Više od 400 miliona ljudi širom svijeta pati od alergijskog rinitisa – upale nosnih prolaza uslijed reakcije na alergene u vazduhu. To se dešava kada imuni sistem pogrešno identifikuje nešto poput životinjske dlake ili grinja kao štetno, što izaziva simptome koji mogu uključivati curenje iz nosa, svrab očiju, kijanje i – u najgorem slučaju – otežano disanje.

Kada je sezonski, kao što je reakcija na polen, alergijski rinitis se naziva polenska groznica. Pored toga što utiče na kvalitet života, polenska groznica može imati ozbiljne dugoročne posledice, uključujući rizik od razvoja respiratornih infekcija i astme.

Studije pokazuju povećanje prevalencije tokom vremena u regionima uključujući Evropu, SAD i Australiju. Takođe postoji sve više dokaza da simptomi polenske groznice postaju sve teži sa klimatskim promjenama.

Ipak, postoje dobre vijesti, kažu alergolozi: sada su dostupne visokokvalitetne, efikasne i bezbjedne terapije za polensku groznicu. Većina liječi simptome. Ali jedna, alergena imunoterapija (AIT), je više od lijeka – „uči“ tijelo da manje reaguje na određene alergene, i može da preusmjeri uobičajeni put polenske groznice ka astmi.

Ozbiljan zdravstveni problem

Dio problema je taj što čak ni zdravstveni radnici ne shvataju uvijek ozbiljno alergijski rinitis, kaže klinički alergolog Stiven Darem, profesor emeritus alergologije i respiratorne medicine na Imperijal koledžu u Londonu i bolnici Rojal Brompton.

„Polenska groznica je veliki problem, a oni koji je nemaju često ga trivijalizuju“, napominje prof. Darem. „Ako razmislite o tome od čega se sastoji naš život – radimo, spavamo i zabavljamo se. A sve te stvari su ozbiljno pogođene polenskom groznicom.“

Na primjer, osobe koje pate od polenske groznice u većem su riziku da imaju poteškoća da utonu u san i često se bude tokom noći i zato se osjećaju umorno. Čak je utvrđeno da sezonske alergije utiču na školski uspjeh djece.

Postoje i druge zdravstvene posledice. Zbog hronične upale sluzokože, ljudi koji imaju alergiju češće imaju respiratorne infekcije – čak dvostruko više, prema jednoj studiji. Kada se ne liječi adekvatno, polenska groznica može izazvati teške, hronične bolesti gornjih disajnih puteva i infekcije uha.

Polenska groznica, posebno kod djece, takođe može dovesti do razvoja astme, a sama astma ima tendenciju da bude teža kod ljudi koji takođe imaju polensku groznicu.

„Postoji koncept ‘jedan disajni put, jedna bolest’“, kaže dr Bari Koen, pedijatrijski alergolog i autorka pregleda Američke akademije za pedijatriju iz 2023. godine o alergijskom rinitisu. Upala gornjih disajnih puteva može uticati na donje disajne puteve putem zajedničkih imunoloških puteva, napominje doktorka. A to može dovesti do astme.

Problem star čitav vijek – i rješenje?

Iako je polenska groznica u porastu, njeno postojanje nije novo. Na osnovu sopstvenih iskustava i iskustava 28 drugih pacijenata, londonski ljekar Džon Bostok je detaljno opisao simptome sezonske alergije još 1828. godine. Njegovi opisi su uključivali „zagušenost glave, začepljenje nosa, kijanje, suzenje očiju i iscedak iz nozdrva“.

Imunoterapija za alergene poput polena takođe nije nova. Godine 1911, drugi ljekar je otkrio da ubrizgavanje ekstrakta polena trava pacijentima sa polenskom groznicom može ublažiti njihove simptome sledećeg proljeća. Prvo placebo kontrolisano ispitivanje imunoterapije polenom trava obavljeno je pedesetih godina.

Do osamdesetih, ovo je postalo priznati tretman. Ove „alergijske injekcije“ pokazale su se veoma efikasnim, ublažavajući kijanje i patnju hiljada pacijenata. Ali postojao je problem. Injekciona imunoterapija je povremeno imala fatalne ishode zbog anafilakse – alergijske reakcije na samu injekciju.

Ovakvi ishodi su izuzetno rjetki. Javljaju se kod otprilike jedne na dva-dva i po miliona injekcija, a danas, zahvaljujući boljem razumijevanju faktora rizika i pravilnoj primjeni, još su rjeđi.

Ali kada je u Velikoj Britaniji od 1957. do 1986. godine zabilježeno oko 26 smrtnih slučajeva povezanih sa anafilaksom od potkožne imunoterapije, Velika Britanija je usvojila nove propise – uključujući, u to vrijeme, da svako ko je primio injekciju mora da čeka u ljekarskoj ordinaciji na posmatranju dva sata. (Sada je to 30 minuta).

Pošto injekcije moraju da se daju redovno, često nedjeljno, ovaj zahtjev je učinio potkožnu imunoterapiju jako komplikovanom.

Alternativa injekcijama

Interesovanje za oralnu alternativu koju je dr Glenis Skading, potpredsjednica neprofitne organizacije Euforea i počasni konsultant alergolog i rinolog u bolnici Univerzitetskog koledža u Londonu, pionirski uvela osamdesetih godina, povećalo se.

Sublingvalna terapija, kako je poznata, podrazumijeva stavljanje kapljica alergena ispod jezika, umjesto ubrizgavanja u ruku. U početku je postojao skepticizam da bi mogla da djeluje jednako dobro kao injekcije, što je dovelo do izvjesnog otpora.

„Sublingvalna terapija se smatrala pravom ‘marginalnom’ stvari koja neće funkcionisati“, kaže dr Skading. „Zato sam prestala da je upražnjavam neko vrijeme.“ Ali ispitivanja su pokazala da pruža mnogo manji rizik od anafilakse nego njen potkožni pandan, a da je i dalje veoma efikasan.

„Nije bilo smrtnih slučajeva. Ozbiljni neželjeni ispadi su veoma rjetki“, napominje dr Skading. Dodaje da su lokalne reakcije, poput privremenog svraba ili otoka jezika, češće.

Do 1998. godine, Svjetska zdravstvena organizacija je objavila konsenzusnu izjavu o imunoterapiji alergenima koja je uključivala primjenu sublingvalne terapije kao obećavajuću alternativu injekciji – legitimizujući terapiju na globalnom nivou.

Kao i kod injekcija protiv alergija, glavni izazov je primjena. Kapi treba uzimati ispod jezika svakog dana između osam i 16 nedjelja prije početka sezone polena, objašnjava dr Darem.

Početak terapije 16 nedjelja prije sezone kontroliše simptome tokom ljeta kod oko 85 odsto pacijenata. Preporuka je da se tri godine nastavi sa uzimanjem tokom cijele godine, što može dovesti do dugoročne remisije.

U jednom kliničkom ispitivanju koje je sproveo prof. Darem, učesnici sa alergijom na polen trava kojima je dat placebo prijavili su teške simptome polenske groznice tokom 16 odsto dana tokom sezone alergija; oni koji su primali sublingvalne kapljice prijavili su to u šest odsto dana.

Dugoročno olakšanje

Što je još bitnije, postoje dokazi da su promjene dugotrajne. Nekoliko ispitivanja, uključujući jedno sa više od 1.000 učesnika u Japanu, otkrilo je da je sublingvalna imunoterapija poboljšala simptome čak dvije godine nakon prestanka.

Glavni problem sa sublingvalnom terapijom, kažu stručnjaci, jeste to što su vrste alergija koje može da liječi i dalje ograničene. Jedine sublingvalne imunoterapije koje je odobrila Američka agencija za hranu i ljekove su za grinje iz prašine, polen ambrozije i polen trava.

Imunoterapija alergenima se pokazala efikasnom za hiljade pacijenata

Bilo putem oralnih kapljica ili injekcija, imunoterapija alergenima se pokazala efikasnom za hiljade pacijenata. Imunoterapija alergenima može čak i da spriječi pojavu astme.

Jedno randomizovano, dvostruko slijepo ispitivanje sprovedeno na više od 800 djece sa alergijom na polen trava, uzrasta od pet do 12 godina, uporedilo je one koji su primali sublingvalnu imunoterapiju sa onima koji su primali placebo.

Nakon dvogodišnjeg praćenja, djeca koja su primala kapi alergena imala su oko 29% manju vjerovatnoću da razviju simptome astme ili koriste ljekove za astmu u odnosu na grupu koja je primala placebo.

Međutim, kod onih pacijenata koji imaju astmu imunoterapija alergenima može biti kontraindikovana, posebno ako je astma teška ili nekontrolisana. To je zato što, iako je anafilaktički šok izuzetno malo vjerovatan, rizik je veći kada je upala disajnih puteva već prisutna.

Za te pacijente, ili one kod kojih imunoterapija alergenima sama po sebi ne djeluje, postoji još jedna opcija: biološki ljekovi, klasa ljekova koji ciljaju ključne imunološke puteve uključene u alergijske reakcije, zaustavljajući inflamatorni odgovor organizma.

U nekim slučajevima, biološki ljekovi se mogu davati uz imunoterapiju alergenima, kombinacija za koju je utvrđeno da smanjuje vjerovatnoću teških nazalnih simptoma za oko 59 odsto u poređenju sa samom imunoterapijom. „Ali oni ne izazivaju dugoročnu remisiju bolesti kao imunoterapija“, napominje dr Darem, a i mnogo je skuplja.

Kako odabrati ljekove i smanjiti okidače

Visoki troškovi i trajanje ovih tretmana mogu biti glavna prepreka za mnoge pacijente. Postoje li druge opcije?

Alergija se često trivijalizuje, a pacijenti ne razumiju kako da to pravilno liječe

„Najefikasniji tretman koji imamo, a koji je dostupan pacijentima, je nazalni sprej koji sadrži antihistaminike, kao i kortikosteroide“, navodi dr Skading. Oni su efikasniji od bilo kog lijeka pojedinačno.

Profesor Darem se slaže. Posebno je važno, napominje alergolog, započeti liječenje prije početka sezone i uzimati ga redovno – čak i u danima kada nemate simptome. „Ako se to uradi, onda je veoma efikasno ne samo u liječenju simptoma, već i u sprečavanju napada.“

Takođe je ključno pravilno primijeniti sprej, kažu alergolozi.

Oralni antihistaminici obično nisu toliko efikasni. Ne primjenjuju se direktno na tkiva nosa – gdje se javljaju alergijske reakcije – pa su obično slabiji i potrebno im je duže da djeluju.

Ali ako ih uzimate, uvjerite se da je to jedan od novijih ljekova („druge generacije“), poput cetirizina ili loratadina. Pored toga što su efikasniji, manje su sedativni: ljekovi prve generacije mogu izazvati umor do te mjere da je utvrđeno da povećavaju rizik od saobraćajne nesreće.

Smanjenje okidača je takođe važno. Alergolozi preporučuju da držite prozore zatvorenim, koristite prečišćivač vazduha i nosite sunčane naočare ili masku kada izlazite napolje. Pranje ruku, lica i područja oko očiju – i, idealno, tuširanje, uključujući i kosu – kada uđete unutra, posebno prije spavanja uveče, takođe može pomoći.

Ipak, posebno ako patite od teških simptoma, postoji samo ograničeno smanjenje koje se može postići. A s obzirom na to da šetnje, vožnja biciklom do posla ili rekreacija napolju mogu biti svakodnevna zadovoljstva koja poboljšavaju naš kvalitet života – posebno kako vrijeme postaje toplije – ni to nije uvijek optimalno.

„Imamo veoma efikasne tretmane za većinu pacijenata“, ističe prof. dr Darem. „Problem je u tome što se alergija često trivijalizuje i što ljudi ne razumiju kako da to pravilno liječe.“