Ako smo u slučaju posljednjeg otvorili pitanje neophodnosti ovih filmova, pogotovo u vrijeme kad je većina muzičara o kojima govore živa, sad se postavlja pitanje i kakve biografije može ponuditi bioskopsko platno, i koliko su te biografije ispeglane u korist onih o kojima se govori. Oko ovih nedoumica Pobjeda je razgovarala sa tri važna muzička i filmska hroničara i kritičara, Petra Janjatovića, Zorana Stajčića i Nemanju Bečanovića. Sva tri sagovornika drugačije vide problematiku uplitanja u rad kreativnog tima.

VAŽNA DISTANCA

Zoran Stajčić, novinar, muzički i filmski kritičar iz Hrvatske, naglašava da kod dokumentarnih filmova u startu ima manje fabrikovanja ili je u potpunosti isključeno, te su stoga mnogo važniji.

“Kod igranih biografija prostor fabrikovanju je otvoren, nekad i pozdravljen zbog stvaranja dramatike tamo gdje je u konkretnom životu možda nije ni bilo. Nekako je tu čak i nevažno je li muzičar živ ili ne, jer ako je cilj postići filmsku dramu, onda su i sva sredstva zbog toga opravdana. Što se tiče uljepšavanja slike o nosiocu radnje, mogu reći da se to skoro pa podrazumijeva, jer se radi o žanru u kome se podilazi publici i obožavateljima. Još ako su muzičarka ili muzičar uz sve i živi, sigurno je da će tu njen ili njegov ego biti zadovoljen na neki način”, kazao je Stajčić.

Petar Janjatović, istaknuti hroničar jugoslovenske rok muzike, saradnju sa živim muzičarima smatra poželjnom.

“Sasvim je u redu da se snimaju i filmovi o akterima koji su živi. I još bolje bi bilo da su i dalje aktivni. E sad, to koliko će oni uticati na lakiranje slike o samom sebi zavisi od producenata, scenariste i, naravno, reditelja. Nesumnjivo je da u radu na filmu mogu da budu od dragocjene pomoći. Samo je bitno zauzdati im sujetu”, rekao je Janjatović.

Nemanja Bečanović, cijenjeni crnogorski reditelj i kritičar, i jedan od najplodonosnijih muzičara naše zemlje, tvrdi da su filmovi o poznatim ličnostima potpuno nepotrebni sve do trenutka kad se biografije ‘završe’, i da svojim autobiografijama mogu tek djelimično pomoći svojim životopiscima.

“Svakako mora postojati distanca u tumačenju i tumačenom, jer u protivnom nećemo imati autentičan ni film, a ni glavnog junaka tog filma. Sasvim druga priča je kada je „biografija“ dio estetskog izraza, kao što je to primjer sa filmskim projektom Džulijana Templa „The Great Rock ‘n’ roll Swindle”, kazao je Bečanović.

U posljednjih desetak godina dva su filma bila posebno značajna u okvirima koje pominjemo, ali takođe i predmet mnogih polemika. „Boemska Rapsodija” je i prije dodjele Oskara svako malo izazivala rasprave na temu glavnog glumca, kao i verzije Merkjurija za koju poznavaoci unutrašnjih odnosa unutar njegovog benda tvrde da su romantizovani. Nesreća filma „Rocketman” je bila što se pojavio nedugo nakon „Rapsodije”, pa nije dobio zasluženi prostor ni među publikom, ni među kritikom, osim tvrdnje da je bolji, iako je ostao u sjenci.

“Mislim da igrani filmovi koji imaju isti cilj kao i dokumentarci, dakle da prikažu publici život jednog muzičara, nijesu dobar pristup. Posljednjih godina imamo veliki broj neuspjelih „dokumentaraca”, koji nijesu ništa novo otkrili ni u filmu, ni u tim biografijam”,a kazao je Bečanović.

U NAZNAKAMA

Janjatović tvrdi da u filmu o Frediju ima mnogo manjkavosti.

“Ključno je što su producenti pažljivo mjerili šta od sadržaja da bude u filmu, budući da im je najvažnije bilo da ga ne zabrane za mlađe od 18 godina, jer to, jasno je, bitno utiče na zaradu. Tako da je Fredijeva gej istorija tu samo u naznakama. Scena u njujorškom gej klubu je, na primer, kao iz „Groznice subotnje večeri”, dakle benigna i dezinfikovana. Sa druge strane, jako mi se dopala rekonstrukcija Live Aid koncerta”, rekao je Janjatović.

Upravo ta rekonstrukcija koncerta je učinila da mnogi kritičari i gotovo kompletna javnost progleda kroz prste scenaristima. Stajčić smatra da je film u totalu oličenje loše napravljenog posla i da je više zadovoljan biografskim igranim filmovima ako dolaze iz okrilja nezavisne produkcije, nego iz sfere blokbastera.

“Merkjurijeva biografija je izuzetno zanimljiva, no s druge strane, za široko poimanje morala i uopšteno čistunstvo perioda u kojem živimo je i izuzetno skandalozna. Da je film „Boemska rapsodija” ispričan činjenično, imali bi uzbudljiv i revolucionaran film koji pomiče granice. Možda negdje i zabranjivan. No, bio bi to rokenrol u svojoj srži. Ovako, dobili smo mljackavu limunadu s fabrikovanim činjenicama, a da nema zadnje scene nastupa na Live Aidu imali bi tužno hermetičan film, a ne dinamičnu odu glamuroznog gej života kakav je Fredi vodio. U neku ruku više o duhu njegovog slobodarskog životnog stila govori jedan kultni „Rocky Horor Picture Show” nego „Boemska rapsodija”, za kojeg mogu reći da je propao onog trena čim je prvi angažovani reditelj dao otkaz produkciji. Kako film kojeg su radila tri reditelja uopšte može ispasti dobar? Malek na Oskarima je prije nešto što spada u društveno-politički potez, a manje filmski. „Rocketman” bi bio bolji da je brodvejska predstava. To mi uopšte nije za film”, kazao je Stajčić.

MOTIVACIJA AUTORA

Budući da tako strogo posmatra trenutno najaktuelnije, Stajčića smo odgovara čije ekranizovane biografije smatra najuspjelijim.

“Mislim da su dobre one koje hvataju duh vremena, ali i u kojima reditelj otvara prostor imaginaciji u potrazi za nekim objašnjenjima. U tom duhu, mislim da je Oliver Stoun napravio odličan prikaz u „The Doors”. Volim i „Hod po ivici” o Džoniju Kešu, „Rej” o Reju Čarlsu, zatim nekonvencionalni i gotovo filozofski art film „Nisam tu (I’m Not There)” o Bobu Dilanu, zatim „Get On Up” o Džejmsu Braunu, „Miles Ahead” o Majlsu Dejvisu. Od ovih manje poznatih, nezavisnih, čak i problematičnih za nasljednike prava pokojnih muzičara mi je, recimo, fascinantan „Jimi: All Is By My Side” o Džimiju Hendriksu kojem je bilo zabranjeno koristiti i sekundu Hendriksove muzike, a opet je ispao dobar zbog odlične dramske podloge, iako mu je uskraćeno ono najvažnije, a to je Hendriksova muzika. Divim se cijelom filmskom timu na tome što su ga uopšte odlučili završiti. Slični pristup donosi i „Nowhere Boy” koji tematizuje odrastanje Džona Lenona i Pola Makartnija i pruža jako lijepu podlogu za shvatanje njihove veze u Bitlsima, takođe gotovo bez trunke muzike Bitlsa. Hoću reći da je u tom ‘biopic’ žanru najvažnija motivacija autora. Više volim one koji imaju nakanu da ispričaju priču, od onih koji žele da iskoriste lik i djelo da bi zgrnuli novac”, objasnio je Stajčić.

Njegovo oduševljenje filmom „The Doors” ne dijeli Janjatović.

“Sjećam se da mi je film o bendu The Doors bio razočaranje. Val Kilmer je u ulozi Džima Morisona baš pozirao. Kasnije, kada sam pročitao autobiografiju Reja Manzareka, taj utisak mi se samo pojača”, kazao je Janjatović, i dodaje da u svakom smislu više voli da čita biografske knjige, nego da gleda filmove, jer mu knjige ostavljaju više prostora da zamišlja.

Omiljeni film s biografskim motivima muzičara mu je jedan potpuno neizvikan.

“Omiljen biografski film mi je „Sex & drugs & rock’n’roll” koji je o Janu Djuriju režirao Met Vajtkros 2010. godine. Niskobudžetski, ogoljen, povremeno brutalan. Kao i Djurijeve pesme”, kazao je Janjatović.

Bečanović ne sitničari po pitanju dosljednosti činjenica, posebno zato što više obraća pažnju na način na koji reditelji dešifruju poruke koje se nalaze unutar opusa.

“Kao neko ko je reditelj, više volim filmove koji pokazuju rediteljsku poetiku u filmu, nego dokumentarnu autentičnost. U tom smislu najuspjelije biografije su one koje su koncipirane na osnovu estetike samih autora, a ne njihovim životnim faktografijama i najuspjelijim smatram filmove Toda Hejnsa „Velvet Goldmine” i „I’m Not There”, rekao je on.

NA TANKOJ ŽICI

Spisak za naredne dvije godine je dug. Neke od biografija će biti snimljene prvi put, a druge samo u novijoj i vjerovatno boljoj produkciji.

“Najviše se radujem biografiji autora muzike koju slušam, prije svega Boba Dilana i Dejvida Bouvija. Za drugog autora poseban je izazov biografski film, jer je u pitanju osoba čiji identitet, ono što je supstancijalno kod biografskih filmova, nešto što je promjenjivo i neuhvatljivo”, izdvojio je Bečanović svoje favorite među najavljenim filmovima.

Cijela priča o filmovima se svela na to da se ukoričenim biografijama više vjeruje u svakom smislu, a filmovi su na tankoj žici između jeftine i one skuplje zabave.

“Ukoričene biografije ipak moraju imati sređenu faktografiju. Njihova netačnost nikad nije opravdana, kao u slučaju filma”, zaključio je Stajčić.

Trebalo bi snimiti biografski film o Arsenu Dediću

I Petar Janjatović s jednakim žarom očekuje filmove o svojim favoritima: Areti, Bouviju, Ejmi Vajnhaus, Dilanu, dok je Stajčić, poučen filmovima koje smo već pominjali, kako sam kaže, u situaciji da „duva u prazno“.

“Što je ime veće, to više strepim kakva će ispasti filmska biografija”, zaključio je on.

Janjatović razmišlja i dalje od najava koje su pomenute.

“Volio bih kada bi se kod nas uradio biografski film o Arsenu Dediću. I razmišljam ko bi ga glumio mladog, pa u srednjim godinama i kasnije”, kazao je Janjatović.