Autor ove doktorske studije, istoričar Adnan Prekić, pod sintagmom iz naslova je objedinio svu simboliku ideološkog karaktera političkog sistema koji je četiri decenije bio dominantan u našoj državi, tada republici. Na jednom je mjestu sabrao brojne izvore, upoređivao, zaključivao jezikom pitkim do te mjere da bude razumljivo i čitaocima van struke.
S Prekićem smo razgovarali ne samo o godinama kojima je oivičen njegov obiman rad, već i o tome koliko su tadašnji potezi vladajućih struktura uticali na ono kako će Crna Gora funkcionisati danas, te koliko je sličnosti bilo u načinu na koji se „podmeću“ ideologije građanima jedne zemlje.
Zašto danas idealizujemo period nakon Drugog svjetskog rata?
Nije teško idealizovati i poistovjetiti se sa periodom koji je u kolektivnoj memoriji prepoznat kao vrijeme blagostanja. I zaista, sve ono što se desilo nakon propasti socijalističke paradigme u Crnoj Gori, ostavlja prostor za idealizovanje tog vremena.
Paradoksalno, iz perspektive običnog čovjeka koji je živio u tom vremenu, nikada nećete čuti zamjerke o ugrožavanju osnovnih ljudskih prava, nedostatku političkog pluralizma i sličnim stvarima koje generiše jedan totalitarni sistem. Naprotiv, prva asocijacija običnog čovjeka na to vrijeme je: jednakost, pravda, pravo na rad i dostojan život. Rušenjem socijalističke paradigme, dobili smo ono što kolokvijalno nazivamo demokratijom, ali smo izgubili ono što čini suštinu zdravih odnosa u jednom društvu. Izgubili smo sistem vrijednosti koji je stvarao osjećaj pravde i pravednosti. Zbog toga iz današnje, posttranzicione perspektive, nije teško razumjeti zašto možemo sa pozitivnim emocijama da se identifikujemo sa tim vremenom.
Najznačajnije promjene koje je uradila tadašnja (komunistička) vlast za crnogorsko društvo su modernizacija po više parametara, ravnopravnost, takođe na više nivoa, i socijalna pravda. Ipak, trebalo je skoro pola vijeka da se do nekih promjena dovede, od 1900 do 1945. godine. Zašto niti jedan od ovih procesa nije doveden do kraja i da li zbog toga danas ponovo visimo na marginama postulata 18. vijeka?
Ne bih se složio sa tezom da smo ostali na marginama, jer bez obzira na ograničene domete nekih procesa, pravac kojim je crnogorsko društvo krenulo nakon Drugog svjetskog rata ipak je definisao okvir za vrijednosni sistem u kome i danas funkcionišemo. Da li se moglo uraditi više i bolje, nemam sumnju – jeste. Ali ne možemo ignorisati činjenicu da je društveni okvir u kome funkcionišemo naslonjen na vrijednosni sistem definisan nakon 1945. godine. Emancipatorski potencijal crnogorskog društva nakon Drugog svjetskog rata, posebno onaj sadržaj afirmisan od druge polovine 60-ih godina, u značajnoj mjeri je trasirao pravac razvoja crnogorskog društva. Tačno, mnogi započeti procesi nijesu dovedeni do kraja, neki traju i danas, ali moramo biti realni i svjesni ne samo prednosti i potencijala, već i realnih ograničenja crnogorskog društva.
U kontekstu Vaše knjige, u ovom trenutku, najzanimljiviji je proces „vaspitanja masa“. S današnje tačke gledišta, čini se ključnim da vaspitanje i nevaspitanje počinju da se izjednačavanju. Što nas je dovelo do toga da mahom poluobrazovan narod bude, a ovo ne mora da bude samo na nivou Crne Gore, prelomna karika u formiranju svih važnih odluka?
Terminologija „vaspitavanja masa“ ima potpuno drugačije značenje od onoga što bi danas kategorisali kao vaspitanje ili nevaspitanje. Kompletan politički sistem uspostavljen nakon Drugog svjetskog rata u Crnoj Gori bio je zasnovan na ideji o savršenosti socijalističkih društvenih odnosa i vrijednosti koje je on propagirao. U tom kontekstu, afirmisanje ideoloških i vrijednosnih sudova tog sistema oni doživljavaju kao vaspitavanje ili prevaspitavanje masa. Za jedan totalitarni sitem, to je potpuno opravdana aktivnost zbog činjenice da su oni sopstvene političke ideje sakralizovali i pretvorili ih u jednu vrstu sekularne religije, odnosno ideologije. U njihovoj percepciji, taj termin nema negativan prizvuk, naprotiv. Zbog toga je i teško praviti paralele sa onim što se danas dešava, jer, po mom sudu, aktuelne političke elite svojom retorikom i djelovanjem čine sve da „mase“ (namjerno koristim ovaj socijalistički termin) učine nevaspitanijim, kako bi njihova nekompetentnost i nedostatak vizije da promišljaju o ključnim problemima ovoga društva, bila manje primjetna.
Šta je to što je bratstvo, jedinstvo, narodnooslobodilačku borbu jednom davno stavilo ispred vjere i zašto danas od tih ideala svjesno odstupamo kao nacija?
Traganje za održivim rješenjem nacionalnog pitanja, kao jednog od najvećih izazova Versajske Jugoslavije, oblikovaće jednu od ključnih političkih ideja socijalističke vlasti – ideju bratstva i jedinstva. Ta ideja je bila pokušaj prevazilaženja dubokih vjerskih i nacionalnih podjela u Jugoslaviji, i ona je u značajnoj mjeri uspjela da ograniči brojne vjerske i nacionalne antagonizme u Jugoslaviji. Nažalost, izostanak održivog ekonomskog rješenja, doveo je do postepene rehabilitacije ovih antagonizama i ponovnog uvođenja nacionalizma u javni prostor sredinom 60-ih godina. Rehabilitacija nacionalizma u drugoj polovini 80-ih obrnula je procese. Politiku bratstva i jedinstva zamjenile su podjele na „naše“ i „njihove“, a ova ideja, ali i sam koncept Jugoslavije, postali su idealan neprijatelj, simbol oko koga su se mogli okupiti svi šovinisti, bez obzira na njihov nacionalni ili vjerski predznak. Koncept bratstva i jedinstva je odbačen, a umjesto njega ponuđen nam je koncept društva u kome se pojedinac želi svesti isključivo na vjerski ili nacionalni identitet.
U čemu se u to vrijeme ogledaju privid ustavnosti i ograničenja vlasti i koliko to liči na ono što danas nazivamo demokratijom?
Nema nikakve sumnje da je politički sistem uspostavljen nakon 1945. godine imao mnoge elemente totalitarizma, i da je on u značajnom obimu ograničavao ono što mi danas percipiramo kao politički pluralizam, sloboda mišljenja i demokratija. Međutim, u razumijevanju ovog pitanja, moramo shvatiti i istorijski kontekst i okolnosti u kojima su komunisti preuzeli vlast 1945. godine. Crna Gora je u tom trenutku ruinirana zajednica po svim parametrima, u kojoj izuzev vjerskih zajednica ne postoji nijedna institucija koja oko sebe okuplja značajni broj ljudi. Crna Gora u tom trenutku nema političku elitu, intelektualce, tradiciju političkog pluralizma i demokratičnosti. Zbog toga je potpuno jasno da taj politički sistem nije zaustavio niti ograničio niti jedan demokratski proces iz prethodnog perioda. Naprotiv, nakon sukoba sa zemljama IB-a i naknadnim procesima demokratizacije i decentralizacije društva, u Crnoj Gori započinje prvi ozbiljniji proces oblikovanja političkih elita, institucija i intelektualaca koji djeluju u javnom prostoru. Konačno, rezultati tih promjena biće uočljivi već sredinom 60-ih godina, kada dolazi do smjene generacija. Stariju garnituru „partizanskih rukovodioca“, mijenja nova generacija političara koja se školovala i formirala u Crnoj Gori, i koja će u kasnijem periodu biti nosilac najznačajnijih državotvornih i emancipatorskih procesa u Crnoj Gori. Teze koje sporadično možemo čuti o nedemokratskom karakteru komunističkih vlasti, zbog toga nijesu ništa drugo osim pokušaja jeftinog istorijskog revizionizma, lišenog bilo kakve ozbiljne kontekstualizacije problema. Ponavljam, politički sistem uspostavljen u Crnoj Gori nakon 1945. godine imao je mnoge elemente totalitarizma koji se iz današnje perspektive mogu tumačiti kao ozbiljna kršenja ljudskih i političkih prava, ali istorijske procese ne možemo posmatrati izvan vremenskog konteksta u kome su se oni odvijali.
Koje greške se ponavljaju kroz istoriju, ako današnjim prevratima u Crnoj Gori suprotstavimo desetljeće koje ste centrirali u Vašoj studiji?
Nedovršeni politički, ekonomski, socijalni i kulturološki procesi, po mom dubokom uvjerenju, generišu najveći broj tih „greški“. Za neke procese potrebno je vrijeme i kontinuitet, koji mi kao društvo često nijesmo imali. Tako se desilo i u periodu socijalističke vlasti. Snažan ekonomski razvoj i obnova zemlje, započeti odmah nakon oslobođenja, značajno su usporeni već nakon dvadeset godina, a nedostatak adekvatnih ekonomskih reformi i ozbiljnije primjene tržišnih principa dovele su do ozbiljne ekonomske krize koja je kulminirala tokom 80-ih. Sa druge strane, ozbiljni državotvorni, kulturni i nacionalni programi emancipacije crnogorskog društva počinju da se afirmišu tek od sredine 60-ih godina, i oni realno nijesu mogli biti okončani za dvije decenije. Devedesete godine su napravile novi diskontinuitet, a uvođenje demokratije, političkog pluralizma i tržišne ekonomije samo su ogolili postojeće probleme. Ti procesi nijesu bili rezultat unutrašnje potrebe crnogorskog društva za demokratijom, već su bili oktroisani, uvedeni na talasu promjena koje su se dešavale u drugim jugoslovenskim republikama. Zbog toga je i naš doživljaj demokratije ostao autističan, zarobljen u zabludama i potrebi da demokratiju i politički pluralizam ne prihvatamo kao šansu da procese pomjeramo unaprijed, već kao idealan način da bježimo od odgovornosti. Zbog svega toga, mi kao društvo, mnoge procese percipiramo kao greške i ponavljanje istorije, nespremni da realno sagledamo stvari i da ih u kontinuitetu unaprijeđujemo.
Narativ o prevaziđenosti socijalističkih društvenih odnosa instaliran sa strane
Da li je u vrijeme uvjerenja da je komunizam jedini ispravan politički put, zapravo jedina ispravna „politička religija“, da se poslužim Vašom odrednicom, bilo dosljednih negiranja i naznaka da će potonuće ideje rezultirati sukobima kakvi su obilježili devedesete godine na samim ivicama Crne Gore?
Apsolutno ne. Sve do druge polovine 1988. godine, u crnogorskom javnom prostoru uopšte nemate ni jednu ozbiljniju raspravu kojom se osporava model i način funkcionisanja socijalističkog političkog sistema. Narativ o navodnoj prevaziđenosti socijalističkih društvenih odnosa u Crnoj Gori nije došao iznutra, već je instaliran sa strane, kroz teze o navodno otuđenim političkim elitama u Crnoj Gori. Ispostaviće se da su te optužbe bile samo izgovor za sve ono što će se desiti tokom AB revolucije i tokom 90-ih. To je bio običan populistički trik da se kroz zabrinutost za pravilno funkcionisanje socijalističkog sistema, zaštitu radničkih prava i niz drugih populističkih parola, izvrši smjena političkog rukovodstva Crne Gore koje nije prihvatilo velikodržavni koncept koji je zagovarala Srbija i njeno rukovodstvo.
Funkcija medija je bila da prenosi zvanične političke stavove sistema
U Vašoj studiji se bavite i medijima. Nekada je, u periodu naznačenom u „Crvenoj ideji Crne Gore“, bilo mnogo lakše ući u trag i izvorima i provjeriti istinitosti informacije. Da li su tada mediji (Pobjeda, radio i tek po koji tv prijemnik) imali snagu da naprave razliku, promijene mišljenja i sl?
Preporučeno
Apsolutno ne, jer je osnovna funkcija tih medija bila je da prenose zvanične političke stavove sistema, a ne da prave razliku u mišljenju. Ozbiljniji kritički angažman medija prema političkom sistemu registrujemo tek u drugoj polovini 70-ih, ali i tada je on bio ograničen isključivo na korekciju ili kritiku već postojećih rješenja.
Video