Video
Za Crnu Goru, obnovljivi izvori energije nijesu samo pitanje ekologije. To je pitanje razvoja, sigurnosti, novih investicija i sposobnosti države da pametno iskoristi ono što joj je priroda već dala.
Crna Gora je mala zemlja. Nema veliko domaće tržište, nema industrijsku potrošnju kakvu imaju mnogo veće evropske države i nema prostor za energetske projekte ogromnih razmjera. Ali baš u toj veličini krije se i njena šansa. Energetska budućnost ne zavisi samo od toga koliko je neka država velika, već od toga koliko mudro koristi svoje prednosti.
Crna Gora ih ima. Ima vodu, vjetar, sunce, planinske visoravni, primorski pojas, postojeći elektroenergetski sistem i položaj koji je prirodno povezuje sa regionom. U vremenu kada se Evropa sve brže okreće čistijim izvorima energije, ta kombinacija može postati mnogo više od prirodne prednosti. Može postati razvojna karta zemlje.
Zelena energija više nije samo dobra namjera
Do prije nekoliko godina, priča o obnovljivim izvorima energije često je zvučala kao tema za konferencije, strategije i stručne rasprave. Danas je mnogo konkretnija.
Crna Gora je krajem 2025. usvojila Nacionalni energetski i klimatski plan, dokument koji određuje pravac energetske i klimatske politike države do 2030. godine. U njemu su, između ostalog, postavljeni ciljevi povećanja udjela obnovljivih izvora energije, unapređenja energetske efikasnosti, modernizacije mreže i jačanja energetske sigurnosti.
To znači da zelena energija više nije samo opšti pravac, već dio državne politike. Vlada je, prilikom usvajanja plana, saopštila i ambiciju da Crna Gora do 2030. ide ka 55 odsto manje emisija i najmanje 50 odsto obnovljivih izvora energije.
Važan korak bio je i Zakon o korišćenju energije iz obnovljivih izvora, Taj zakon je prvi put sveobuhvatnije uredio oblast obnovljivih izvora u Crnoj Gori i uveo koncepte kao što su tržišne premije, aukcije, garancije porijekla, kupci-proizvođači i zajednice obnovljivih izvora energije.
Ako to prevedemo na jezik svakodnevnog života država želi da napravi pravila po kojima se zelena energija neće razvijati stihijski, već kroz jasnije procedure, konkurenciju, investicije i veću ulogu građana, opština i privrede.
Gvozd kao prvi opipljiv primjer
Da ova priča više nije samo na papiru, pokazuje primjer Vjetroelektrane Gvozd, u vlasništvu Elektroprivrede Crne Gore.
Prema objavljenim podacima, ukupna instalisana snaga VE Gvozd iznosi 54,6 MW, dok je očekivana godišnja proizvodnja oko 150 GWh. Projekat je realizovan uz podršku Evropske banke za obnovu i razvoj, kroz kredit od 82 miliona eura.
Još zanimljiviji je podatak iz prvog perioda rada. Od puštanja u rad 9. maja 2026. do sredine juna, Gvozd je proizveo oko 10,5 odsto planirane godišnje proizvodnje. Ako se taj procenat uporedi sa planiranih 150 GWh godišnje proizvodnje, riječ je o približno 15,7 GWh električne energije za nešto više od mjesec dana.
To je podatak koji običnom čitaocu možda ne govori mnogo na prvi pogled, ali suština je jednostavna i govori da kada postoji dobar resurs, spremna infrastruktura i projekat koji uđe u pogon, vjetar vrlo brzo prestaje da bude potencijal i postaje konkretna energija u sistemu.
Gvozd je važan i zato što pokazuje koliko je složen put od ideje do proizvedenog kilovat-sata. Projekat je razvijan na osnovu analiza vjetroresursa, energetskog potencijala, tržišta i poslovnog modela, a u procjeni vjetra korišćeni su rezultati sa više mjernih mjesta. To je podsjetnik da se ozbiljni energetski projekti ne grade samo tamo gdje “duva”, već tamo gdje podaci, teren, mreža i ekonomija pokažu da projekat ima smisla.
Crna Gora i dalje ispod evropskog cilja
Ipak, podaci pokazuju da put ka zelenoj tranziciji neće biti jednostavan. Iako obnovljivi izvori energije i dalje čine značajan dio ukupne potrošnje energije u Crnoj Gori, država je tokom 2024. godine zabilježila blagi pad njihovog udjela u odnosu na godinu ranije.
Prema podacima Izvještaja o ostvarenom udjelu energije iz obnovljivih izvora za period 2023–2024, ukupni udio obnovljive energije u finalnoj potrošnji iznosio je 41,02 odsto, što je manje u odnosu na 41,70 odsto ostvarenih u 2023. godini. To znači da je Crna Gora i dalje gotovo devet procentnih poena udaljena od cilja koji je preuzela prema Energetskoj zajednici da do 2030. godine dostigne udio od 50 odsto energije iz obnovljivih izvora.
Podaci pokazuju da je hidroenergija i dalje dominantan obnovljivi izvor u Crnoj Gori. Tokom 2023. godine hidroelektrane su proizvele 2.221,3 GWh električne energije, dok je u 2024. proizvodnja pala na 1.765,1 GWh, prije svega zbog nepovoljnijih hidroloških prilika.
Najveći rast bilježi solarna energija. Instalirani kapaciteti povećani su sa 16,5 MW na 33,55 MW, dok je proizvodnja gotovo učetvorostručena – sa 17,2 na 63,7 GWh. Vjetroelektrane su zadržale gotovo isti nivo proizvodnje, uz instalisanu snagu od 118 MW i proizvodnju od 293,3 GWh tokom prošle godine.
Ovi podaci pokazuju dvije stvari istovremeno. Crna Gora već ima značajnu osnovu u obnovljivim izvorima energije, ali i dalje mora ubrzati razvoj novih kapaciteta, posebno solarnih i vjetroelektrana, uz modernizaciju mreže i veće ulaganje u sektore koji zaostaju. Jedan od najvećih izazova ostaje saobraćaj, gdje je učešće obnovljivih izvora energije i dalje znatno slabije nego u proizvodnji električne energije.
Šta zelena energija znači za lokalne zajednice?
Ipak, za građane najvažnije pitanje nije koliko megavata Crna Gora može da proizvede. Za ljude koji žive u opštinama i seoskim područjima u kojima se planiraju ili grade energetski projekti mnogo je važnije pitanje šta od toga dobijaju oni?
Prva i najvidljivija korist najčešće je infrastruktura. Da bi se izgradio ozbiljan energetski projekat, potrebni su pristupni putevi, priključci na elektroenergetsku mrežu, komunikacioni sistemi, logistika i prateći objekti. U sredinama, najčešće udaljenim selima, u kojima se godinama čekalo na bolji put, stabilnije napajanje ili veće investicije, takvi projekti mogu pokrenuti promjene koje nadilaze samu proizvodnju struje.
Put koji se izgradi zbog vjetroparka ne koriste samo kamioni i oprema. Kasnije njime prolaze mještani, poljoprivrednici, turisti, komunalne službe i lokalna preduzeća. Bolja infrastruktura ostaje zajednici i onda kada se izgradnja završi.
Važna korist su i prihodi lokalnih budžeta. Kroz naknade, poreze, zakup zemljišta i druge obaveze, opštine mogu dobiti dodatni novac koji se može usmjeriti u komunalnu infrastrukturu, obrazovanje, zdravstvo, sport, kulturu ili podršku lokalnom stanovništvu. Za male opštine, u kojima je svaki stabilan prihod važan, to može napraviti stvarnu razliku.
Važan segment je i zapošljavanje. U fazi izgradnje, veliki energetski projekti traže radnu snagu, prevoz, građevinske radove, smještaj, ishranu, mehanizaciju, obezbjeđenje i niz pratećih usluga. Dio tih poslova mogu preuzeti lokalne firme i radnici, ako se na vrijeme uključe u proces.
Još važnije je ono što dolazi nakon izgradnje. Vjetroparkovi i solarne elektrane ne prestaju da postoje kada se puste u rad. Njima su potrebni održavanje, nadzor, servisiranje opreme, tehnička podrška, zaštita prostora i stalna komunikacija sa elektroenergetskim sistemom. To otvara prostor za nova zanimanja i za ljude koji ne moraju da napuste svoju opštinu da bi radili u modernoj industriji.
Ujedno, energetski projekti mogu podstaći razvoj malih firmi koje se bave održavanjem, transportom, građevinskim radovima, nadzorom, ugostiteljstvom i logistikom.
Za sjever Crne Gore, ali i za druga područja koja se suočavaju sa iseljavanjem i slabijom ekonomskom aktivnošću, sve ovo može imati poseban značaj, ne samo za dalji razvoj, već i za vraćanje života u krajeve iz kojih se godinama odlazilo.
Odgovornost kao temelj dugoročne koristi
Da bi sve ove koristi bile dugoročne, važno je da energetski projekti od početka budu pažljivo planirani i odgovorno sprovedeni. Infrastruktura, nova radna mjesta i dodatni prihodi za lokalne zajednice svoju punu vrijednost dobijaju onda kada se razvoj odvija uz uvažavanje prostora, prirode i ljudi koji na tom području žive.
Zato razvoj vjetroelektrana i drugih velikih energetskih postrojenja treba da prati pravovremena procjena mogućih uticaja na životnu sredinu i lokalne zajednice. To podrazumijeva pažljiv izbor lokacije, zaštitu biodiverziteta i osjetljivih staništa, sagledavanje mogućih uticaja na ptice i slijepe miševe, pejzaž, zemljište, vodne resurse i nivo buke, kao i primjenu visokih standarda zaštite zdravlja i bezbjednosti radnika i stanovništva.
Jednako su važni otvorena komunikacija sa lokalnim zajednicama, dostupnost relevantnih informacija i jasno definisane mjere za sprečavanje, ublažavanje i praćenje mogućih uticaja tokom razvoja, izgradnje i rada projekta. Takav pristup omogućava da razvoj obnovljivih izvora energije istovremeno donese energetsku sigurnost, investicije i korist lokalnim zajednicama, uz očuvanje prirodnih vrijednosti i prostora.
Preporučeno
Upravo u toj ravnoteži između energetskog razvoja, zaštite prirode i interesa lokalnog stanovništva nalazi se stvarna prilika zemlje da svoje prirodne potencijale pretvori u dugoročnu razvojnu snagu.
