Video
Novinar i publicista Vladimir Jovanović, dugogodišnji istraživač crkvenih prilika i odnosa unutar SPC, za Standard ocjenjuje da promjena vlasti u Beogradu ne znači nužno i promjenu u Patrijaršiji. Štaviše, upozorava da se o mogućem odlasku Porfirija i izboru njegovog nasljednika neće odlučivati samo u Srbiji.
„Kadrovski epilog Perića i eventualno postavljanje novoga poglavara nije unutrašnje pitanje koje će se riješiti samo u Srbiji. Nego i u Moskvi“, kaže Jovanović.
STUDENTI PROMIJENILI VLAST, ALI ŠTA ĆE SA CRKVOM?
Studentska lista osvojila je apsolutnu parlamentarnu većinu na izborima 25. oktobra, ali u njenoj programskoj agendi, makar zasad, nema jasnog odgovora na pitanje budućeg odnosa države i SPC, jedne od institucija koja je tokom Vučićeve vladavine imala značajan društveni i politički uticaj.
„Obratimo pažnju: Studentska lista, koja ima apsolutnu parlamentarnu većinu za formiranje nove srpske vlade, nije saopštila programsku agendu o redefinisanju mjesta i uloge koje je Crkva Srbije (SPC) imala u Vučićevoj eri“, upozorava Jovanović.
Akademik Radomir Saičić, koji se javno izjašnjava kao vjernik, nije štedio crkveni vrh. Još tokom studentskih protesta tvrdio je da je crkvena administracija izabrala pogrešnu stranu istorije, a u jednom intervjuu iznio je ocjenu da je Porfirije u crkvi ono što je Vučić u državi.
Jovanović, međutim, smatra da takvo poređenje zanemaruje činjenicu da odgovornost za crkvenu politiku ne snosi samo patrijarh.
„Saičić – koji je, koliko sam shvatio, jedan od čelnika te liste, deklariše se kao vjernik – objavio je sumnjivo pojednostavljenu verziju: ‘Što je Vučić u državi, to je patrijarh Porfirije u crkvi'“, kaže Jovanović.
Prema njegovim riječima, Porfirije nije samostalno nametao politiku ostalim arhijerejima, već je uživao njihovu podršku.
„Sve odluke Perića su, provjerljivo je, od 2021. podržane ubjedljivim izglasavanjem na svim okupljanjima arhijerejskih sabora od 2021, tokom kojih bi ručavali kod Vučića na Andrićevom vencu“, navodi Jovanović.
Njegova je ocjena, dakle, da se eventualni zaokret ne može svesti na odlazak jednog čovjeka. Porfirije je bio najvidljivije lice te politike, ali su iza njega stajala i crkvena tijela koja su je podržavala.
ŠEST VLADIKA BRANILO STUDENTE, JUSTIN OSTAO BEZ EPARHIJE
Ipak, među arhijerejima SPC nijesu svi jednako gledali na studentsku pobunu.
Krajem februara 2025. šestorica vladika – mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije, žički Justin, njemački Grigorije, zapadnoamerički Maksim, istočnoamerički Irinej i zahumsko-hercegovački Dimitrije – javno su se ogradili od nastupa mitropolita Davida, koji je studente doveo u vezu s izrazom „srpske ustaše“. Izrazili su i poštovanje prema studentima i njihovoj borbi.
Međutim, podrška studentima izloženim uvredama nije bila isto što i otvoreno političko svrstavanje protiv Vučića.
Najdalje je otišao vladika Justin, koji je podržavao proteste i pružao gostoprimstvo studentima tokom njihovih pješačenja. Kasnije je razriješen upravljanja Žičkom eparhijom, što je dio javnosti protumačio kao kaznu za njegov odnos prema studentskom pokretu.
Jovanović upravo Justina izdvaja kao izuzetak.
„I liše proljetos kažnjenog penzionisanjem Justina Stefanovića, nijedan vladika s eparhijom u Srbiji nije podržao studente u buntu, izložene represalijama režima Vučića.“
Posebno je interesantna pozicija mitropolita Joanikija, koji je potpisao pismo podrške studentima, ali nije javno podržao kasnije formiranu Studentsku listu. To je važna razlika, naročito ako se ima u vidu politički uticaj SPC u Crnoj Gori.
PORFIRIJE, VUČIĆ I MOSKVA
Bliskost državnog i crkvenog vrha u Srbiji nije se ogledala samo u čestim susretima, zajedničkim ceremonijama i državnoj pomoći crkvi. Posebno je bila vidljiva u odnosu prema Kosovu, Republici Srpskoj, Crnoj Gori i Rusiji.
U aprilu 2025, dok su studenti mjesecima protestovali protiv Vučićeve vlasti, Porfirije je u Kremlju, tokom susreta s Vladimirom Putinom, govorio o pokušaju „obojene revolucije“ u Srbiji i izrazio nadu da će vlast prevazići to iskušenje. Govorio je i o značaju Rusije za SPC, a tokom razgovora pomenut je i „ruski svet“.
Jovanović smatra da veze SPC s Moskvom sežu mnogo dublje od javno vidljive saradnje dvije patrijaršije.
„Crkva Srbije je infiltrirana i ruskim službama, a posljednjih godina, najkasnije od 2018, djelovala je kao neautokefalni ogranak Moskovske patrijaršije u konfrontaciji s Vaseljenskom Majkom-Crkvom“, smatra Jovanović.
On skreće pažnju i na jednu važnu činjenicu da pobjednička Studentska lista, uprkos protivljenju Vučićevoj politici, nije najavila uvođenje sankcija Rusiji.
„I to je kontekst koji nas opet dovodi do programskih ciljeva Studentske liste, ali onih koje je zaista deklarisala – ne zalažu se za uvođenje sankcija protiv Rusiji – dakle, tu su isti kao i Vučić“, kaže Jovanović.
Saičić je i tokom predizborne kampanje govorio o potrebi održavanja produktivnih odnosa s Rusijom, pominjući energetsku zavisnost i istorijske veze. Zbog toga se ne može unaprijed zaključiti da će politički preokret u Srbiji donijeti i promjenu odnosa prema Moskvi, makar u dijelu koji se tiče SPC.
MOŽE LI PORFIRIJE BITI SMIJENJEN?
Za razliku od Vučića, Porfirije nema mandat ograničen izbornim ciklusom. Patrijarh se bira doživotno, a eventualna promjena na čelu SPC zavisila bi od unutrašnjih crkvenih procedura i odnosa među arhijerejima.
Jovanović očekuje da će se crkveni vrh, poslije promjene vlasti u Srbiji, pozivati na princip odvojenosti crkve i države.
„Perić i vrh Crkve Srbije će sada insistirati na legendi da funkcionišu po principu ‘odvojenosti od politike’. Perić ima doživotni mandat patrijarha. On može biti opozvan većinom glasova na arhijerejskom saboru, uslijed zdravstvenih, ili ”zdravstvenih” razloga, koji ga spriječavaju da obavlja svoju funkciju. Ili može dati ostavku“, nastavlja Jovanović.
Ali, prema njegovoj procjeni, presudni pokazatelji neće biti samo odnosi među vladikama. Mnogo važnije moglo bi biti ono što nova vlast uradi s javnim novcem i bezbjednosnim aparatom.
„Da li će Perić ostati na funkciji ili će na njegovo mjesto doći neko drugi, i ko bi to mogao biti? O tome prethodni indikatori bi mogli biti ukoliko primjene najavljenih mjera ekonomskog plana Studentske liste, stroga finansijska kontrola javnog novca i revizija državnih dotacija, obuhvate i SPC – ali još više stvarna dubina reformi srpskih tajnih službi (BIA, VBA, VOA)“, upozorava sagovornik Standarda.
Time Jovanović pitanje budućnosti patrijarha dovodi u neposrednu vezu s reformama koje je Studentska lista obećala biračima.
Hoće li kontrola državnog novca obuhvatiti i dotacije SPC, čiji su odnosi s prethodnom vlašću bili izrazito bliski? I koliko će nova vlast zaista biti spremna da mijenja bezbjednosne strukture čiji je rad godinama izazivao ozbiljne političke kontroverze?
Od odgovora na ta pitanja, smatra Jovanović, moglo bi zavisiti mnogo više od sudbine sadašnjeg patrijarha.
CRNA GORA: BEZ ILUZIJA O PROMJENAMA
Politički preokret u Srbiji otvara i pitanje ponašanja SPC u Crnoj Gori, gdje je ova vjerska organizacija tokom prethodnih godina imala važnu ulogu i u političkim procesima.
Od litija i promjene vlasti 2020. godine, preko potpisivanja Temeljnog ugovora, do brojnih sporova oko crnogorskog identiteta i odnosa prema Srbiji, crkvena pitanja bila su nerazdvojna od političkih.
Može li promjena u Beogradu uticati i na crkvenu administraciju u Crnoj Gori?
Jovanović ne očekuje ništa suštinski drugačije. Prema njegovom tumačenju, riječ je o institucijama čiji politički i ideološki ciljevi ne zavise od toga ko u određenom trenutku upravlja Srbijom.
„Ovdašnji ogranci SPC su politički instrumenti Republike Srbije i Ruske Federacije – bez obzira na to ko je na vlasti u Beogradu i Moskvi“, kaže Jovanović.
Upravo zato smatra da se položaj SPC u Crnoj Gori ne može trajno riješiti promjenama u susjednoj državi.
„I tako će biti sve dok Crna Gora, poput svoje međunarodno priznate državne nezavisnosti, ne obnovi i staroslavnu, kanonsku autokefalnu Crkvu“, zaključuje Jovanović.
Preporučeno
Vučićev izborni poraz već je činjenica. Šta će on značiti za Porfirija i SPC, zavisiće od odluka koje Studentska lista tek treba da donese, ali, ako je suditi prema Jovanovićevoj analizi, i od interesa koji se protežu daleko izvan Beograda.
