Mogućnost besplatnog oglašavanja na RTCG-u najbolje su, kako navode, koristili oni kandidati koji su i najranije krenuli u kampanju, a u značajnom obimu je korišćena i bilbord kampanja kao način promovisanja izborne ponude. Predsjednički kandidati su, dodaju iz CGO, intenzivno koristili društvene mreže kao rastući alat snažnog uticaja i za to nisu žalili sredstva.

“Nažalost, govor mržnje prema pripadnicima druge nacionalnosti, uvrede i teške optužbe dio su uobičajenog repertoara komentara na društvenim mrežama”, ističe se u saopštenju.

I ovog puta, teme rodne ravnopravnosti, prava žena, političkog i ekonomskog osnaživanja žena ostale su na margini. Predsjednički izbori privukli su i veliku pažnju medija iz regiona, naročito onih iz susjedne Srbije. Ovo su neki od ključnih nalaza monitoringa medija „Spinofact 6“ za prvi krug predsjedničkih izbora u Crnoj Gori, koji je od 27. februara do 19. marta sproveo Centar za građansko obrazovanje (CGO) uz podršku kompanije Arhimed.

U nastavku donosimo zaključke istraživanja.

Koji su mediji najviše izvještavali o izborima?

U posmatranom periodu, monitoring tim je zabilježio 5564 objava u medijima u vezi sa predsjedničkim izborima, od čega se 3966 (71%) na online medijima, a što je očekivano zbog brojnosti online medija na medijskom tržištu Crne Gore i činjenice da na njima postoji neograničen prostor za plasiranje informacija. Slijede televizije sa 1244 objave (22%) i štampani mediji sa 354 objave (7%).

Portal Vijesti je od svih online medija, ali i medija ukupno, najviše pratio predsjedničke izbore u posmatranom periodu sa 485 objava, zatim portal Gradske televizije sa 452 objave i portal CdM sa 425 objava. Kada je riječ o televizijama, najviše je predsjedničke izbore pratila Gradska televizija sa 241 objavom, potom televizija Vijesti sa 200 objava, a na trećem mjestu je TV7 sa 155 objava. Kod štampanih medija, najviše objava je imala Pobjeda – 144, potom Dan – 114 i Vijesti – 75 objave.

Treba napomenuti da su štampani mediji Pobjeda i Dan pratili redovno predizborne konvencije, dok Vijesti gotovo da nisu izvještavali sa ovih konvencija. Televizije i online mediji su u značajnoj mjeri izvještavali o izborima, kako samoinicijativno, tako prenoseći komentare učesnika kampanje i ostalih subjekata (pojedinci, analitičari, NVO sektor, predstavnici međunarodnih organizacija).

Kršenje izborne šutnje

Dio medija nije poštovao pravilo izborne šutnje. Tako je izbornu šutnju prekršio portal Vijesti objavom kolumne pod nazivom „Duet“ koja je kasnije uklonjena, a o čemu je izvjestila Borba, koja je pritom i sama prekršila ovo pravilo pretencioznim naslovom. IN4S, koji nije evidentiran shodno medijskom zakonodavstvu, prekršio je izbornu šutnju tekstovima (ВИДЕО) Расуло у СДП-у: Драгиња спрема „освету“ Ранку i Амбасадор Маслеников: Демократска партија социјалиста потпуно разорила руско-црногорске односе!.

Gradski portal je prekršio izbornu šutnju objavom kolumne „Jesmo li naučili?“ na sam dan izbora, a koju je i prenio portal Analitika. Tokom izborne šutnje, online prostor je lažnim vijestima zatrpavao srpski portal Naša borba čije je sjedište, prema impresumu, u Novom Sadu. Lažne informacije sa ovog portala su se brzo širile i putem društvenih mreža, a najčešće su išle u pravcu da naštete kandidatima Milu Đukanoviću i Draginji Vuksanović Stanković.

Ko je bio najzastupljeniji na TV gostovanjima?

Monitoring tim CGO-a i Arhimeda mjerio je vrijeme koje su kandidati imali na gostovanjima i debatama na komercijalnim televizijama, kao i na Javnom servisu RTCG (TVCG 1, bez Parlamentarnog kanala). U tom dijelu, predsjednički kandidat Andrija Mandić imao je najviše vremena za iznošenje stavova i odgovaranje na pitanja moderatora i voditelja, i to kumulativno na svim televizijama i u svim emisijama 24 841 sekund. Slijedi Milo Đukanović sa 19 600 sekundi. Približno vrijeme imali su Aleksa Bečić sa 13 620 sekundi i Jakov Milatović sa 12 368 sekundi. Istovremeno, kandidatkinja Draginja Vuksanović Stanković imala je 5 868 sekundi, a Goran Danilović 5 325 sekundi dok kandidat Jovan Radulović nije bio medijski prisutan u kontekstu predsjedničkih izbora na televizijskim emisijama.

Dominantne teme u TV gostovanjima i debatama bila su „opšta politička pitanja“ koja se odnose na aktuelnu političku situaciju, predstavljanje programa i sl. – 41 024 sekunde (oko 50%). U generisanom narativu predsjedničkih kandidata, kao druga tematska cjelina, izdvajaju se „identitetska pitanja“ sa 17 600 sekundi (21%), a slijede „kriminal i korupcija“ sa 12% (9 869 sekundi), ekonomska pitanja sa 8% (6 585 sekundi), i socijalne teme sa 4% (3 086 sekundi) ) ukupnog narativa svih predsjedničkih kandidata. Pitanje rodne ravnopravnosti i položaja žena bilo je predmet diskusije svega 487 sekundi svih kandidata/kinja na svim televizijskim emisijama koje su obuhvaćene monitoringom, a ponajviše o toj temi je govorila jedina kandidatkinja na ovim izborima – Draginja Vuksanović Stanković.

Kod svih predsjedničkih kandidata dominirao je narativ koji se odnosio na „opšta politička pitanja“ osim kod kandidatkinje Vuksanović Stanković koja je u svojim TV nastupima primat dala identitetskim pitanjima. Značajan dio nastupa oko identitetskih tema konstatuje se i kod kandidata Đukanovića i Mandića, s tim da je kod kandidata Mandića, takođe, zastupljena tema „korupcije i organizovanog kriminala“, a „ekonomija“ kod kandidata Milatovića i Đukanovića.

Važno je istaći na su na prvoj debati na Javnom servisu – RTCG učestvovali svi predsjednički kandidati/kinje, osim Jovana Radulovića koji je tvrdio da poziv za debatu nije dobio, suprotno navodima uredništva RTCG-a. Prvu debatu su obilježili i tehnički problemi sa mjerenjem vremena, što je izazvalo brojne reakcije. Druga planirana debata na RTCG-u za 16. mart nije ni održana jer učešće nisu potvrdili Milo Đukanović i Andrija Mandić, koji su u tom planiranom terminu bili učesnici međusobnog TV duela, koji su organizovale i emitovale zajednički Prva TV i E televizija.

Ko je najbolje iskoristio besplatno oglašavanje na RTCG?

RTCG ima obavezu, shodno članu 53a Zakona o izboru odbornika i poslanika, da podnosiocima potvrđenih izbornih lista obezbijedi ravnopravno i svakodnevno besplatan prostor za emitovanje, i to je ispoštovano, kroz tri dnevna termina (11h, 15h i 17h) za emitovanje političko-propagandni TV-klipova na drugom programu. U posmatranom periodu, građani/ke su na TVCG2 imali priliku da vide ukupno 228 političko-propagandnih TV-klipova, u trajanju od 8580 sekundi, ili nešto više od 2 i po sata.

Pravo na besplatno emitovanje najbolje je iskoristio kandidat Andrija Mandić koji je imao 76 političko propagandnih klipova sa ukupnim trajanjem od 2290 sekunde, a počeo je sa emitovanjem 22. februara, kad ostalim kandidatima predsjednička kandidatura još nije bila ni potvrđena. Kandidat Aleksa Bečić je to pravo počeo koristiti 1. marta i na drugom je mjesto po broju emitovanih reklamnih sekundi na TVCG2 (1503 sekunde), slijedi kandidat Jakov Milatović (1422 sekunde). Kandidat Đukanović je tek od 7. marta počeo da koristi mogućnost besplatnog reklamiranja, i nalazi se na pretposljednjem mjestu u broju emitovanih sekundi na TVCG 2 (921 sekunda). Svoje pravo na besplatno emitovanje na javnom servisu nije iskoristio kandidat Jovan Radulović.

U ovom dijelu, predmet monitoringa bilo je i reklamiranje na Javnom servisu RTCG – TVCG1 i TVCG2 (Parlamentarni kanal nije bio predmet monitoringa, iako su se preko njega najčešće emitovali izvještaji sa završnih skupova i to nakon centralne informativne emisije Dnevnika 2).

Bilbordi u predsjedničkoj kampanji

CGO i Arhimed su za potrebe monitoringa radili kvantitativni i kvalitativni osvrt na vizuelizaciju bilborda svih predsjedničkih kandidata na čitavoj teritoriji Crne Gore, uz napomenu da se jedino kandidat Jovan Radulović nije oglašavao ovim putem. Većina kandidata imala je jedno vizuelno rješenje za bilborde, osim kandidata Demokrata, Alekse Bečića, čiji su bilbordi imali dva dominantna vizuelna rješenja. Najviše evidentiranih bilborda imao je kandidat Milo Đukanović 134, potom Aleksa Bečić 128, slijedi Andrija Mandić sa 117, Jakov Milatović sa 64, Goran Danilović sa 11, i Draginja Vuksanović Stanković sa 5 bilborda.

Bilbordi za predsjedničke izbore, očekivano, imali su dominantnu figuru predsjedničkog kandidata/kinje, a kako je bila samo jedna žena, dominacija muških figura na bilbordima je očekivana. Zajedničko svima jesu svedeni bilbordi sa fotografijom, glavnim sloganom i kasnije brojem kandidata/kinje na glasačkom listiću. Većina kandidata/kinja predstavljena je porukama/sloganima koje šalju informaciju o značaju osobe/ličnosti koja je predstavljena, dok su slogani Evrope sad i Demokratskog fronta u množini. Na bilbordima nijesu zabilježena stereotipna, seksistička ili pežorativna prikazivanja žena.

Kampanja na društvenim mrežema

Monitoring društvenih mreža obuhvatio je Facebook, Twitter i Instagram. Praćeni su zvanični nalozi (stranice) predsjedničkih kandidata/kinja i partija koje su ih kandidovale, kao i zvanične stranice drugih partija i političkih subjekata koji su iste kandidate/kinje podržali, i to od momenta u kojem su javno izrazili tu podršku. Ukupno je CGO tim analizirao 3104 objave svih predsjedničkih kandidata, od čega je najviše analiziranih objava bilo na Facebooku (1480), potom Instagramu (949) i Twitteru (675).

Najaktivniji na društvenoj mreži Facebook bio je kandidat Andrija Mandić, koji je putem lične stranice, i stranica Demokratskog fronta i matične stranke Nove srpske demokratije generisao 348 objava. Slijedi kandidat Jakov Milatović sa kumulativno 208 objava na njegovoj ličnoj stranici i stranici pokreta Evropa sad. Kandidatkinja Draginja Vuksanović Stanković je generisala 199 objava na ličnoj društvenoj stranici i na stranici SDP-a.

I na Instagramu je dominantno najaktivniji bio kandidat Andrija Mandić, koji je na ličnom nalogu, kao i nalozima DF-a i Nove srpske demokratije generisao 293 objave. Drugi kandidat sa najviše objava preko ličnog profila i profila Evropa sad bio je Jakov Milatović sa 164 objave, dok je kandidat Aleksa Bećić, na trećem mjestu sa 122 objave preko lične stranice i stranice Demokratske Crne Gore.

Na Twitteru je najjaktivnija bila kandidatkinja Vuksanović Stanković i SDP sa 207 objava u posmatranom periodu, slijedi kandidat Milo Đukanović i DPS sa 153 objave, a na trećem mjestu je Andrija Mandić sa 136 objava na nalozima Demokratskog fronta i Nove srpske demokratije.

Objave na društvenim mrežama su generisale ogroman broj komentara koji su uglavnom bili ili izrazi podrške ili su sadržali govor mržnje – lične uvrede, optuživanje za kriminal i korupciju, ili komentare po osnovu nacionalne pripadnosti. Najveći broj objava ticao se „opštih političkih pitanja“ koja se odnose na aktuelnu političku situaciju, predstavljanje programa i sl. Na društvenim mrežama se uopšte nije poštovala izborna šutnje i bilježi se kršenje od strane svih kandidata/kinja.

Rodna ravnopravnost u kampanji na društvenim mrežama

Pitanja rodne ravnopravnosti, prava žena, političkog i ekonomskog osnaživanja žena, te nasilja nad ženama i sl. su se pojavljivala samo na marginama generisanog narativa na društvenim mrežama, pri čemu su ih (očekivano) procentualno najviše komunicirali kandidatkinja za predsjednicu Crne Gore, Draginja Vuksanović Stanković i SDP. Taj broj objava iznosio je kumulativno 100 na sve tri društvene mreže, pri čemu se do tog broja bilježi 57 na Facebooku, 12 na Twitteru i 31 na Instagramu.

Ionako nizak broj objava bio bi još niži da izborna kampanja nije obuhvatila 8. mart – Dan žena, koji su partije iskoristile da čestitaju praznik i deklarativno se založe za dostizanje rodne ravnopravnosti u društvu. Tako je od 57 objava na Facebooku čak 28 objavljeno 7. i 8. marta, a istovremeno se od 12 objava na Twitteru tada bilježi 5, i na Instagramu 16 od ukupno 31 objave. Činjenica da su partije polovinu svih objava posvećenih ovoj tematici iskomunicirale u ta dva dana ne ukazuje na njihovu suštinsku posvećenost ovim pitanjima.

Dakle, u svega 100 od 3104 analiziranih objava na društvenim mrežama se bilježe opšta pitanja rodne ravnopravnosti i političke participacije, te sporadično tema nasilja nad ženama. Primjeri govora mržnje i komentari uvrjedljive sadržine ispod samih objava su dominantni na Twitteru, nešto manje zastupljeni na Facebook-u, a najmanje na Instagram-u. Na svakoj od tri društvene mreže, meta ovakvih komentara je jedina žena kandidat – Draginja Vuksanović Stanković.

Ispod svake od objava na analiziranim društvenim mrežama, praćeni su komentari i metodom slučajnog uzorka su bilježeni primjeri govora mržnje, sa akcenom na govor mržnje i negativne, uvrjedljive i mizogine komentare upućene ženama (jedinoj kandidatkinji na predsjedničkim izborima).

Ko je najviše novca potrošio na oglašavanje na društvenim mrežama?

CGO je napravio i analizu finansijskih izdvajanja partija, od 17. februara do 18. marta 2023. godine, za plaćeno oglašavanje na društvenim mrežama Facebook i Instagram, korišćenjem alatke Meta Ad Library Report, i podaci ukauzju da je za 10 najaktivnih stranica izdvojeno 43.105€ za 570 reklama.

Najviše sredstava su izdvojile sljedeće stranice: „Aleksa Bečić – Demokrate – Demokratska Crna Gora“ – 10.189 € za 90 reklama; „Milo Đukanović“ – 8.786 € za 150 reklama; „Andrija Mandić“ – 8.591 € za 104 reklame; „Jakov Milatović” – 5.326 € za 42 reklame; „Draginja Vuksanović“ – 4.231 € za 88 reklama; „Ujedinjena Crna Gora – Zvanična stranica” – 1.983 € za 47 reklama; „Milojko Spajić“ – 1.848 € za 1 reklamu; „Pokret Evropa sad” – 1.181 € za 20 reklama; „Građanski pokret URA” – 642 € za 24 reklame; te stranica „Nik Gjeloshaj” – 328 € za 4 reklame.

Veliko interesovanje iz susjedstva za predsjedničke izbore

Prvi krug predsjedničkih izbora izazvao je veliko interesovanje medija iz region, a posebno medija iz Srbije, koji su danima prije kampanje izvještavali o izborima, kroz posebne tekstove i emisije, a tokom izborne noći i pratili detaljno rezultate i uživo izvještavali, posebno portali. Državna izborna komisija (DIK) je izdala 123 akreditacije za novinarske ekipe iz Crne Gore i regiona kako bi mogli pratiti prvi krug predsjedničkih izbora.

„Spinofact 6“ je obuhvatio monitoring devet TV stanica (RTCG1, RTCG2, TV Vijesti, TV E, Adria TV, Gradska TV, TV 7, TV Prva i TV A plus), 11 portala (CdM, Analitika, Portal Vijesti, RTCG.me, Antena M, Portal Pobjeda, Dan online, IN4S, Borba.me, Gradski.me i Standard.me), i tri dnevna lista (Vijesti, Dan, Pobjeda). Monitoring društvenih mreža je obuhvatio Facebook, Instagram i Twitter, i to zvaničnih naloga (stranica) predsjedničkih kandidata/kinja i naloga partija koje su ih kandidovale, kao i zvaničnih stranica drugih partija i političkih subjekata koji su iste kandidate/kinje podržali, i to od momenta u kom su javno izrazili svoju podršku. Ovo je šesti put da CGO sprovodi monitoring medija tokom izbornih kampanja, a prethodno je to radio tokom kampanje za lokalne izbore 2017, za predsjedničke izbore 2018, lokalne izbore 2018, parlamentarne izbore 2020, i lokalne izbore 2022.

CGO i Arhimed će kampanju u medijima i na društvenim mrežama pratiti i tokom drugog kruga predsjedničkih izbora.