UNDP ZA STANDARD: Evropska podrška donosi konkretnije koristi građanima – od ekonomskih mogućnosti do digitalnih usluga i energetske efikasnosti

Iz UNDP-a su za portal Standard istakli da su nacionalne institucije pokazale da preuzimaju odgovornost za proces pristupanja EU, te da su stekle dragocjeno iskustvo u upravljanju razvojnim programima i reformama. 

STANDARD: Koje projekte UNDP trenutno sprovodi u Crnoj Gori u saradnji sa Evropskom unijom i koji su njihovi glavni ciljevi? 

UNDP: Partnerstvo UNDP-a i Evropske unije podržava nastojanje Crne Gore da evropske standarde pretoči u snažnije institucije, veće ekonomske mogućnosti i bolji život građana i građanki. 

Ova saradnja ima dugu istoriju i značajne rezultate. UNDP i EU su 2024. obilježili 20 godina partnerstva na globalnom nivou. Do tada je EU uložila gotovo 18 miliona eura u razvojne projekte koje je UNDP sprovodio u Crnoj Gori, podržavajući reforme u oblasti upravljanja, rodne ravnopravnosti, socijalne inkluzije, digitalne transformacije i ekološke održivosti. 

Danas je saradnja usmjerena na nekoliko povezanih prioriteta: jačanje demokratskog upravljanja i vladavine prava, ubrzanje zelene i digitalne tranzicije, unapređenje rodne ravnopravnosti i ekonomskih mogućnosti, kao i podršku opštinama i civilnom društvu. 

Jedan od važnih mehanizama je dio Fonda Crne Gore za ubrzanje ostvarivanja ciljeva održivog razvoja, uz finansijski doprinos EU od dva miliona eura. Sprovode ga UNDP, Ekonomska komisija UN za Evropu (UNECE) i Međunarodna organizacija rada (ILO), kao odgovor na prioritete koje su utvrdile nacionalne institucije. 

Među ostalim značajnim inicijativama su ReLOaD, koji jača lokalnu demokratiju i učešće građana; EU4Gender Equality, koji unapređuje ekonomsko osnaživanje žena; reforma sistema procjene invaliditeta; i saradnja u oblasti energetske efikasnosti i pravedne tranzicije. 

Digitalna transformacija takođe postaje sve značajnija oblast saradnje. Uz podršku EU, Crna Gora je 2025. godine završila prvu procjenu stanja u oblasti vještačke inteligencije, koja čini temelj za izradu Nacionalne strategije za vještačku inteligenciju. 

Sve ove inicijative imaju zajednički cilj – podrška Crnoj Gori da obaveze iz procesa evropskih integracija prevede u trajne razvojne rezultate. 

STANDARD: U kojim oblastima su ostvareni najvidljiviji rezultati zahvaljujući saradnji UNDP-a i EU u posljednjih nekoliko godina? 

UNDP: Partnerstvo je donijelo rezultate u oblastima koje neposredno utiču na život građana. 

Kroz ReLOaD je podržano više od 150 projekata nevladinih organizacija i 30 inicijativa u lokalnim zajednicama koje su predvodili mladi. Još 420 mladih iz 14 opština prošlo je obuke iz preduzetništva i društvenog aktivizma, dok je devet novoosnovanih preduzeća mladih dobilo finansijsku i mentorsku podršku. 

U oblasti digitalizacije, elektronske usluge omogućile su da se gotovo 90% upisa na univerzitete i više od 80% prijava za vrtiće obradi online. To je jasan pokazatelj kako digitalizacija čini javne usluge dostupnijim. 

Rodna ravnopravnost je još jedna oblast u kojoj je ostvaren važan napredak. Saradnja je podržala uvođenje prvobitne izborne kvote od 30% za žene, koja je kasnije povećana na 40%, kao i osnivanje Ženske političke mreže. Na inicijativu te mreže, 18 opština izdvojilo je 144.000 eura za podršku ženskom preduzetništvu. 

Napori u suzbijanju rodno zasnovanog nasilja doprinijeli su uspostavljanju prve nacionalne SOS telefonske linije, unapređenju institucionalnih protokola i obuci više od 350 policijskih službenika, socijalnih radnika i zdravstvenih radnika. 

U oblasti socijalne inkluzije, Crna Gora je 2025. godine usvojila značajnu reformu sistema procjene invaliditeta. Ona će zamijeniti približno 35 komisija jedinstvenim sistemom, za koji se očekuje da će poboljšati pristup pravima i servisima za više od 60.000 osoba s invaliditetom. 

Tokom pandemije COVID-19, saradnja je doprinijela i jačanju zdravstvenog sistema nabavkom 100 respiratora, 10 rendgenskih aparata i neophodne zaštitne opreme. 

Partnerstvo sa Evropskom unijom  pružilo  je podršku i Strategiji za istraživanje ratnih zločina 2024–2027, regionalnoj pravosudnoj saradnji i inicijativama za pomirenje. 

Značaj ovih dostignuća prevazilazi pojedinačne projekte. Ona su doprinijela snažnijim nacionalnim institucijama, uslugama koje dopiru do šireg kruga ljudi i većim mogućnostima za građane. 

STANDARD: Kako procjenjujete spremnost crnogorskih institucija da koriste evropske fondove i gdje postoji najviše prostora za unapređenje? 

UNDP: Crna Gora je ostvarila značajan napredak u usklađivanju zakonodavnog i institucionalnog okvira s evropskim standardima. Nacionalne institucije pokazale su da preuzimaju odgovornost za proces pristupanja EU i stekle dragocjeno iskustvo u upravljanju razvojnim programima i reformama. 

Kako Crna Gora napreduje ka članstvu u EU, naredni prioritet je jačanje kapaciteta da se ti pomaci pretoče u investicije, efikasne sisteme i mjerljive rezultate. Za to su potrebna dalja ulaganja u javnu upravu, specijalizovana znanja, strateško planiranje, pripremu projekata, finansijsko upravljanje i koordinaciju između državnih i lokalnih institucija. 

Lokalne samouprave imaju posebno važnu ulogu. Njihova sposobnost da pripreme projekte i pružaju kvalitetne javne usluge sve više će oblikovati način na koji građani doživljavaju evropske integracije. 

UNDP doprinosi tako što međunarodno stručno znanje povezuje s praktičnom podrškom sprovođenju aktivnosti i jačanjem kapaciteta institucija. 

Cilj nije samo obezbijediti pristup evropskim sredstvima, već osigurati da ona donesu održiva ulaganja, djelotvorne institucije i trajne koristi za građane. 

STANDARD: Na koji način građani mogu osjetiti konkretne koristi od projekata koje UNDP realizuje uz podršku EU? 

Koristi su najvidljivije kada javne usluge postanu jednostavnije za korišćenje, lokalne zajednice dobiju nove mogućnosti, a institucije djelotvornije odgovaraju na potrebe građana. 

Digitalne javne usluge smanjuju administrativne obaveze i čine postupke dostupnijim. Mjere energetske efikasnosti pomažu domaćinstvima da smanje troškove. Reforma sistema procjene invaliditeta pristup pravima i podršci čini preglednijim, ujednačenijim i jednostavnijim. 

Inicijative za razvoj ženskog preduzetništva proširuju ekonomske mogućnosti, dok snažniji mehanizmi za suzbijanje rodno zasnovanog nasilja unapređuju institucionalnu zaštitu i podršku. 

Na lokalnom nivou, ReLOaD je omogućio opštinama i nevladinim organizacijama da razvijaju inicijative iz oblasti obrazovanja, ekologije, socijalne inkluzije, kulture… Ovi projekti daju lokalnim zajednicama neposredniju ulogu u oblikovanju sopstvenog razvoja. 

U Pljevljima, aktivnosti u okviru pravedne tranzicije nastoje da povežu smanjenje emisija ugljenika razvojem raznovrsnijih privrednih djelatnosti, novim vještinama i mogućnostima zapošljavanja. 

Na kraju, vrijednost evropskih integracija mjeri se poboljšanjima u svakodnevnom životu: boljim uslugama, pravednijim mogućnostima, snažnijim zajednicama i institucijama u koje građani mogu imati povjerenja. 

STANDARD: Koji su najveći izazovi u sprovođenju EU projekata u Crnoj Gori i kako ih prevazilazite? 

UNDP: Evropske integracije obuhvataju reforme koje su sveobuhvatne i međusobno povezane. Uspješno sprovođenje reformi zahtijeva kontinuirani institucionalni kapacitet, efektivnu koordinaciju i dugoročni pristup. 

Na primjer, zelena tranzicija ne obuhvata samo politiku zaštite životne sredine već i energetiku, zapošljavanje, obrazovanje, socijalnu zaštitu i regionalni razvoj. Digitalna transformacija, slično tome, zahtijeva saradnju u oblastima javne uprave, pravosuđa, tehnologije i sajber bezbjednosti. 

Za ove reforme su dakle važna bliska partnerstva između nacionalnih institucija, opština, Evropske unije i međunarodnih organizacija. Iskustvo Crne Gore pokazuje značaj odgovornosti nacionalnih institucija za reforme i kontinuiteta. Reforme su najodrživije kada su sastavni dio rada nacionalnih institucija i kada postoje kapaciteti potrebni za njihovo sprovođenje. Zato je u središtu ovog partnerstva razvoj institucija i sistema koji mogu ostvarivati rezultate i dugo nakon završetka pojedinačnih projekata. 

STANDARD: Koji su prioriteti buduće saradnje UNDP-a i Evropske unije u Crnoj Gori? Da li su u pripremi novi projekti u oblastima digitalizacije, zelene tranzicije, energetske efikasnosti ili razvoja lokalnih zajednica? 

UNDP: Kako se Crna Gora približava članstvu u EU, saradnja će se sve više usmjeravati na sprovođenje reformi povezanih s pristupanjem i na to da njihove koristi osjete ljudi širom zemlje. 

Digitalna transformacija ostaće jedan od glavnih prioriteta, uključujući javne usluge čiji sistemi mogu međusobno da razmjenjuju podatke, digitalizaciju pravosuđa, bezbjednost u digitalnom prostoru, upravljanje podacima i odgovornu upotrebu vještačke inteligencije.  

Zelena i pravedna tranzicija otvara značajne mogućnosti. U Pljevljima to podrazumijeva podršku razvoju raznovrsnijih privrednih djelatnosti, sticanju vještina potrebnih za zelenu tranziciju, energetskoj efikasnosti i mogućnostima ulaganja koje mogu stvoriti održiviju budućnost za lokalne zajednice i radnike. 

Lokalni razvoj takođe će biti od ključnog značaja. Oslanjajući se na ReLOaD, buduća saradnja može ojačati kapacitete opština, transparentno finansiranje, učešće građana i partnerstva s civilnim društvom i privatnim sektorom. 

Rodna ravnopravnost i socijalna uključenost ostaju u središtu pažnje, uključujući žensko preduzetništvo, uključivanje rodne perspektive u sve oblasti rada, sprečavanje rodno zasnovanog nasilja i dostupnije javne usluge. 

Jače institucije, razvoj ljudskog kapitala i vladavina prava biće oslonac napretka u svim ovim oblastima. Ovi prioriteti su u velikoj mjeri usklađeni s razgovorima o budućem programskom okviru EU za period od 2028. do 2034. godine i razvojnim opredjeljenjima Crne Gore. 

STANDARD: Kako UNDP doprinosi procesu evropskih integracija Crne Gore i koje oblasti će biti u fokusu u narednom periodu? 

UNDP: Doprinos UNDP-a ogleda se u povezivanju obaveza Crne Gore iz procesa pristupanja EU s ciljevima održivog razvoja i praktičnim zahtjevima institucionalnih reformi. Ta dva procesa su tijesno povezana. Prema analizi koja je bila fokus tokom obilježavanja godišnjice partnerstva UNDP-a i EU, približno dvije trećine mjera koje se odnose na ciljeve održivog razvoja povezano je s pregovaračkim poglavljima EU i zahtjevima pristupanja. 

UNDP djeluje u različitim institucijama i sektorima, pružajući podršku javnoj upravi, digitalnoj transformaciji, pravosuđu, socijalnoj zaštiti, rodnoj ravnopravnosti, održivosti u oblasti životne sredine i lokalnom razvoju. 

Uloga UNDP-a obuhvata savjetovanje o javnim politikama, analitička znanja, jačanje kapaciteta institucija i podršku sprovođenju reformi. To uključuje podsticanje saradnje između ministarstava, opština, nezavisnih institucija, civilnog društva, akademske zajednice, privrede i međunarodnih partnera. 

UNDP je 2026. godine doprinio i razgovorima o javnim politikama koji su bili važni za godišnje izvještavanje Evropske komisije o Crnoj Gori, buduće planiranje programa EU i regionalnu saradnju u okviru Plana rasta i reformskih agendi. 

U narednom periodu naglasak će sve više biti na sprovođenju, mjerljivim rezultatima i održivosti institucija. 

Evropske integracije nijesu samo usvajanje zajedničkih standarda. One podrazumijevaju i obezbjeđivanje kapaciteta institucija da te standarde dosljedno primjenjuju i da građani osjete koristi. 

STANDARD: Kakvu poruku biste uputili lokalnim samoupravama, organizacijama civilnog društva i mladima koji žele da učestvuju u projektima finansiranim iz fondova Evropske unije? 

UNDP: Evropske integracije su zajednički poduhvat cijele zemlje, a njihov uspjeh zavisi od angažovanja institucija, opština, civilnog društva, privrede i građana. 

Opštine imaju važnu priliku da oblikuju lokalni razvoj, unaprijede javne usluge i pripreme ulaganja koja odgovaraju potrebama zajednice. Organizacije civilnog društva doprinose stručnim znanjem i novim pristupima, kao i uključivanjem građana i građanki, jer je za oblikovanje javnih politika važno široko učešće.  

Mladi su posebno važni. Na njih ne treba gledati samo kao na korisnike evropskih integracija već i kao na aktivne učesnike u oblikovanju budućnosti Crne Gore. 

Kroz inicijative kao što je ReLOaD, mladi su već pokazali da umiju da razvijaju poslovne poduhvate, predvode inicijative u zajednici i učestvuju u donošenju odluka na lokalnom nivou. Te mogućnosti treba i dalje jačati. 

Cilj ne treba da bude odvraćanje mladih od istraživanja mogućnosti u inostranstvu, već da odlazak iz Crne Gore bude njihov izbor, a ne nužnost, i da povratak ostane stvarna mogućnost. 

Poruka UNDP-a je uvijek: uključite se, gradite partnerstva i iznosite ideje koje su primjenljive. 

Evropsku budućnost Crne Gore neće oblikovati samo reforme dogovorene u Briselu već i ono što njene institucije, opštine i građani zajedno postignu. 

TEKST JE IZRAĐEN U OKVIRU PROJEKTA “ŠTA GRAĐANI DOBIJAJU ULASKOM CRNE GORE U EVROPSKU UNIJU“, KOJI JE PODRŽAN OD FONDA ZA PODSTICAJ MEDIJSKOG PLURALIZMA MINISTARSTVA – MINISTARSTVA KULTURE I MEDIJA CRNE GORE.