Riječ je o jednom od važnijih zakonskih iskoraka u procesu pristupanja Evropskoj uniji, ali i o promjeni koja će u narednim godinama značajno uticati na način na koji će strani kapital ulaziti u Crnu Goru.

Prema nacrtu zakona koji je Vlada predložila, strani investitori koji žele da steknu najmanje 10 odsto vlasništva ili glasačkih prava u kompanijama koje posluju u oblastima od posebnog značaja moraće prethodno da prođu postupak provjere, nakon čega će konačnu odluku donositi Vlada Crne Gore.

Na prvi pogled moglo bi se zaključiti da država uvodi strožije kontrole i ograničava dolazak stranog kapitala. Međutim, suština zakona nije zabrana investicija, već procjena da li određeno ulaganje može predstavljati rizik za nacionalnu bezbjednost ili javni poredak. Drugim riječima, cilj nije da se odbiju investitori, već da država zna ko ulazi u vlasničku strukturu kompanija koje upravljaju ključnom infrastrukturom ili raspolažu osjetljivim podacima i tehnologijama.

Upravo zato prag od 10 odsto nije slučajno odabran. Iako takav udio ne predstavlja većinsko vlasništvo, evropska praksa pokazuje da i manjinski akcionar može imati značajan uticaj na poslovne odluke, pristup povjerljivim informacijama ili mogućnost da blokira određene strateške odluke kompanije.

Kontrola će se odnositi na ulaganja u energetiku, telekomunikacije, saobraćajnu i drugu kritičnu infrastrukturu, finansijski sistem, vodosnabdijevanje, digitalnu infrastrukturu, medije, odbrambenu industriju, sajber bezbjednost, proizvodnju poluprovodnika, vještačku inteligenciju i druge osjetljive tehnologije. Upravo su to oblasti koje Evropska unija posljednjih godina smatra ključnim za očuvanje svoje ekonomske i bezbjednosne autonomije.

ZAŠTO JE EU PROMJENILA ODNOS PREMA STRANIM INVESTICIJAMA?

Prije desetak godina evropske države gotovo da nijesu provjeravale porijeklo stranih investicija. Smatralo se da je svaki kapital dobrodošao jer podstiče ekonomski razvoj, otvara nova radna mjesta i povećava konkurentnost privrede.

Međutim, situacija se posljednjih godina značajno promijenila.

Najprije je Kina preko svojih državnih kompanija počela intenzivno da ulaže u evropske luke, energetske sisteme, elektrodistributivne mreže, proizvođače čipova, robotike i vještačke inteligencije. Istovremeno, Rusija je kroz energetske kompanije godinama širila politički i ekonomski uticaj širom Evrope, dok su nakon pandemije COVID-19 evropske vlade postale svjesne koliko je opasno prepustiti ključne lance snabdijevanja i strateške tehnologije stranim državama.

Rat u Ukrajini dodatno je ubrzao taj proces. Evropska komisija i države članice zaključile su da pojedine investicije nijesu isključivo ekonomsko pitanje, već mogu predstavljati pitanje nacionalne bezbjednosti.

Zbog toga je Evropska unija još 2019. godine usvojila Uredbu o provjeri stranih direktnih investicija (EU FDI Screening Regulation), koja se primjenjuje od oktobra 2020. godine. Uredba nije centralizovala odlučivanje u Briselu, već je uspostavila sistem saradnje između država članica i Evropske komisije. Svaka država zadržala je pravo da sama odlučuje o investicijama na svojoj teritoriji, ali je obavezna da razmjenjuje informacije sa ostalim članicama ukoliko određena investicija može imati prekogranične posljedice.

Danas gotovo sve članice Evropske unije imaju nacionalne mehanizme za kontrolu stranih ulaganja, a Evropska komisija priprema dodatno pooštravanje pravila kako bi screening postao obavezan u svim državama članicama.

NJEMAČKA: KINESKIM KOMPANIJAMA ZATVORENA VRATA STRATEŠKIM TEHNOLOGIJAMA

Njemačka je među državama koje su najviše pooštrile kontrolu stranih ulaganja.

Jedan od prvih alarma dogodio se još 2016. godine kada je kineska kompanija Midea preuzela njemačkog proizvođača industrijskih robota Kuka za oko 4,5 milijardi eura. Iako tada nije postojala mogućnost da država zaustavi transakciju, taj slučaj otvorio je ozbiljnu raspravu o tome da Evropa ostaje bez najvrijednijih tehnoloških kompanija.

Nakon toga Njemačka je više puta mijenjala zakon i proširivala listu sektora koji podliježu državnoj kontroli.

Jedan od najpoznatijih slučajeva dogodio se 2022. godine kada je kineskoj državnoj kompaniji COSCO dozvoljeno da kupi samo 24,9 odsto udjela u jednom od terminala luke Hamburg, dok je zahtjev za većim vlasničkim udjelom odbijen zbog procjene da bi mogao ugroziti nacionalnu bezbjednost i povećati zavisnost Njemačke od kineskog kapitala.

Iste godine Berlin je blokirao i planirano preuzimanje proizvođača čipova Elmos Semiconductor od strane kineske kompanije Sai Microelectronics, uz obrazloženje da se radi o tehnologiji od strateškog značaja.

ITALIJA VIŠE PUTA KORISTILA ”GOLDEN POWER”

Italija je još 2012. godine uvela sistem poznat kao “Golden Power”, kojim Vlada može spriječiti ili usloviti prodaju kompanija koje posluju u sektorima od nacionalnog interesa.

Prvobitno se odnosio na odbranu i energetiku, ali je kasnije proširen na telekomunikacije, finansijski sektor, prehrambenu industriju, zdravstvo, digitalne tehnologije, 5G mreže i vještačku inteligenciju.

Posljednjih godina Italija je više puta koristila ova ovlašćenja kako bi ograničila kineski uticaj u razvoju 5G mreže, a intervencije države zabilježene su i u transakcijama koje su se odnosile na proizvodnju poluprovodnika i strateške industrije.

FRANCUSKA DODATNO PROŠIRILA LISTU SEKTORA

Francuska već godinama ima jedan od najrazvijenijih sistema provjere stranih investicija.

Poslije pandemije COVID-19 dodatno je proširila listu sektora koji podliježu kontroli, pa se danas provjeravaju ulaganja u energetiku, zdravstvo, farmaceutsku industriju, digitalnu infrastrukturu, sajber bezbjednost, istraživanje i razvoj, vještačku inteligenciju i medije.

Francuske vlasti posljednjih godina više puta su intervenisale u pokušajima preuzimanja tehnoloških kompanija, obrazlažući da određena znanja i tehnologije predstavljaju strateški resurs države.

ŠPANIJA I HOLANDIJA POOŠTRILE KONTROLU NAKON PANDEMIJE

Španija je tokom pandemije praktično suspendovala mogućnost nekontrolisanog preuzimanja strateških kompanija od strane investitora izvan Evropske unije. Cilj je bio da se spriječi da kompanije koje su zbog ekonomske krize izgubile tržišnu vrijednost budu jeftino preuzete od stranih fondova ili državnih kompanija.

Sličan pristup zauzela je i Holandija, koja je posljednjih godina uvela posebne mehanizme za zaštitu kompanija koje upravljaju telekomunikacionom infrastrukturom i drugim kritičnim sistemima.

ŠTA NOVI ZAKON ZNAČI ZA CRNU GORU?

Za Crnu Goru novi zakon dolazi u trenutku kada se u zemlji realizuju ili planiraju milijarde eura vrijedni projekti u energetici, obnovljivim izvorima energije, telekomunikacijama i saobraćajnoj infrastrukturi.

Posljednjih godina među najvećim investitorima nalaze se kompanije iz Kine, Turske, Ujedinjenih Arapskih Emirata, Azerbejdžana i drugih država koje nijesu članice Evropske unije.

Upravo zbog toga novi zakon mogao bi imati direktan uticaj na buduće projekte solarnih i vjetroelektrana, razvoj elektroenergetske mreže, ulaganja u luke, aerodrome, telekomunikacije i druge strateške sektore.

Istovremeno, zakon otvara i nekoliko važnih pitanja, jer nije precizirano koje će institucije sprovoditi bezbjednosne procjene i na osnovu kojih kriterijuma će se procjenjivati da li određena investicija predstavlja rizik za državu.

Od tih odgovora zavisiće i uspješnost primjene zakona. Ukoliko postupci budu transparentni, zasnovani na stručnim procjenama i jasno definisanim kriterijumima, Crna Gora će dobiti mehanizam kakav danas imaju gotovo sve države Evropske unije. Ukoliko, međutim, kriterijumi ostanu neprecizni ili odluke budu podložne političkom uticaju, postoji rizik da se mehanizam koji je zamišljen kao zaštita nacionalne bezbjednosti pretvori u dodatnu administrativnu prepreku za investitore.