Francuska

Program „Izaberi Francusku za visoko obrazovanje“, najavljen prošlog mjeseca, ima za cilj da ukine sistem izuzeća koji su francuski univerziteti često koristili kako bi školarine za studente izvan EU bile iste kao za studente iz EU.

Zbog toga će većina studenata van EU koji dolaze u Francusku u akademskoj 2026/27 godini morati da plaća godišnje školarine od 2.895 eura za osnovne i 3.941 eura za master studije. To je povećanje od čak 16 puta u odnosu na prethodne cijene, a očekuje se da univerzitetima donese dodatnih 250 miliona eura godišnje.

„Ovaj predlog predstavlja zabrinjavajući korak u pogledu posvećenosti jednakom pristupu visokom obrazovanju. Značajnim povećanjem školarina za studente izvan EU, francuska vlada rizikuje da institucionalizuje sistem u kojem pristup obrazovanju sve više zavisi od državljanstva i finansijske sposobnosti“, navodi se u saopštenju Evropske studentske unije i Federacije studentskih organizacija u Francuskoj.

Ovakva reakcija odražava dugogodišnji stav Francuske da obrazovanje treba da bude dostupno svima.

Moral i novac

Međutim, u strateškom dokumentu o budućnosti evropskih univerziteta, koji je ove nedjelje objavio Kraljevski koledž u Londonu, profesor Kristijan Golije sa Škole ekonomije u Tuluzu tvrdi da su potrebne promjene, imajući u vidu da su univerziteti pod sve većim pritiskom, a studenti sve više u mogućnosti da biraju studije izvan svojih matičnih zemalja.

„S obzirom na stanje javnih finansija, besplatno obrazovanje uklanja jedinu realnu opciju za finansiranje konkurentnih plata nastavnog i istraživačkog osoblja. Ko uopšte zna da mladi predavači u Francuskoj, nakon deset godina visokog obrazovanja plus nekoliko godina postdoktorskog usavršavanja, imaju bruto godišnju platu od oko 30.000 evra, dok najbolji svjetski univerziteti mogu da ponude pet do deset puta više kako bi privukli najperspektivnije među njima“, napisao je.

Holandija

Francuska nije jedina zemlja koja se bori sa finansiranjem univerziteta, pri čemu su strani studenti često u centru debate. U nekim zemljama visoke školarine za strane studente finansiraju niže troškove za domaće, dok drugdje postoji bojazan da studenti koji studiraju u EU, a potom plaćaju porez u drugim državama, ne donose dovoljno koristi zemlji koja ih je obrazovala.

Primjer za to je Holandija, gdje studenti iz EU plaćaju oko 2.500 eura za osnovne studije, dok strani studenti plaćaju između 13.000 i 32.000 eura, u zavisnosti od programa. Izvještaj Kraljevskog koledža pokazao je da 57 odsto međunarodnih studenata i dalje boravi u Holandiji godinu dana nakon diplomiranja, ali da taj broj opada na oko 25 odsto poslije pet godina. Takođe se navodi da međunarodni studenti imaju veću vjerovatnoću da ostanu nego studenti iz drugih zemalja EU.

Jedna od mjera holandske vlade bila je povećanje broja programa na holandskom jeziku i umjesto na engleskom, kao i da se ne uvode novi programi na engleskom. Ova politika dovela je do smanjenja broja međunarodnih studenata za gotovo 5 odsto u ovoj akademskoj godini (2025–26) u poređenju sa prošlom.

Velika Britanija

Velika Britanija, za razliku od većeg dijela Evrope, naplaćuje im školarine još od 1981. godine. Zahvaljujući globalnoj rasprostranjenosti engleskog jezika, zadržala je prednost u privlačenju studenata iz inostranstva.

Uprkos padu broja studenata iz EU nakon Bregzita, Engleska i dalje prednjači u Evropi, uz procijenjenu ekonomsku korist od 43 milijarde eura.

Iako je njihov broj u opadanju, strani studenti trenutno čine 23 odsto studentske populacije u Velikoj Britaniji. Njihove školarine mogu dostići i 44.000 eura godišnje, dok su za domaće studente ograničene na oko 11.300 eura.

Švajcarska

Švajcarska je krenula drugačijim putem – sporazumom sa EU iz decembra 2024. godine izjednačiće školarine za domaće i strane studente, koje se obično kreću oko 800 eura po semestru.

Bez jedinstvene politike EU

Unutar EU ne postoji jedinstvena politika. Španija, zahvaljujući rasprostranjenosti jezika, bilkeži porast broja stranih studenata, uz školarine za EU studente od oko 2.100 do 5.000 eura, dok strani studenti ponegdje plaćaju malo više.

Portugal takođe bilježi rast, sa preko 42.000 stranih studenata u 2024. godini. Studenti iz EU plaćaju oko 500–700 eura godišnje, dok strani studenti plaćaju od 2.500 eura naviše.

U Njemačkoj su troškovi među najnižima – većina javnih univerziteta naplaćuje između 200 i 500 eura po semestru, bez obzira na porijeklo studenta.

Nekoliko drugih zemalja takođe nudi jeftine ili besplatne programe za studente iz EU, poput Austrije, Hrvatske, Irske, Grčke i Švedske, ali školarine za strane studente znatno variraju. Na primjer, u Švedskoj i Irskoj mogu prelaziti 10.000 eura godišnje, dok su u Austriji oko 700 eura po semestru.

Balkan – zlatna sredina?

U međuvremenu, zemlje bivše Jugoslavije pokušavaju da se pozicioniraju kao „zlatna sredina“ kroz specifičan sistem olakšica. Ključnu ulogu igraju regionalni sporazumi o reciprocitetu, koji omogućavaju studentima iz bivše Jugoslavije da u susjednim zemljama studiraju pod istim finansijskim uslovima kao domaći državljani.

To znači da student iz Crne Gore ili Bosne i Hercegovine u Srbiji često može ostvariti pravo na budžetsko finansiranje, dok u Hrvatskoj, kao zemlji članici EU, studenti iz Unije uživaju ista prava kao i hrvatski državljani. Za one van ovih krugova, cijene su tržišne: u Srbiji se kreću od 2.000 eura za društvene nauke do 5.000 eura za medicinu na engleskom, dok u Hrvatskoj studije medicine za studente van EU dostižu i do 12.000 eura godišnje.

U Bosni i Hercegovini, na javnim univerzitetima (poput onih u Sarajevu ili Banjaluci), strani državljani koji ne potpadaju pod sporazume o reciprocitetu plaćaju školarine od 1.000 do 3.000 eura godišnje. Sa druge strane, studenti iz regiona plaćaju istu cijenu kao domaći, od 400 do 1.000 eura.

Međutim, BiH je postala regionalno čvorište za privatno visoko obrazovanje koje privlači studente iz Turske i sa Bliskog istoka; na ovim univerzitetima studije medicine i inženjerstva na engleskom jeziku mogu koštati i do 15.000 eura godišnje.

Crna Gora nudi možda i najjednostavniji model u regionu. Na Univerzitetu Crne Gore, stranci plaćaju jedinstvenu naknadu koja iznosi oko 500 eura po semestru za većinu programa, dok se na privatnim fakultetima cijene kreću od 1.500 do 2.500 eura. To je rezultat promocije zemlje kao mjesta za „digitalne nomade” i strane studente, koristeći prednost eura kao zvanične valute.

U posljednjih pet godina, Hrvatska bilježi porast broja studenta od preko 25 odsto (posebno na programima medicine), dok je Srbija skoro udvostručila broj stranaca na oko 16.500, zahvaljujući sporazumima o reciprocitetu i povoljnim cijenama studija na engleskom jeziku. Bosna i Hercegovina i Crna Gora takođe bilježe stabilan godišnji porast broja stranih studenata od 4 do 15 odsto, privlačeći studente iz regiona, ali i Turske i Azije, kojima su troškovi studiranja i do deset puta niži nego u Parizu ili Londonu.