Prema analizi Evropske komisije „Policy measures in EU Member States to address the 2026 energy price shock“, objavljenoj u okviru Proljećne ekonomske prognoze 2026, države članice su do početka maja usvojile ili vjerodostojno najavile mjere vrijedne 14,5 milijardi eura. Ako bi sve najavljene mjere ostale na snazi do kraja godine, njihov fiskalni trošak mogao bi dostići 38,6 milijardi eura, odnosno oko 0,2 odsto BDP-a EU.

Iako je riječ o velikom iznosu, on je i dalje manji od onoga što su evropske države potrošile tokom prethodne energetske krize. Evropska komisija procjenjuje da je neto budžetski trošak mjera uvedenih zbog visokih cijena energije tokom 2022. iznosio oko 1,2 odsto BDP-a EU. Ovog puta vlade su opreznije i uglavnom insistiraju na privremenim i ciljanim mjerama, svjesne da široko subvencionisanje energije dugo ne može da se finansira iz javnih budžeta.

OD RUSKE ZAVISNOSTI DO GLOBALNOG ENERGETSKOG TRŽIŠTA

U međuvremenu je EU značajno promijenila strukturu snabdijevanja. Prema podacima Evropske komisije, udio Rusije u uvozu gasa u EU smanjen je sa 45 odsto 2022. na 12 odsto 2025. godine, dok je udio ruske nafte pao sa 27 odsto početkom 2022. na samo dva odsto u 2025. godini. Evropska unija je istovremeno povećala uvoz LNG-a, diversifikovala dobavljače i proširila kapacitete za skladištenje.

To, međutim, nije značilo da je postala imuna na energetske šokove. Nafta je globalna roba i kada njena cijena poraste zbog geopolitičkog poremećaja, evropske zemlje taj trošak ne mogu izbjeći samo zato što više ne zavise od ruskog dobavljača.

Upravo to pokazuje sadašnja kriza.

Evropska komisija u svojoj analizi navodi da je trenutni problem manje pitanje fizičke dostupnosti energije, a mnogo više cijene na globalnom tržištu. Evropa danas ima diversifikovanije izvore snabdijevanja nego prije četiri godine, ali i dalje mora da plaća međunarodnu cijenu nafte i gasa.

GORIVO SKUPLJE I ZBOG RAFINERIJSKIH MARŽI

Koliko je složen put od cijene barela do cijene na benzinskoj pumpi pokazala je Evropska centralna banka u analizi „From well to pump: how fuel prices are formed“, objavljenoj 31. jula.

ECB navodi da je prosječna cijena dizela u eurozoni porasla sa oko 1,63 eura po litru krajem februara na 2,18 eura početkom aprila. Međutim, rast nije posljedica samo skuplje sirove nafte. Značajno su povećani i troškovi prerade, odnosno rafinerijske marže.

Prema podacima ECB-a, dio cijene dizela koji se odnosi na preradu i rafinerijsku maržu porastao je sa oko 0,10 eura po litru u februaru na 0,26 eura u martu, dok je tokom prve tri sedmice jula dostigao oko 0,35 eura po litru. Kod benzina je taj doprinos u julu iznosio oko 0,23 eura po litru.

ECB kao jedan od ključnih razloga navodi poremećaje u radu rafinerija i smanjenje globalnog izvoza rafinisanih proizvoda za oko 4,5 miliona barela dnevno tokom drugog kvartala 2026. godine.

Podaci tako pokazuju da se energetski šok ne prenosi linearno od cijene sirove nafte do potrošača. Na konačnu cijenu utiču prerada, transport, porezi i marže, zbog čega je posljednjih mjeseci sve više pažnje usmjereno upravo na rafinerijski sektor.

ŠEST DRŽAVA TRAŽI ISTRAGU PROFITA NAFTNIH KOMPANIJA

To pitanje sada dobija i političku dimenziju. Njemačka, Italija, Španija, Portugal, Poljska i Austrija traže da Evropska unija razgovara o mogućem oporezivanju ekstra profita naftnih kompanija.

Reuters je 24. avgusta objavio da su ove države zatražile da se tema razmatra na sastanku ministara finansija EU u septembru, uz zahtjev da se ispitaju rafinerijske marže i utvrdi da li su kompanije ostvarile neuobičajeno visoku zaradu tokom energetskog šoka.

Prema Reutersu, od početka rata SAD i Izraela protiv Irana cijena nafte porasla je oko 25 odsto, dok je evropski dizel skuplji više od 70 odsto, a benzin oko 20 odsto.

Za šest država problem je upravo u tome što rast cijena goriva ne prati uvijek proporcionalno rast troškova sirove nafte. Ako se potvrdi da su pojedine kompanije značajno povećale marže, otvara se prostor za raspravu da li dio tog dodatnog profita treba vratiti u budžete i iskoristiti za pomoć potrošačima.

DRŽAVE BIRAJU IZMEĐU POREZA, SUBVENCIJA I DIREKTNE POMOĆI

Za sada se evropske vlade uglavnom oslanjaju na smanjenje poreza i različite oblike pomoći. Evropska komisija navodi da oko tri četvrtine trenutno planiranih mjera predstavlja takozvane „price measures“, odnosno intervencije kojima se direktno smanjuje cijena energije, uglavnom kroz poreze i akcize, dok je približno četvrtina usmjerena na podršku prihodima domaćinstava i određenim sektorima.

ECB navodi da su akcize na dizel u eurozoni od kraja februara smanjene oko osam odsto, dok prosječna akciza iznosi oko 0,52 eura po litru dizela i 0,66 eura po litru benzina. PDV u većini država predstavlja dodatnih 19 do 22 odsto cijene goriva.

Takve mjere građanima mogu odmah smanjiti račun, ali istovremeno smanjuju prihode budžeta. Zbog toga Evropska komisija upozorava da pomoć mora biti privremena i usmjerena prema onima koji su najviše pogođeni, umjesto da se dugoročno subvencioniše potrošnja energije za sve.

Komisija posebno upozorava na rizik da široke subvencije smanje podsticaj građanima i kompanijama da štede energiju upravo u trenutku kada je ona najskuplja.

NAJSIROMAŠNIJA DOMAĆINSTVA NAJVIŠE OSJEĆAJU POSKUPLJENJE

Podaci ECB-a pokazuju i zašto je pitanje ciljane pomoći toliko važno. U analizi „Feeling the heat unevenly: energy prices and household consumption“, objavljenoj u Economic Bulletin-u, Issue 5/2026, ECB navodi da domaćinstva sa najnižim prihodima troše oko devet odsto raspoloživog dohotka na energiju, dok je prosjek za eurozonu oko 5,5 odsto.

Zbog toga rast cijena energije mnogo više pogađa siromašnija domaćinstva. ECB procjenjuje da je kod finansijski ograničenih domaćinstava pad potrošnje nakon energetskog šoka oko 1,4 odsto, dok je kod finansijski manje ograničenih domaćinstava oko 0,7 odsto.

Energetska kriza tako postaje i pitanje socijalne politike. Isti rast cijena za domaćinstvo sa većim prihodima može značiti smanjenje štednje ili potrošnje, dok za domaćinstvo sa niskim prihodom može značiti smanjenje potrošnje hrane, odjeće ili drugih osnovnih potreba.

ECB istovremeno ukazuje da visoke cijene energije predstavljaju svojevrstan transfer prihoda iz eurozone prema ostatku svijeta, jer je evropska ekonomija veliki neto uvoznik energije. Kada nafta i gas poskupe, više novca odlazi za uvoz, a manje ostaje evropskim domaćinstvima i kompanijama.

Zbog toga je energetski šok mnogo veći problem od same cijene goriva.

Skuplji dizel povećava troškove transporta, što se zatim preliva na cijene hrane i druge robe. Industrija plaća skuplju energiju i sirovine, kompanije pokušavaju da dio troškova prebace na potrošače, a centralna banka mora da vodi računa da privremeni energetski šok ne preraste u trajniju inflaciju.

ECB je u svojim projekcijama iz juna procijenio da bi energetska inflacija u eurozoni mogla dostići 12,5 odsto u trećem kvartalu 2026. godine, prije nego što počne da se smanjuje tokom 2027. godine. Centralna banka je istovremeno upozorila da su projekcije veoma neizvjesne i da mnogo zavisi od kretanja cijena energenata i rafinerijskih marži.

To ECB dovodi pred klasičan problem: ako visoke cijene energije podignu inflaciju, centralna banka može biti pod pritiskom da zadrži restriktivniju monetarnu politiku, ali više kamate istovremeno mogu dodatno usporiti privredni rast.

EVROPA POKUŠAVA DA SMANJI POTROŠNJU, A NE SAMO CIJENU

Zbog toga dugoročni evropski odgovor sve manje podrazumijeva subvencionisanje fosilnih goriva, a sve više smanjenje njihove potrošnje.

Evropska komisija je kroz inicijativu AccelerateEU predložila ubrzavanje elektrifikacije, ulaganja u obnovljive izvore, energetske mreže i energetsku efikasnost. Prema procjenama Komisije, samo ubrzana primjena postojećih mjera mogla bi smanjiti godišnju potrošnju gasa za 10 do 15 milijardi kubnih metara, a potrošnju nafte za 15 do 20 miliona tona ekvivalenta nafte.

To je i suština evropske strategije nakon iskustva iz 2022. godine: nije dovoljno samo pronaći novog dobavljača energije, već je potrebno smanjiti zavisnost od proizvoda čiju cijenu Evropa ne može da kontroliše.