Video
Time će broj privremeno zatvorenih poglavlja porasti sa 21 na 23, od ukupno 33. Zatvaranje je najavila ministarka evropskih poslova Maida Gorčević, nakon što je, kako je saopštila u Skupštini, dobila potvrdu iz Brisela.
Iako se ova poglavlja uglavnom odnose na tehničke i regulatorne standarde, njihove posljedice biće vidljive u svakodnevnom životu građana i poslovanju kompanija. Od proizvođača će se očekivati da primjenjuju evropske standarde, dok će država morati da obezbijedi efikasan sistem kontrole proizvoda, hrane, zdravlja životinja i biljaka.
JEDINSTVENO TRŽIŠTE BEZ NEPOTREBNIH PREPREKA
Poglavlje 1 jedno je od temelja jedinstvenog tržišta EU. Njegova suština je da roba koja je zakonito proizvedena i stavljena na tržište jedne države članice može da se prodaje i u drugim članicama, bez neopravdanih tehničkih i administrativnih prepreka.
Ovo poglavlje obuhvata dvije velike oblasti – harmonizovane i neharmonizovane proizvode.
Za harmonizovane proizvode EU je propisala zajednička pravila koja se odnose na bezbjednost, tehničke karakteristike i kvalitet. To obuhvata, između ostalog, električne uređaje, mašine, igračke, građevinske proizvode i zaštitnu opremu. U zavisnosti od vrste proizvoda, proizvođači moraju obezbijediti tehničku dokumentaciju, odgovarajuće ispitivanje i ocjenjivanje usaglašenosti, kao i CE oznaku kada je ona propisana.
Kod neharmonizovanih proizvoda primjenjuje se princip uzajamnog priznavanja. To znači da država članica ne može proizvoljno zabraniti prodaju proizvoda koji je zakonito stavljen na tržište druge članice, čak ni kada se nacionalni tehnički propisi razlikuju. Izuzeci su mogući kada postoje opravdani razlozi, poput zaštite zdravlja, bezbjednosti ili životne sredine.
Za Crnu Goru to znači usklađivanje propisa o proizvodima, standardizaciji, akreditaciji, metrologiji i nadzoru nad tržištem, kao i jačanje institucija koje kontrolišu njihovu primjenu.
Domaće kompanije moraće da prilagode proizvodnju evropskim zahtjevima, što za dio njih podrazumijeva ulaganja u opremu, tehnologiju, ispitivanja i sertifikaciju. Zauzvrat, nakon članstva, moći će da pristupe tržištu svih država EU pod zajedničkim pravilima, bez ponavljanja nacionalnih procedura koje predstavljaju prepreku trgovini.
Važno je naglasiti da CE oznaka nije univerzalni sertifikat kvaliteta niti je obavezna za svaki proizvod. Ona se koristi za kategorije proizvoda za koje je evropskim propisima predviđena.
KONTROLA BEZBJEDNOSTI HRANE
Poglavlje 12 obuhvata tri ključne oblasti: bezbjednost hrane, veterinarsku i fitosanitarnu politiku.
Evropski sistem počiva na principu „od farme do trpeze“, što znači da se kontrola ne završava u prodavnici, već obuhvata cijeli lanac – proizvodnju, preradu, skladištenje, transport i prodaju hrane.
Prema Opštem zakonu o hrani EU, odnosno Uredbi 178/2002, odgovornost za bezbjednost proizvoda prvenstveno snose privredni subjekti koji ih proizvode, prerađuju i distribuiraju. Oni moraju obezbijediti sljedivost, odnosno mogućnost da se utvrdi porijeklo sirovina, put proizvoda i mjesta na kojima je distribuiran.
Ukoliko se utvrdi da je hrana nebezbjedna, mora postojati mogućnost njenog brzog povlačenja sa tržišta. Za razmjenu informacija o takvim slučajevima među državama članicama koristi se sistem RASFF, koji omogućava brzo upozoravanje na rizike povezane sa hranom i hranom za životinje.
Veterinarska politika obuhvata kontrolu zdravlja i dobrobiti životinja, njihovu identifikaciju i registraciju, sprečavanje zaraznih bolesti, veterinarske ljekove, kao i uslove proizvodnje i prerade mesa, mlijeka i drugih proizvoda životinjskog porijekla.
Fitosanitarna politika odnosi se na zaštitu biljaka, kontrolu štetočina i biljnih bolesti, promet sjemena i sadnog materijala, kao i upotrebu pesticida i drugih sredstava za zaštitu bilja.
Za Crnu Goru to podrazumijeva osposobljavanje laboratorija, jačanje veterinarske i fitosanitarne službe, modernizaciju proizvodnih objekata i uspostavljanje efikasnih službenih kontrola. Posebno je važno da domaći objekti za proizvodnju i preradu hrane životinjskog porijekla ispunjavaju evropske higijenske i veterinarske uslove.
KAKO TO FUNKCIONIŠE U DRŽAVAMA EU
Iskustvo članica EU pokazuje da zajednički evropski propisi ne znače da se kontrola obavlja iz jednog centra. Brisel utvrđuje standarde, ali su nacionalne institucije odgovorne za njihovo sprovođenje, inspekcijski nadzor i sankcionisanje nepravilnosti.
Slovenija je posebno zanimljiv primjer za Crnu Goru zbog veličine tržišta i regionalne bliskosti. U toj državi ključnu ulogu ima Uprava za bezbjednost hrane, veterinarstvo i zaštitu bilja (UVHVVR), koja objedinjuje nadležnosti u ove tri oblasti.
U okviru uprave djeluju inspektori za hranu, službeni veterinari i fitosanitarni inspektori. Njihov posao obuhvata kontrolu bezbjednosti i kvaliteta hrane, deklarisanja proizvoda, proizvodnje i prerade, zdravlja životinja, veterinarskih ljekova, pesticida i zdravlja biljaka.
Posebno je značajno to što se kontrole ne obavljaju samo prema unaprijed utvrđenom kalendaru. Inspekcije primjenjuju procjenu rizika, uzimajući u obzir vrstu djelatnosti, prethodne nepravilnosti kod subjekta, informacije o mogućim opasnostima i rezultate ranijih kontrola.
To znači da objekat koji proizvodi hranu sa većim rizikom ili je ranije imao ozbiljne nepravilnosti može biti češće kontrolisan od subjekta kod kojeg nijesu utvrđeni problemi.
Slovenija omogućava i građanima da prijave nepravilnosti Upravi, uključujući anonimne prijave. Time se sistem kontrole ne oslanja isključivo na redovne inspekcijske aktivnosti, već i na informacije potrošača.
Ovaj model pokazuje koliko je važno da Crna Gora ima funkcionalnu i stručno osposobljenu službu koja može objediniti podatke, procjenjivati rizike i reagovati na nepravilnosti u cijelom lancu proizvodnje hrane.
Njemačka ima drugačiji model, zasnovan na federalnom uređenju. Za sprovođenje propisa o bezbjednosti hrane odgovorne su savezne pokrajine, dok savezna administracija koordinira i nadzire sistem u okviru svojih nadležnosti.
U praksi, kontrole na terenu obavljaju lokalni i regionalni organi. Oni nadziru proizvođače, prerađivače, restorane, trgovce, skladišta i druge subjekte koji posluju sa hranom.
Primjer Bavarske pokazuje kako taj sistem funkcioniše: operativnu odgovornost imaju okružne administracije i nadležni organi za kontrolu hrane i veterinarstvo. Inspekcije kontrolišu higijenu objekata, način skladištenja i obrade hrane, dokumentaciju i ispunjavanje zakonskih obaveza.
Kontrole se zasnivaju na procjeni rizika, a obuhvataju i uzorkovanje proizvoda i laboratorijska ispitivanja. Ukoliko se utvrdi nepravilnost, nadležni organi mogu preduzeti mjere u skladu sa propisima, uključujući ograničavanje ili zabranu prometa nebezbjedne hrane.
Njemački primjer pokazuje da evropski standardi mogu funkcionisati i u decentralizovanom sistemu, ali samo ako su nadležnosti jasno podijeljene, lokalne službe osposobljene, a kontrola dosljedna na cijeloj teritoriji.
Francuska ima razvijen sistem službenih kontrola u kojem važnu ulogu ima Ministarstvo poljoprivrede i prehrambenog suvereniteta, odnosno njegova Generalna direkcija za hranu (DGAL). Ona koordinira politiku bezbjednosti hrane, veterinarske i fitosanitarne kontrole, dok se veliki dio nadzora sprovodi preko regionalnih i departmanskih službi.
Posebnost francuskog modela je povezanost kontrole hrane sa javnim zdravljem, zaštitom potrošača i nadzorom nad cijelim lancem proizvodnje. Inspekcije kontrolišu higijenu u proizvodnim pogonima, restorane, trgovine, klaonice, skladišta i transport hrane, a posebna pažnja posvećuje se proizvodima životinjskog porijekla i objektima sa većim rizikom.
Francuska je razvila i javni sistem informisanja potrošača o rezultatima higijenskih kontrola pod nazivom Alim'confiance. Građani mogu da provjere rezultate posljednjih službenih kontrola restorana, prodavnica, pekara i drugih objekata koji posluju sa hranom. Rezultati se objavljuju kroz četiri nivoa ocjene – od veoma zadovoljavajućeg do nezadovoljavajućeg, što potrošačima omogućava da se informišu o higijenskim uslovima u objektima u kojima kupuju ili konzumiraju hranu.
Ovaj primjer je posebno značajan za Crnu Goru jer pokazuje da sistem bezbjednosti hrane ne mora biti ograničen na inspekcijske zapisnike i kazne. Rezultati kontrola mogu biti dostupni javnosti, čime se povećava transparentnost, podstiču privrednici da održavaju standarde i građanima omogućava da donose informisane odluke.
Francuska, kao i druge članice EU, primjenjuje i evropski sistem procjene rizika, pa intenzitet kontrola zavisi od vrste proizvoda, djelatnosti i prethodno utvrđenih nepravilnosti.
ŠTA SE DEŠAVA KADA SE OTRKIJE NEBEZBJEDNA HRANA?
Jedan od najvažnijih instrumenata evropskog sistema je RASFF – sistem brzog uzbunjivanja za hranu i hranu za životinje.
Ako, na primjer, laboratorijska kontrola u jednoj državi otkrije nedozvoljenu količinu pesticida, opasnu bakteriju ili drugi rizik u određenoj seriji proizvoda, informacija se preko sistema dijeli sa nadležnim institucijama drugih država u kojima se proizvod nalazi.
Na osnovu upozorenja mogu se sprovesti dodatne kontrole, povući proizvodi iz prodaje i obavijestiti potrošači.
Drugi važan instrument je TRACES, digitalni sistem koji omogućava praćenje kretanja životinja i određenih proizvoda životinjskog i biljnog porijekla, kao i razmjenu podataka o pošiljkama i pratećoj dokumentaciji.
Evropska komisija, preko svojih službi za reviziju i kontrolu, provjerava i da li nacionalni sistemi država članica efikasno sprovode evropske propise.
Ovakav sistem pokazuje da članstvo ne znači ukidanje nacionalnih kontrola. Naprotiv, države moraju imati sposobne institucije koje mogu da garantuju primjenu zajedničkih pravila.
ZATVARANJE POGLAVLJA NIJE KRAJ OBAVEZA
Za građane, primjena ovih pravila trebalo bi da znači veću sigurnost hrane i proizvoda, pouzdanije informacije o njihovom porijeklu i efikasnije povlačenje nebezbjednih artikala sa tržišta.
Za privredu, usklađivanje donosi dodatne troškove, ali i mogućnost pristupa jedinstvenom evropskom tržištu, uz manje administrativnih prepreka nakon članstva.
Ipak, privremeno zatvaranje poglavlja ne znači da Crna Gora već sada postaje dio jedinstvenog tržišta EU niti da automatski nestaju sve granične i carinske procedure. To će zavisiti od završetka pregovora, članstva i ispunjavanja preostalih uslova.
Preporučeno
TEKST JE IZRAĐEN U OKVIRU PROJEKTA “ŠTA GRAĐANI DOBIJAJU ULASKOM CRNE GORE U EVROPSKU UNIJU“, KOJI JE PODRŽAN OD FONDA ZA PODSTICAJ MEDIJSKOG PLURALIZMA MINISTARSTVA – MINISTARSTVA KULTURE I MEDIJA CRNE GORE.
