviti jasnu razliku između jačanja operativnih kapaciteta službe i nekontrolisanog širenja njenih ovlašćenja. Ako država ima kredibilne operativne informacije o mogućem hibridnom djelovanju protiv Crne Gore – kao što je premijer Spajić javno saopštio – odgovor mora biti institucionalan, profesionalan i zasnovan na provjerljivim bezbjednosnim procjenama”, istakao je on.

Zbog toga ukazuje da prioriteti ne treba da budu veća ovlašćenja nego drugačiji odgovor na nove bezbjednosne izazove.

“Po mom mišljenju, prioritet ne bi trebalo da budu samo veća ovlašćenja, već modernija služba, bolja razmjena podataka između ANB-a, policije i drugih institucija, jači kapaciteti za sajber i kontraobavještajnu zaštitu, praćenje stranog malignog uticaja i efikasnija međunarodna saradnja”, kazao je on.

Zbog toga je, potcrtava, Crnoj Gori potrebno jačanje bezbjednosno-obavještajnog sistema, „ali ne po principu više moći po svaku cijenu“.

“U demokratskoj državi, što su ovlašćenja službe veća, to moraju biti jači mehanizmi kontrole njenog rada. To je najbolji način da istovremeno zaštitimo i nacionalnu bezbjednost i demokratski poredak”, istakao je Pekić.

U aktuelnoj situaciji posebnu ulogu dobija i ranije osnovana, a tek nedavno aktivirana Agencija za sajber bezbjednost. Naš sagovornik ukazuje da smo svi – s razlogom – očekivali mnogo više od te institucije.

“Ali, ono što smo dobili jeste političko prepucavanje i, na kraju, problematika vezana za izbor direktora. Dakle, danas imamo obezglavljenu Agenciju za sajber bezbjednost, koja još nema regularno izabranog direktora, a ona je ovdje ključna”, dodao je on.

Pekić ukazuje da je Agencija za sajber bezbjednost jedna od ključnih „upravo za ovakve vidove borbe protiv dezinformacija, ugrožavanja kritične infrastrukture te ekonomskih, zdravstvenih i svih ostalih efekata koji su vezani za hibridno djelovanje i hibridne prijetnje“.

“Međutim, bila bi najefikasnija u saradnji sa ANB. Tako trenutno ostajemo obezglavljeni, a našu odbranu čini kontraobavještajna zaštita ANB-a, koja je u ovom momentu ključna”, rekao je Pekić.

Kako sjednica Savjeta za odbranu i bezbjednost koju je Milatović najavio za 31. avgust i dalje nije sazvana, ostaje pitanje da li je adekvatno shvaćena poruke o hibridnim prijetnjama u Crnoj Gori, ili su i one postale roba za dnevnopolitičko potkusurivanje.