Juče su požari bili aktivni, ali pod kontrolom, kako je saopšteno iz MUP-a u Ulcinju, Herceg Novom, Nikšiću (Kuside), Baru (planina Lisinj), Kolašinu (Velje Duboko) i Podgorici (Doljani), dok je požar u Ponikvicama na teritoriji opštine Nikšić u potpunosti ugašen.

Poruka države je da nikada nije bila spremnija: sva tri aviona za gašenje ponovo su operativna, uz dodatni zakupljen avion za tri ljetnja mjeseca, a najavljeno je i da će se sumnjiva lica pratiti iz vazduha dronovima, piše Pobjeda.

Ipak, Azra Vuković, izvršna direktorica nevladine organizacije Green Home, upozorava da država i dalje odgovara na požare tek kad plamen već krene, a gotovo ništa ne radi da do njega ne dođe.

,,Dronovi mogu biti korisni u kontekstu rane detekcije požara, međutim, dronovi ne mogu biti zamjena za smanjenje rizika od nastanka požara na kojem treba raditi predano i posvećeno tokom cijele godine”, poručuje Vuković.

I sjever se „suši“

Stara slika po kojoj gori jug, a sjever je pošteđen, po riječima Vuković, sve više „puca“. Prema naučnim procjenama, kaže ona, prosječna globalna temperatura porasla je za približno 1,2 do 1,3 stepena u odnosu na predindustrijski period, a toplotni talasi jedan su od najvidljivijih i naučno najbolje potvrđenih efekata klimatskih promjena.

,,Kako prosječna temperatura planete raste, tako su ekstremno visoke temperature danas češće, traju duže i dostižu više vrijednosti nego ranije. Ono što je nekada bio rijedak ekstrem, danas postaje gotovo uobičajena pojava tokom ljeta”, objašnjava ona.

Azra Vuković

Ističe da u ovakvim klimatskim uslovima dolazi do isušivanja staništa, akumuliranja gorivog materijala i povećanog rizika od požara.

Jug i centralni dio i dalje su, kaže, najranjiviji, ali duži sušni periodi, toplotni talasi i promjene u režimu padavina znače da se vegetacija ranije i duže suši i u sjevernijim djelovima zemlje. Za Kolašin je, navodi ona, istraživanje za period od 1951. do 2018. evidentiralo zagrijavanje i veću učestalost ekstremnih temperatura, uz projekcije koje ukazuju na topliju budućnost tog kraja, dok za Žabljak podaci pokazuju da broj sušnih dana raste za oko 2,4 dana po dekadi.

Da se klima Crne Gore zagrijava, potvrđuju i podaci Zavoda za hidrometeorologiju i seizmologiju, na koje se Vuković poziva – svaka dekada od 1981. bila je toplija od prethodne, a period 2011-2020. najtopliji do sada.

,,Ne možemo za svaki požar reći da je posljedica klimatskih promjena, ali možemo reći da se uslovi koji pogoduju širenju požara mijenjaju i na sjeveru naše zemlje”, upozorila je ona.

Čovjek pali, klima raspiruje

Kada se govori o uzroku, operativci procjenjuju da je ljudski faktor odgovoran u preko 95 odsto slučajeva. Vuković to ne spori, ali insistira na razlici koja se u javnoj raspravi gubi – razlici između izvora požara i uslova za njegovo širenje. Ističe da u najvećem broju slučajeva ljudski faktor jeste uzrok nastanka požara. Naglašava da ono što možemo razlikovati jeste namjera, što kod nas takođe nije isključeno, ili izazivanje požara nemarom.

,,Smatram da generalno građani nijesu svjesni ozbiljnosti rizika od požara u ovakvim klimatskim uslovima, te se mogu primijetiti rizična ponašanja poput paljenja vatre na otvorenom, korišćenja vatrometa, paljenja otpada, poljoprivrednih ostataka i slično”, ukazuje Vuković.

Ne isključuje ni takozvane „investicione“ požare, koji, po njenoj ocjeni, u Crnoj Gori nijesu novina i prethode željama i planovima investitora na određenim lokacijama. Ni za jednu od tih kategorija, upozorava, i dalje ne postoje odgovarajuće kaznene mjere koje bi rizik od nastanka požara smanjile.

Zato, kaže, država mora djelovati na dvije strane istovremeno – preventivno, kroz edukaciju i jačanje svijesti, ali i kroz primjenu kaznenih mjera. A pored samog izvora, tu su i određeni uslovi.

,,Moramo razlikovati izvor požara, koji je najčešće ljudski faktor, od uslova za širenje požara. U ovakvim klimatskim prilikama uslovi za širenje požara su ekstremni, te treba raditi i na smanjenju rizika za širenje požara”, kaže Vuković.

Napuštena sela i smeće uz puteve

Jedan od faktora o kojem se, dok se govori o piromanima, ćuti jeste zapuštanje prostora.

,,Nekada su se kosili pašnjaci, obrađivale poljoprivredne površine, uklanjalo šiblje i održavao prostor oko kuća i puteva. Danas je toga sve manje i na velikom broju mjesta dobijamo zaraslu vegetaciju. Kod ekstremnih suša takvi prostori postaju gorivo za širenje požara”, kaže Vuković.

Ljudski faktor, dakle, ne mora značiti samo iskru, odnosno da je neko zapalio vatru.

,,U tom kontekstu možemo govoriti o ljudskom faktoru i u drugačijem smislu, u smislu prestanka upravljanja prostorom, što povećava ove rizike”, objašnjava ona.

A na zapušteni prostor nadovezuje se i elementarna nebriga i to je mjesto na kojem Vuković najoštrije povezuje nemar građana i zakazivanje institucija.

,,Ne možemo govoriti o održavanju putnih pojaseva kako bismo smanjili rizik od požara ako duž cijelih putnih pojaseva imamo odbačeno smeće. To su stvari koje su nespojive i u odnosu na koje moramo činiti konkretne rezove, primjenjivati kaznene mjere prema fizičkim licima i prema institucijama koje ne ispunjavaju svoj dio obaveza”, ističe ona.

Odgovor države

Odgovor države, međutim, i ove godine mjeri se prije svega u tonama vode iz vazduha. Ministar unutrašnjih poslova Danilo Šaranović saopštio je 10. jula da su sva tri aviona Air Tractor AT-802 ponovo operativna i da je, uz dodatno zakupljeno sredstvo, kapacitet za gašenje iz vazduha podignut na 17 tona vode po naletu – gotovo četiri puta više nego prethodne godine.

Slika s početka sezone bila je, međutim, drugačija. Vlada je u aprilu iz tekuće budžetske rezerve izdvojila 3,5 miliona eura za tromjesečni zakup dodatne letilice, u trenutku kada su od pet vazduhoplova operativne bile samo dvije. U obrazloženju je priznala i da Avio-helikopterska jedinica nije podigla operativni status „prvenstveno zbog administrativnih poteškoća povezanih sa postupcima javnih nabavki“.

Prema Izvještaju o stanju sistema zaštite i spašavanja za 2025, zabilježeno je 3.136 požara na otvorenom, od čega 870 u periodu od 15. juna do 15. septembra znatno više nego 2024. godine. Tokom cijele te sezone operativni su bili samo jedan avion i dva helikoptera, a u avgustu je Crna Gora morala zatražiti međunarodnu pomoć, koja je stigla iz Hrvatske, Italije, Češke, Srbije, Mađarske, BiH i Austrije, uz bilateralnu podršku Švajcarske i UAE. Uz sve to, budžet Avio-helikopterske jedinice za 2025. bio je umanjen za oko 20 odsto u odnosu na godinu ranije.

Vlada je 11. juna usvojila i Informaciju o nabavci dva višenamjenska aviona i dva helikoptera za gašenje, medicinsku evakuaciju, traganje i spašavanje… Kao razlog navodi se dotrajalost flote: helikopter AB212 star je 47, a AB412 28 godina, uz podsjećanje na nedavni vanredni događaj na starijem helikopteru nad Prokletijama.

Iz Ministarstva pravde su ranije istakli da Crna Gora već ima ozbiljan okvir – članovima 327 i 338 Krivičnog zakonika za izazivanje opšte opasnosti i teška djela protiv opšte sigurnosti zaprijećeno je i do 15 godina zatvora.

Plan postoji, primjene nema

Upravo tu Vuković vidi ključni jaz. Nacionalni plan prilagođavanja na klimatske promjene, s akcionim planom, usvojen je, podsjeća ona, i u njemu je jasno prepoznato da visoke temperature u kombinaciji s jakim vjetrovima uzrokuju sve učestalije požare širom Crne Gore, te da oni, osim štete po šume i biodiverzitet, stvaraju i ozbiljne zdravstvene probleme, kao i probleme u saobraćaju, turizmu i drugim djelatnostima. I taj dokument, navodi, prepoznaje jug i centar kao regione u posebnom riziku.

,,Ključno je pitanje izostanka realizacije i primjene svih mjera koje su definisane u našim strateškim dokumentima, jer za njih je potrebno izdvojiti finansijska sredstva i stvoriti preduslove za njihovu realizaciju”, kaže Vuković.

Ističe da to treba da se ogleda kroz upravljanje šumama, poljoprivrednim površinama, održavanje pojaseva pored puteva i infrastrukture, jačanje svijesti građana, te da sve to u suštini izostaje.

Na to se, po njoj, nadovezuje i gorka pouka prošle sezone.

,,Nakon prethodne godine, u kojoj smo imali intenzivne požare širom Crne Gore, nabavljeno je više opreme za gašenje požara, ali je malo urađeno u pravcu smanjenja rizika od nastanka požara”, ukazala je ona.

Ističe i da znanje ne nedostaje, da postoje planovi, projekti koji se bave upravljanjem požarima u pejzažu, istraživanja i saradnja s kolegama iz regiona i Evropske unije.

,,Ono što izostaje jeste implementacija svega toga u praksi”, decidna je Vuković.

Minimum koji se, po njenim riječima, mora uvesti odmah ima dva segmenta. S jedne strane, ojačan sistem za gašenje, pojačani kapaciteti službi i formiranje dobrovoljnih vatrogasnih društava. S druge, i ništa manje važno – prevencija.

,,Mora se upravljati gorivim materijalom, moraju se održavati putni pravci, mora se voditi računa o elektroenergetskoj infrastrukturi, ali se mora i ozbiljno raditi s građanima kako bi se smanjilo spaljivanje biljnog otpada, loše održavanje parcela i neodgovorno ponašanje koje povećava rizik. Sa druge strane, moraju se primjenjivati stroge kaznene mjere za izazivanje požara”, ističe ona.

Ako se trend nastavi, upozorava, sezone poput ove postaće pravilo.

,,Smatram da imamo spremne i požrtvovane ljude u ovom sistemu, ali da im je neophodna povezanost i podrška po različitim osnovama”,kaže Vuković.

Šta požar ostavlja za sobom

U svakom od ovih požara, podsjeća Vuković, gube se velike površine prirodnih staništa. Dok vatra još gori, teško je govoriti o posljedicama, ali one su, kaže, izvjesne po biljni i životinjski svijet i po biološku raznolikost.

,,Posljedice se ogledaju kroz trenutni gubitak vegetacije, ali i skloništa za životinjske vrste, zatim kroz smrt ili povrjeđivanje životinja koje ne mogu pobjeći”, kaže ona.

Tu je i zagađenje zemljišta, vode i vazduha, jer sagorijevanje oslobađa visoke koncentracije zagađujućih čestica koje mijenjaju njihov hemijski sastav. Uništavanje vegetacije, dodaje, smanjuje sposobnost tla da zadrži vodu, pa se otvara prostor eroziji, klizištima i bujičnim poplavama.

Najteže je, međutim, ono što se ne vidi odmah.

,,Požari dovode do gubitka biodiverziteta, jer se neke vrste, posebno rijetke i ugrožene, oporavljaju jako sporo. Otvara se prostor invazivnim vrstama i mijenjaju se ekosistemi”, upozorava Vuković.

I na kraju, upozorava – da požari ubrzavaju klimatske promjene i umanjuju sposobnost prirode i društva da se na njih prilagode.