Video
O tome zašto je obrazovanje stručnjaka za informacionu bezbjednost važno za budućnost Crne Gore, kakve izazove donose vještačka inteligencija i nove tehnologije, koje mogućnosti ovaj master program otvara mladima, ali i kakvu ulogu univerzitet ima u stvaranju digitalno otpornog društva, UCG je razgovarao sa doc.dr Andrejom Mihailović.
Ulaganje u ljude koji će štititi sisteme, instutucije, ekonomiju
U svijetu u kojem se gotovo svaki dio života seli u digitalni prostor, koliko je važno da Crna Gora već danas školuje stručnjake koji će sjutra štititi njene sisteme, građane i ekonomiju?
Danas više nije moguće ozbiljno govoriti o razvoju države, ekonomskom suverenitetu, kvalitetu javnih usluga ili zaštiti osnovnih prava, a da se istovremeno ne govori o digitalnoj otpornosti. Digitalizacija nije tehnička modernizacija administracije, već promjena same institucionalne logike države. Ona mijenja način na koji se vrše javna ovlašćenja, kako se proizvodi ekonomska vrijednost, kako građani ostvaruju prava i kako se povjerenje u institucije gradi, čuva ili gubi u prostoru podataka, algoritama i digitalnih infrastruktura. Zato u savremenoj državi informacioni sistemi više nijesu pomoćni administrativni instrumenti, već noseća operativna osnova, a u pojedinim sektorima i uslov samog funkcionisanja javnog poretka.
Poreski sistem, zdravstvo, energetika, finansije, pravosuđe, elektronske komunikacije, obrazovanje, saobraćaj i javni registri danas zavise od dostupnosti, integriteta i pouzdanosti digitalnih sistema. Kada su ti sistemi kompromitovani, ne nastaje samo tehnički kvar, već poremećaj u načinu na koji država izvršava svoje funkcije, privreda održava kontinuitet, a građani ostvaruju prava. To znači da se promijenio i sam pojam bezbjednosti.
U XX vijeku država se primarno štitila kroz teritoriju, fizičku infrastrukturu, energetsku sigurnost i odbrambene kapacitete. U XXI vijeku toj matrici dodaje se digitalni prostor. NATO je još 2016. godine prepoznao sajber prostor kao operativni domen, čime je jasno potvrđeno da se nacionalna bezbjednost, politička stabilnost i funkcionisanje institucija više ne mogu posmatrati odvojeno od digitalne infrastrukture. NATO danas sajber odbranu tretira kao dio svojih ključnih zadataka odvraćanja i odbrane, uz poseban naglasak na otpornost kritične infrastrukture, razmjenu informacija i sposobnost saveznica da odgovore na ozbiljne sajber incidente. Za Crnu Goru to nije teorijsko pitanje. Sajber napadi iz 2022. godine pokazali su da digitalna ranjivost može ugroziti funkcionisanje javne uprave i osnovnih servisa, a međunarodne analize ukazuju da ograničeni ekspertski resursi i kapaciteti na nacionalnom i lokalnom nivou ostaju jedan od izazova za dalji razvoj sajber otpornosti. Upravo zato obrazovanje stručnjaka za informacionu bezbjednost ne treba posmatrati kao usko akademsko ili tehničko pitanje. Riječ je o investiciji u institucionalnu stabilnost, ekonomsku sigurnost i sposobnost države da funkcioniše u kriznim okolnostima. Globalni podaci dodatno potvrđuju ozbiljnost trenutka.
Svjetski ekonomski forum u izvještaju za 2026. godinu ističe da je vještačka inteligencija najznačajniji faktor promjene u oblasti sajber bezbjednosti, prema mišljenju 94 odsto ispitanika. U istom izvještaju 87 odsto ispitanika navodi AI povezane ranjivosti kao najbrže rastući sajber rizik tokom 2025. godine, dok se kao ključni izazovi izdvajaju i phishing, sajber prevare, poremećaji lanaca snabdijevanja, ransomware i eksploatacija softverskih ranjivosti. Ovi podaci pokazuju da sajber bezbjednost više nije trošak koji prati digitalizaciju, već njen osnovni preduslov. Bez bezbjednih sistema nema povjerenja građana u elektronske usluge. Bez zaštite podataka nema ozbiljne digitalne ekonomije, bez otpornosti kritične infrastrukture nema stabilnog funkcionisanja države, a bez domaće ekspertize nema ni stvarnog digitalnog suvereniteta. Posebno je važno razumjeti da se tehnologija može kupiti, softver licencirati, oprema uvesti, a konsultantska podrška angažovati. Ono što se ne može stvoriti preko noći jeste znanje. Ekspertiza se gradi godinama kroz univerzitetsko obrazovanje, istraživanje, praktičan rad, međunarodnu saradnju i kontinuirano usavršavanje.
Zbog toga Univerzitet u digitalnom dobu nije samo obrazovna ustanova, on postaje jedna od institucija nacionalne otpornosti. Za male države, kao što je Crna Gora, ulaganje u znanje ima posebnu stratešku vrijednost. Male države ne mogu uvijek konkurisati veličinom tržišta ili obimom industrijske proizvodnje, ali mogu konkurisati kvalitetom ljudskog kapitala, brzinom institucionalnog učenja i sposobnošću da razviju eksperte koji razumiju tehnologiju, pravo, ekonomiju i bezbjednost kao povezane cjeline. Zato je školovanje stručnjaka u oblasti informacione bezbjednosti jedno od najvažnijih razvojnih pitanja Crne Gore. U narednim decenijama države se neće razlikovati samo po stepenu digitalizacije, već po sposobnosti da digitalizaciju učine sigurnom, zakonitom, održivom i društveno odgovornom. U tom smislu, master program Informaciona bezbjednost predstavlja ulaganje u ljude koji će sjutra štititi sisteme, podatke, institucije, ekonomiju i povjerenje građana.
Master program Informaciona bezbjednost povezuje znanja iz elektrotehnike, prirodnih nauka, ekonomije i prava. Zašto je danas za borbu protiv sajber prijetnji važno da stručnjaci imaju širu, multidisciplinarnu perspektivu?
Multidisciplinarnost u informacionoj bezbjednosti nije akademska dekoracija, već uslov ozbiljnog razumijevanja savremenih rizika. Priroda sajber prijetnji promijenila se do te mjere da ih više nije moguće analizirati unutar granica jedne discipline. One nijesu samo tehnički incidenti, već pravni, ekonomski, organizacioni, politički i društveni događaji sa potencijalno sistemskim posljedicama. Napad na banku nije samo kompromitovanje informacionog sistema, već pitanje finansijske stabilnosti, povjerenja klijenata, regulatorne odgovornosti, kontinuiteta poslovanja i reputacionog rizika. Isto tako, napad na bolnicu nije samo prekid rada mreže, već pitanje života, zdravlja, zaštite osjetljivih podataka i kontinuiteta zdravstvenih usluga. Upravo zbog toga savremena informaciona bezbjednost sve više prelazi iz sfere tehničke zaštite u sferu upravljanja kompleksnim sistemima.
ENISA u izvještaju iz 2025. godine ukazuje da su javne administracije u EU sve češće mete, posebno kroz DDoS napade, dok različite grupe prijetnji ponovo koriste postojeće alate, razvijaju nove modele napada i ciljaju otpornost evropske digitalne infrastrukture. To pokazuje da prijetnje nijesu izolovane, već se kreću kroz sektore, institucije, dobavljače, cloud infrastrukturu, komunikacione kanale i ljudsko ponašanje. Takva realnost zahtijeva stručnjake koji razumiju sistem, a ne samo tehnologiju. Oni moraju poznavati mrežnu infrastrukturu, kriptografiju, softverske ranjivosti i metode zaštite, ali istovremeno moraju razumjeti pravni režim zaštite podataka, obaveze prijavljivanja incidenata, ugovorne odnose sa dobavljačima, odgovornost rukovodstva, krizno upravljanje, finansijske posljedice, komunikaciju sa javnošću i međunarodne standarde. Taj pristup posebno je vidljiv u evropskom regulatornom okviru.
Poseban izazov donosi vještačka inteligencija. AI više nije samo alat koji podržava odlučivanje. Ona sve češće učestvuje u analizi rizika, detekciji prijetnji, upravljanju finansijskim procesima, medicinskoj dijagnostici, procjeni ponašanja korisnika, javnim servisima i komunikaciji sa građanima. Istovremeno, ista tehnologija može biti korišćena za automatizaciju phishing kampanja, generisanje zlonamjernog koda, deepfake sadržaje, manipulaciju identitetom i napade koji se prilagođavaju u realnom vremenu.
Svjetski ekonomski forum posebno ukazuje na dualnu prirodu AI: ona jača odbrambene kapacitete, ali istovremeno povećava brzinu, obim i preciznost napada. Zbog toga budući stručnjak ne može biti usko profilisan. On mora biti sposoban da razgovara sa inženjerima, pravnicima, ekonomistima, menadžerima, regulatorima i donosiocima odluka. Mora razumjeti kako se tehnička ranjivost pretvara u pravni rizik, kako pravni propust postaje reputacioni problem, kako loše upravljanje dobavljačima može proizvesti sistemsku slabost i kako algoritamska odluka može uticati na prava građana. Upravo u tome leži strateška vrijednost master programa Informaciona bezbjednost jer obrazuje eksperte sposobne da prepoznaju da se savremeni rizici formiraju na presjeku sistema. Današnje prijetnje ne nastaju unutar jasno odvojenih disciplina, već u prostoru međuzavisnosti: između tehnološke arhitekture i pravne odgovornosti, tržišne logike i regulatornog nadzora, kritične infrastrukture i institucionalne otpornosti, algoritamskog odlučivanja i zaštite javnog interesa. Upravo zato stručnjak za informacionu bezbjednost mora razumjeti odnose između sistema, a ne samo njihove pojedinačne komponente. U vremenu u kojem su podaci strateški resurs, algoritmi dio institucionalnog odlučivanja, a digitalna infrastruktura osnova javnog i ekonomskog života, istinski stručnjak za informacionu bezbjednost mora biti više od tehničkog eksperta. On mora biti analitičar rizika, čuvar zakonitosti, tumač tehnoloških promjena i učesnik u zaštiti javnog interesa.
Svaka organizacija morati imati ljude koji razumiju digitalne rizike
Da li će informaciona bezbjednost postati jedno od najtraženijih zanimanja budućnosti i kakve mogućnosti ovaj master program otvara mladima koji se odluče za ovu oblast?
Informaciona bezbjednost već jeste jedno od najtraženijih zanimanja savremenog tržišta rada. Preciznije, ona više nije zanimanje koje pripada samo IT sektoru. Gotovo svaka ozbiljna organizacija danas zavisi od digitalnih sistema, podataka, cloud servisa, vještačke inteligencije, elektronskih komunikacija i mrežne infrastrukture. Zato će gotovo svaka organizacija, bez obzira na djelatnost, morati imati ljude koji razumiju digitalne rizike. Globalni deficit kadrova to jasno pokazuje.
Prema ISC2 podacima, 2024. godine u svijetu je bilo oko 5,5 miliona aktivnih stručnjaka u oblasti sajber bezbjednosti, dok je procijenjeni manjak iznosio oko 4,8 miliona. To znači da gotovo polovina globalne potrebe za stručnjacima nije bila pokrivena. U isto vrijeme, WEF u izvještaju za 2026. godinu navodi da 54% organizacija kao prepreku za primjenu AI u sajber bezbjednosti vidi nedovoljno znanje ili vještine, uz potrebu za ljudskim nadzorom i neizvjesnost u vezi sa rizikom. Ovi podaci govore o mnogo dubljoj promjeni od rasta potražnje za jednom profesijom. Oni pokazuju da se mijenja sama struktura ekonomije. Tradicionalna ekonomija počivala je na kapitalu, sirovinama, energiji i fizičkoj infrastrukturi. Savremena ekonomija sve više počiva na podacima, algoritmima, digitalnom povjerenju i sposobnosti da se upravlja informacijama. U takvoj ekonomiji stručnjaci za informacionu bezbjednost postaju čuvari kontinuiteta poslovanja, zaštite podataka, regulatorne usklađenosti i digitalnog povjerenja. Istovremeno, profil ove profesije se mijenja. Više nije dovoljno poznavati mreže, operativne sisteme ili sigurnosne alate. Organizacijama su potrebni stručnjaci koji razumiju sajber rizik, AI rizik, zaštitu podataka, digitalnu forenziku, upravljanje incidentima, bezbjednost kritične infrastrukture, regulativu, standarde i strateško odlučivanje.
To otvara prostor za čitav niz profesija: stručnjake za upravljanje sajber rizicima, analitičare bezbjednosnih incidenata, eksperte za digitalnu forenziku, savjetnike za regulatornu usklađenost, AI governance stručnjake, eksperte za zaštitu kritične infrastrukture, konsultante za DORA i NIS2, stručnjake za zaštitu podataka, istraživače, nastavnike i kreatore javnih politika. Ovaj master program mladima otvara vrata u javnom sektoru, regulatornim tijelima, finansijskim institucijama, telekomunikacijama, energetici, zdravstvu, kompanijama koje upravljaju kritičnom infrastrukturom, međunarodnim organizacijama, istraživačkim centrima, tehnološkoj industriji, konsultantskim kućama i akademskoj zajednici. Posebno je važno što ih ne priprema samo za postojeća zanimanja, već i za profesije koje se tek formiraju na presjeku sajber bezbjednosti, AI, prava, ekonomije i javnih politika.
Preporučeno
U vremenu u kojem podaci postaju strateški resurs, algoritmi ulaze u javno i ekonomsko odlučivanje, a sajber prostor postaje arena bezbjednosnog, ekonomskog i političkog nadmetanja, znanje iz informacione bezbjednosti prerasta u jedan od najvažnijih oblika nacionalnog kapitala. Zato se najveća vrijednost ovog programa ogleda se u tome što obrazuje ljude sposobne da razumiju tehnologiju u njenom punom društvenom, pravnom, ekonomskom i bezbjednosnom značenju. To su stručnjaci koji neće posmatrati digitalne sisteme samo kao tehničku infrastrukturu, već kao prostor u kojem se odlučuje o povjerenju građana, kontinuitetu institucija, zaštiti podataka, konkurentnosti ekonomije i kvalitetu javnog upravljanja.
