U najjačem talasu epidemije korona virusa u Srbiji do sada, pitanje zdravstvene bezbjednosti tokom crkvenih obreda i vjerskih običaja ponovo izaziva polemiku.

Na snimcima sa sahrana patrijarha Irineja i mitropolita Amfilohija – obojica su preminula od Kovida-19 – vidljivo je da se epidemiološke mjere nisu uvjek poštovale, a zbog određenih obreda, poput celivanja i pričešća, Srpska pravoslavna crkva ponovo je na meti kritika.

Poslije vijesti da je još jedan od crkvenih zvaničnika koji je služio opijelo na sahrani patrijarha zaražen, ali i u vrijeme vjerskih praznika, postavlja se pitanje – mogu li zdravstvo i crkva da sarađuju tokom novog talasa epidemije?

„Kad bi se malo stišale strasti unutar crkve, kao i u odnosu crkve i društva, mislim da bi mogao da se iznjedri neki način da se makar prodiskutuje o toj temi”, kaže za BBC teolog Jovan Blagojević.

Epidemiolog Predrag Đurić kaže da „treba razumjeti potrebu vjernika da se oproste sa svojim liderom, ali se ne smije zaboraviti javni značaj cijele situacije”.

„Imajući sve u vidu, jasno je da, bez obzira na simbolični značaj događaja, do okupljanja (na sahrani patrijarha) nije smjelo da dođe, čak i uz pridržavanje mjera”, ističe on za BBC na srpskom.

Patrijarh Irinej preminuo je u petak u 91. godini.

Njegovo tijelo u subotu je bilo izloženo u Sabornoj crkvi u Beogradu, gdje je održana liturgija povodom Aranđelovdana, kao i pomen preminulom patrijarhu.

Veliki broj građana u Sabornoj crkvi je primio i pričest, koja se tradicionalno daje iz iste kašike, što je proteklih mjeseci, u jeku pandemije korona virusa, izazivalo dosta bure u javnosti.

„Kontakt sa svežim tjelesnim tečnostima drugih osoba i predmetima do kojih dospijevaju prvo nije higijenski, a onda sa sobom nosi i rizik od zaražavanja – ne samo Kovida-19, već i drugih infekcija koje se mogu prenijeti pljuvačkom i prljavim rukama”, kaže epidemiolog Đurić.

Dok nauka uvažava postojanje obreda i njihov značaj, vjerske zajednice moraju da pokažu fleskibilnost i da prilagode obrede u skladu sa naučnim stanovištima, smatra on.

„Uloga države je da osigura takvu modifikaciju”, dodaje Đurić.

Iz Srpske pravoslavne crkve su u martu apelovali na starije od 65 godina da ne dolaze u crkve, već da se pričest u tom slučaju obavi kod kuće.

Međutim, u nekim slučajevima se ni vjernici ni sveštenici nisu odustajali od uobičajnog načina pričešćivanja u crkvama.

Zbog toga je morala da reaguje i policija.

„Od pričešća se za dvije hiljade godina nikad niko nije zarazio, pa ni sveštenici koji su pričešćivali gubavce, tuberkulozne i druge oboljele od tada neizlečivih zaraznih bolesti”, izjavio je tada episkop bački Irinej.

Direktor patrijaršijske upravne kancelarije Stojadin Pavlović rekao je potom za BBC da vjernici zbog korona virusa ne treba da celivaju ikone, krst, svetu čašu i ruku sveštenika.

Pavlović je tada rekao da će „crkva poštovati šta država naloži”, ali je i on na pitanje o pričešću iz iste kašičice odgovorio da „taj običaj za sada ostaje”.

„Kad se kaže da je SPC do sada odbijala to da promijeni, treba imati na umu da najmanje dvije eparhije SPC drugačije vrše pričešće tokom pandemije”, kaže teolog Blagojević.

„Vladika Dimitrije, zahumsko-hercegovački, daje hljeb na ruku, prethodno umočen u vino, ili se hljeb preliva vinom, a Ruska pravoslavna crkva je uvela pričešćivanje iz više kašičica”, navodi on.

Dodaje da je potrebno da se malo stišaju strasti kako bi se nešto možda promijenilo.

Poruke

Kovčeg sa tijelom patrijarha kasnije je prenijet u Hram Svetog Save, gdje je poglavar SPC u nedjelju sahranjen.

Sinod SPC je tada saopštio da će se tokom ispraćaja patrijarha striktno pridržavati epidemiološke mjere.

„Iz tog razloga, obezbijeđen je direktan prenos na prvom programu Radio-televizije Srbije, a Sveti Sinod poziva sveštenstvo i vjernike da umnože lične molitve za pokoj duše našeg dragog patrijarha”, navodi se u saopštenju.

I ispred Hrama se okupio veliki broj ljudi, ali nisu mogli da priđu kovčegu.

Epidemiolog Predrag Đurić kaže da sve što se dešavalo poslije smrti patrijarha Irineja može se posmatrati iz tri ugla – javnozdravstvenog, pravnog i etičkog.

„Nesumnjivo je da okupljanja u zatvorenom prostoru u vrijeme buktanja epidemije, čak i kada se nose maske i održava rastojanje, predstavljaju rizik, a taj rizik se značajno povećava u slučaju neodržavanja rastojanja i nenošenja maski”, kaže on.

To, ističe, ne važi samo za one koji ne nose maske, već i za one koji ih u takvim situacijama nose, kao i za druge osobe sa kojim će doći u kontakt mimo takvog prostora.

„Sa etičke tačke gledišta, poslata je veoma gorka poruka da zakoni i pravila za neke ne važe, a ona može imati dalekosežne negativne posljedice kada je u pitanju povjerenje stanovništva i pridržavanje mjera koje se od njih zahtijeva”, kaže Đurić.

Ministarstvo zdravlja je prethodno 6. novembra donijelo naredbu kojom se zabranjuju okupljanja u zatvorenom i otvorenom prostoru za više od pet osoba.

Blagojević ističe da „kao hrišćanin, ima odgovornost i za one koji vjeruju i one koji ne vjeruju”.

„Mislim da bi trebalo, bez obzira šta mislili o efikasnosti ili neefikasnosti nekih mjera na koje pozivaju Krizni štab, Vlada Srbije, pa i crkva, da bi trebalo da ih se držimo”, kaže on.

Važno je pokazati društvenu odgovornost, dodaje.

„I ako ne zbog sebe onda makar, što bi se reklo, zbog mira u kući”, zaključuje Blagojević.

Može li se naći rješenje?

Teolog Blagojević navodi da svuda postoji opasnost od zaraze i da treba nastojati da ona bude manja, ali da potencijalne promjene zavise od odluke Sabora i Sinoda SPC.

„Na prvom mjestu da se unutar crkve strogo primjenjuju osnovne epidemiološke mjere – distanca i maske – bez obzira na to da li neko misli ili ne misli da je to efikasno.

Predlaže i razmatranje modela koji je primijenila Ruska pravoslavna crkva.

„Ne zbog toga što se time postavlja pitanje da li se pričešćem može prenijeti virus ili ne, već jednostavno zarad mira u kući i pokazivanja da smo društveno odgovorni”, smatra on.

Epidemiolog Đurić kaže da „ishod treba da bude kompromis između običaja i bezbjedne prakse”, ali da „kompromis ne može ići na račun bezbjednosti učesnika”.

„I u vanpandemijskom periodu nehigijenske aktivnosti se moraju izbjegavati, a njihov izostanak u vrijeme rasplamsavanja pandemije je nužan”, ističe.

Selektivna primjena mjera osim što ugrožava zdravlje, narušava i kredibilitet vlasti i i izaziva revolt kod ljudi, upozorava Đurić.

Šta kažu zvaničnici?

Zdravstveni zvaničnici i stručnjaci već mjesecima upozoravaju na potencijalne zdravstvene rizike tokom vjerskih obreda.

Epidemiolog Zoran Radovanović izjavio je ranije da država mora da sprovede zakon, umjesto blage forme preporuke Crkvi.

„Kao građaninu, meni je civilizacijski neshvatljivo da u 21. vijeku svi ljube u isti predmet i svi jedu iz iste kašike”, izjavio je Radovanović krajem marta.

Zvaničnici su upozorili i da je sahrana patrijarha Irineja „veliki rizik”.

„Takav skup nije epidemiološki prihvatljiv, ali je, sa druge strane, to nešto što niko ne može da zabrani”, izjavio je Predrag Kon, epidemiolog i član Kriznog štaba.

Posle sahrane, Kon je za TV Prva rekao da je, na osnovu onoga šta je vidi na televiziji, sasvim sigurno da mjere nisu u potpunosti poštovane.

„Tačno, mjere se nisu poštovale svuda, ali značajnim dijelom jesu. Očigledno je da su učinjeni napori da se mjere poštuju”, rekao je Kon.

Potom je za RTS rekao da zabrana okupljanja više od pet osoba na snazi, ali da je jasno da je bilo nemoguće da se zabrani ispraćaj patrijarha, niti je to ikome padalo napamet.

„Sasvim je sigurno da je bilo i zaražavanja, ali to ćemo vidjeti posle nedjelju dana”, rekao je Predrag Kon.

Sveštena lica na udaru korone

Sahrana mitropolita crnogorsko-primorskog Amfilohija 1. novembra u Podgorici je izazvala brojne rasprave – i tada je bilo dosta kritika zbog kršenja epidemioloških mjera, jer veliki broj ljudi nije nosio maske.

Sahrani je prisustvovao i Patrijarh Irinej, koji je ubrzo posle toga bio pozitivan na korona virus.

„On je tamo otišao po svojoj arhipastirskoj dužnosti, da molitveno isprati i sahrani svoga brata hristoslužitelja”, izjavio je za RTS protorej-stavrofor Vladimir Vukašinović.

Vukašinović je naveo da on ne spada u one crkvene krugove koji negiraju postojanje virusa, već ističe da „virus postoji i da je opasan i ubija”.

„Zato je obaveza sveštenika da bude uz svog vjernika, i to ne samo da bude kada je lijepo i bezbjedno, nego i u svakom drugom momentu”, naglasio je Vukašinović.

Od početka epidemije, nekoliko visokih crkvenih zvaničnika je preminulo od posljedica korona virusa.

Epidemiolog Đurić dodaje da su „razumljivi lokalni obredi i potreba pojedinih ljudi da ih praktikuje”, kao i da ih treba dopustiti „do onog nivoa kada oni ne nose sa sobom rizik za prenos infekcije”.

„U svakom slučaju rizik je najviši za one koji su duže vrijeme boravili u zatvorenom prostoru i u masi, a ta su prvenstveno funkcioneri crkve”.