Inicijativa dolazi u trenutku kada se u Briselu sve otvorenije govori da evropske kompanije, pored visokih troškova energije i konkurencije iz SAD-a i Kine, opterećuju i brojna nacionalna pravila koja fragmentiraju jedinstveno tržište. Prema procjenama Evropske centralne banke koje prenosi Financial Times, regulatorne prepreke unutar jedinstvenog tržišta mogu imati efekat ekvivalentan carini od 45 do 60 odsto na određene proizvode.

Austrija i Italija zato danas pokreću Alijansu za smanjenje birokratskog opterećenja, kojoj se, prema informacijama Financial Timesa, pridružuje najmanje 17 vlada država članica.

Cilj je jednostavan: kada Brisel pojednostavi pravila, nacionalne administracije ne bi trebalo ponovo da ih zakomplikuju.

KADA JEDNA EVROPSKA ODLUKA POSTANE 27 RAZLIČTIH PROCEDURA

Jedan od problema na koji se inicijativa fokusira upravo je „gold-plating“, odnosno praksa da država prilikom prenošenja evropskog propisa u nacionalno zakonodavstvo uvede dodatne zahtjeve.

Evropska komisija posljednjih godina pokušava da smanji regulatorno opterećenje kroz različite pakete za pojednostavljenje propisa, ali problem nastaje kada se evropska pravila na nacionalnom nivou primjenjuju na različite načine.

Komisija je prošle nedjelje ponovila da pojednostavljenje ne može biti jednosmjeran proces i da i države članice moraju preuzeti dio odgovornosti. U okviru nove evropske agende za konkurentnost Brisel najavljuje i „pakt protiv gold-platinga“, uz cilj da se dodatna nacionalna pravila svedu na najmanju moguću mjeru.

Austrijsko-italijanska inicijativa predviđa nekoliko principa: jednostavniju i bržu primjenu evropskih pravila, procjenu postojećih propisa i primjenu principa „once-only“, odnosno da kompanija ne mora više puta različitim institucijama dostavljati iste podatke koje država već posjeduje.

Upravo je taj princip posebno važan za male i srednje kompanije, koje nemaju administrativne timove velikih korporacija i kojima svaki dodatni obrazac, dozvola ili postupak znači dodatno vrijeme i trošak.

Evropska komisija upozorava da različita nacionalna pravila fragmentiraju jedinstveno tržište, povećavaju troškove usklađivanja i posebno opterećuju mala i srednja preduzeća.

GDJE JE U OVOJ PRIČI CRNA GORA?

Iako Crna Gora još nije članica EU, problem koji Brisel sada pokušava da riješi veoma je relevantan za crnogorsku privredu.

Najnoviji OECD-ov SME Policy Index 2026, koji posebno analizira stanje u Crnoj Gori, navodi da je država napravila napredak u regulatornom okviru i digitalizaciji, ali da i dalje postoje ozbiljna ograničenja kada je riječ o pojednostavljenju poslovanja.

OECD posebno navodi da je sistem poslovnih licenci u Crnoj Gori i dalje fragmentiran. Licence i dozvole izdaju različita ministarstva i institucije, prema različitim propisima i uz različite naknade, dok ne postoji centralizovani sistem kroz koji bi kompanija mogla završiti cijeli postupak na jednom mjestu.

Još značajnije, prema OECD-u, upravo su preduzeća u Crnoj Gori među onima u regionu koja najčešće licenciranje i procedure dobijanja dozvola prepoznaju kao ozbiljnu prepreku rastu poslovanja.

Problem nije samo u broju propisa, već i u tome što kompanija često mora komunicirati sa više institucija koje međusobno ne razmjenjuju podatke dovoljno efikasno.

OECD kao primjer navodi princip „once-only“. Iako je digitalizacija napredovala, sistem još ne funkcioniše tako da se podaci koje država već posjeduje uvijek automatski koriste u drugim postupcima. Kao primjer se navodi da kompanije prilikom određenih procedura i dalje moraju ponovo dostavljati podatke kojima javna uprava već raspolaže.

VIŠE OD 330 ELEKTRONSKIH USLUGA, ALI BIROKRATIJA NIJE NESTALA

Crna Gora je posljednjih godina značajno proširila elektronske servise države. Prema OECD-u, biznis.gov.me i eUprava zajedno nude više od 330 elektronskih usluga za pravna lica, uključujući oblasti registracije preduzeća, finansija i urbanističkih procedura.

Međutim, digitalizacija sama po sebi ne znači nužno i smanjenje birokratije.

OECD upozorava da su mnoge usluge i dalje generičke, da nivo potpune digitalizacije varira među institucijama i da nema dovoljno dokaza da su elektronske usluge sistematski organizovane prema stvarnim potrebama kompanija ili poslovnim situacijama.

Poseban problem ostaje registracija kompanija. Crna Gora je 2025. usvojila Zakon o registraciji privrednih subjekata, čime je stvorena pravna osnova za potpunu digitalizaciju registracije. OECD navodi da je sistem eFirma unaprijeđen, ali da još nema dovoljno razvijenog sistema praćenja koji bi pokazao koliko je postupak zaista postao brži i jeftiniji za preduzetnike.

Slična je situacija i sa licencama. Centralni sistem koji bi omogućio da kompanija na jednom mjestu dobije sve potrebne informacije postoji u određenoj formi, ali prema OECD-u još uglavnom služi kao informacioni portal, dok potpuna digitalizacija postupaka i centralizovano podnošenje zahtjeva nijesu završeni.

CRNA GORA IMA PLAN ZA UKLANJANJE POSLOVNIH BARIJERA

Crna Gora nije bez reformskih mehanizama.

OECD navodi da je Savjet za konkurentnost 2024. usvojio Akcioni plan za uklanjanje poslovnih barijera, sa 11 ključnih prepreka i 37 konkretnih aktivnosti koje bi trebalo realizovati do kraja 2026. godine. Problem je, međutim, što, prema ocjeni OECD-a, ne postoji jasno određena institucija koja bi imala centralnu odgovornost za vođenje procesa regulatornog pojednostavljenja.

Crna Gora istovremeno ima relativno razvijen sistem procjene uticaja propisa. OECD navodi da je regulatorna procjena uticaja obavezna za zakone i da je kvalitet tih analiza posljednjih godina poboljšan. Ipak, slabija je institucionalizacija samog procesa sistematskog pojednostavljenja propisa i nedostaje trajni mehanizam koji bi kontinuirano uklanjao nepotrebne administrativne prepreke.

Dodatno, UNDP je u aprilu ove godine saopštio da je 60 službenika državnih i lokalnih institucija završilo obuku za naprednu primjenu regulatorne procjene uticaja, sa ciljem da se efekti novih propisa bolje procjenjuju prije njihovog usvajanja.

To pokazuje da se reforma administracije u Crnoj Gori kreće u pravcu koji je kompatibilan sa evropskim standardima, ali i da digitalizacija i procjena propisa još nijesu isto što i potpuno uklanjanje birokratskih prepreka.

OD BRISELA DO PODGORICE – ISTO PITANJE, RAZLIČITA FAZA

Evropska inicijativa zato otvara pitanje koje će za Crnu Goru postati još važnije kako se bude približavala članstvu.

Ako je jedan od ciljeva EU da njeno jedinstveno tržište funkcioniše sa manje nacionalnih prepreka, zemlje kandidati će morati da usklađivanje sa evropskim pravilima rade tako da istovremeno ne stvaraju dodatne domaće procedure.

Drugim riječima, evropska integracija ne znači samo preuzimanje hiljada stranica evropskih propisa. Za kompanije će biti jednako važno kako će ti propisi biti primijenjeni u Crnoj Gori – koliko će obrazaca morati da popune, koliko će institucija morati da obiđu, da li će država jednom dostavljene podatke ponovo tražiti i koliko će vremena biti potrebno da dobiju dozvolu za posao.

Dok se 17 članica EU sada udružuje oko principa da se evropska pravila ne smiju dodatno komplikovati na nacionalnom nivou, Crna Gora ima još jedan zadatak: da digitalizaciju pretvori u stvarno kraći put od zahtjeva do dozvole i da uklanjanje poslovnih barijera postane trajni proces, a ne samo skup pojedinačnih reformi.

TEKST JE IZRAĐEN U OKVIRU PROJEKTA “ŠTA GRAĐANI DOBIJAJU ULASKOM CRNE GORE U EVROPSKU UNIJU“, KOJI JE PODRŽAN OD FONDA ZA PODSTICAJ MEDIJSKOG PLURALIZMA MINISTARSTVA – MINISTARSTVA KULTURE I MEDIJA CRNE GORE.