Zvanična Podgorica je ranije odbacila takve tvrdnje. Vlada Crne Gore saopštila je još u maju da Crna Gora nije među državama koje se razmatraju kao potencijalne lokacije za uspostavljanje tzv. “trećih centara” za prihvat odbijenih tražilaca azila, kao i da nije učestvovala u bilo kakvim pregovorima ili inicijativama te vrste.

“Crna Gora nije među državama koje se pominju u kontekstu potencijalnih lokacija za takve centre, niti je učestvovala u bilo kakvim pregovorima ili inicijativama te vrste”, saopšteno je iz Vlade povodom navoda koji su se pojavili u pojedinim medijima.

Ipak, činjenica da se Crna Gora pojavila u javnom prostoru u trenutku kada Italija pokušava da evropsku migracionu politiku usmjeri ka novom modelu pokazuje da će pitanje uloge država Zapadnog Balkana u kontroli migracija biti sve aktuelnije.

SPORAZUM MELONI – RAMA KAO EVROPSKI EKSPERIMENT ZA MIGRANTE

U središtu italijanske migracione politike nalazi se sporazum sa Albanijom, koji je postao prvi konkretan primjer pokušaja jedne članice EU da dio procedura za migrante izmjesti van granica Unije.

Italijanska vlada i premijerka Đorđa Meloni predstavile su ovaj model kao odgovor na višegodišnji problem preopterećenosti prihvatnih sistema, sporih procedura azila i velikog broja osoba koje nakon odbijanja zahtjeva ostaju na teritoriji EU.

Prema sporazumu Rima i Tirane, migranti koje italijanske vlasti presretnu u međunarodnim vodama tokom pokušaja prelaska Sredozemlja mogu biti prebačeni u objekte u Albaniji gdje bi se obrađivali njihovi zahtjevi za međunarodnu zaštitu.

Plan uključuje dva centra. Jedan je Šenđin, luka u sjevernoj Albaniji, gdje se obavljaju početne procedure identifikacije i registracije, a drugi je Gjadër, bivša vojna baza, gdje bi migranti bili smješteni dok traje postupak.

Meloni je ovaj sporazum opisala kao model koji bi mogao postati evropski standard, tvrdeći da EU mora pronaći način da spriječi zloupotrebu sistema azila i ubrza vraćanje osoba koje nemaju pravo boravka.

Međutim, sporazum je od početka izazvao brojne polemike. Kritičari upozoravaju da se time odgovornost za migracionu politiku prebacuje na zemlje van EU i postavljaju pitanje poštovanja prava ljudi koji traže zaštitu.

Uprkos kritikama, Rim insistira da je albanski model uspješan i pokušava da ga proširi na druge države.

Upravo iz te politike nastala je ideja o tzv. “return hubs” – centrima u trećim zemljama u kojima bi se obrađivali slučajevi migranata kojima je odbijen azil i čekalo njihovo vraćanje u zemlje porijekla.

Za razliku od sporazuma sa Albanijom, ključna razlika koju sada predlaže Meloni je u tome što bi se novi centri finansirali direktno iz evropskih fondova i zajedničkog budžeta Unije.

Osim Crne Gore, na spisku potencijalnih država u kojima bi se gradili objekti za smještaj i obradu dokumentacije su i: Tunis, Libija, Egipat, Ruanda, Gana, Senegal, Mauritanija, Uganda, Uzbekistan, Jermenija i Etiopija.

SEUTA OTVORILA NOVI EVROPSKI SPOR

Nova rasprava o migracijama intenzivirana je nakon krize u španskoj enklavi Seuta, jednom od najosjetljivijih mjesta na spoljnim granicama Evropske unije.

Seuta i Melilja jedine su teritorije EU koje imaju kopnenu granicu sa Afrikom i godinama predstavljaju jednu od glavnih tačaka pokušaja ulaska migranata na evropsko tlo.

Masovni priliv migranata, koji su ilegalno prešli granicu između Maroka i Španije izazvao je političku krizu u toj državi, ali i novi sukob unutar EU. Italija je posebno kritikovala pristup Madrida, smatrajući da države članice moraju imati strože mehanizme kontrole ulaska i brže procedure vraćanja osoba koje nemaju pravo na boravak.

Kritike su otišle toliko daleko da je izbio diplomatski skandal zbog zahtjeva Italije da se Španija suspenduje iz Šengena.

Rim sada zbog novonastale situacije insistira na rigoroznijoj primjeni evropskih pravila i traži da se odgovornost za migracije ravnomjernije rasporedi među državama članicama.

ŠTA ZNAČI GSP+, NA KOM ITALIJA INSISTIRA

U novom političkom pritisku Italija je počela da insistira i na strožoj primjeni principa povezanih sa GSP+ mehanizmom.

GSP+ (Generalised Scheme of Preferences Plus) predstavlja trgovinski sistem Evropske unije koji omogućava zemljama u razvoju povoljniji pristup evropskom tržištu kroz ukidanje ili smanjenje carina.

Međutim, korišćenje tih pogodnosti povezano je sa obavezom poštovanja međunarodnih konvencija iz oblasti ljudskih prava, prava radnika, zaštite životne sredine i odgovornog upravljanja, te nije direktno povezan za migracionom politikom.

Iako GSP+ nije migracioni instrument, politička poruka Italije jeste da države koje koriste evropske pogodnosti moraju poštovati širi okvir evropskih pravila i odgovornosti.

ŠPANSKI SUD OGRANIČIO “VRUĆA VRAĆANJA” MIGRANATA

Dodatni impuls evropskoj raspravi dala je odluka Vrhovnog suda Španije od 8. jula, kojom je ograničena primjena kontroverzne prakse poznate kao “hot returns” odnosno “vruća vraćanja” migranata.

Sud je zaključio da španske vlasti ne mogu automatski vraćati osobe koje su presretnute u moru dok pokušavaju da doplivaju do teritorije Seute ili Melilje. Prema odluci, takvi slučajevi ne mogu biti tretirani isto kao pokušaji prelaska preko fizičkih graničnih prepreka, poput zaštitnih ograda na kopnenoj granici.

Praksa “hot returns” podrazumijeva da se osobe koje ilegalno pređu granicu odmah vraćaju u susjednu državu, bez sprovođenja pune procedure utvrđivanja identiteta, procjene eventualnog zahtjeva za azil ili drugih okolnosti njihovog slučaja.

Vrhovni sud je ocijenio da se ta mogućnost ne može primjenjivati na osobe koje do španske teritorije dolaze morskim putem, jer one nijesu prešle zaštitni element granice na isti način kao osobe koje preskoče ogradu u Seuti ili Melilji. Zbog toga im, prema odluci, mora biti omogućena individualna procedura, uključujući pravo na pravnu pomoć i mogućnost traženja međunarodne zaštite.

Odluka je izazvala negodovanje dijela evropske desnice, posebno u Italiji, koja smatra da ovakva ograničenja otežavaju kontrolu granica, dok organizacije za zaštitu ljudskih prava tvrde da je odluka potvrda obaveze država da poštuju međunarodne standarde.

ITALIJA MEĐU IZLOŽENIJIM DRŽAVAMA EU

Italija je jedna od država Evropske unije koja je među pogođena migracijama, prije svega zbog centralnomediteranske rute preko koje migranti iz sjeverne Afrike pokušavaju da stignu do Evrope.

Tokom posljednjih godina Italija je bila glavna tačka dolaska brodova iz Libije i Tunisa, što je dovelo do velikog pritiska na prihvatne centre i lokalne zajednice.

Prema podacima Eurostata, Italija je među državama EU sa najvećim brojem stranih državljana. U zemlji živi više od pet miliona stranaca, ali se ne nalazi u samom vrhu liste sa najvećom migrantskom populacijom.

Na samom vrhu liste nalazi se Njemačka sa više od 12 miliona stranih državljana, zatim slijedi Španija sa oko sedam miliona, nakon nje je Francuska sa nešto više od šest miliona i Italija sa 5,4 miliona stranih državljana.

Po broju novih doseljenika posljednjih godina prednjače Njemačka i Španija, dok je Italija među državama sa najvećim pritiskom ilegalnih pomorskih dolazaka.

ZAŠTO JE CRNA GORA UOPŠTE POMENUTA

Pojavljivanje Crne Gore u ovoj priči dolazi u trenutku kada EU traži nove modele za kontrolu migracija.

Crna Gora se nalazi na zapadnobalkanskoj migracionoj ruti, kandidat je za članstvo u Evropskoj uniji i od nje se očekuje usklađivanje sa evropskom migracionom politikom.

Zbog toga zemlje regiona mogu biti predmet interesovanja u budućim evropskim inicijativama, posebno kada je riječ o kontroli granica, readmisiji i saradnji sa državama članicama.

Ipak, za sada nema potvrde da je Podgorica uključena u bilo kakav projekat “return hubs” niti da je Italija zvanično ponudila Crnu Goru kao lokaciju za takve centre.

Zbog toga je portal Standard uputio pitanja Vladi Crne Gore, Ministarstvu vanjskih poslova, Ministarstvu unutrašnjih poslova, Ministarstvu evropskih poslova, Kabinetu predsjednika Crne Gora i Delegaciji EU u Crnoj Gori i od njih očekujemo odgovore.

EVROPSKA DILEMA – KONTROLA GRANICA ILI PRABACIVANJE PROBLEMA VAN EU

Dok Italija pokušava da nametne model po kojem bi se dio migracione procedure odvijao van teritorije EU, dio država članica i organizacija za zaštitu ljudskih prava ranije je upozorio da takav pristup može otvoriti pitanje odgovornosti i zaštite prava migranata.

Za zemlje Zapadnog Balkana ovo pitanje postaje posebno osjetljivo – između evropskih očekivanja, procesa pristupanja EU i mogućnosti da budu uključene u politike kojima Brisel i pojedine članice pokušavaju da smanje migracioni pritisak unutar svojih granica.

Crna Gora za sada odbacuje da je dio takvih planova, ali evropska migraciona kriza pokazuje da će pitanje uloge zemalja regiona u narednim godinama biti sve važnije.