Video
Da bi se shvatio značaj bitke na Vučjem dolu mora se razumjeti njen istorijski kontekst. Još od vladavine mitropolita Petra I glavni državni cilj Crne Gore je bio da od Osmanskog carstva oslobodi teritorije koje su joj pripadale po istorijskom, državnom i nacionalnom pravu. To se prije svega odnosilo na osmanske (turske) provincije – Hercegovački i Skadarski pašaluk. Dobijanje ovih teritorija bio je uslov državnog i nacionalnog opstanka Crne Gore.
Uz to, pravoslavci u ovim turskim provincijama su na Crnu Goru gledali kao na svoju matičnu državu i prihvatili su politiku koju su vodili crnogorski vladari iz dinastije Petrović-Njegoš. Crna Gora je naročito veliku podršku i uticaj imala u Hercegovini, u kojoj je sredinom XIX vijeka stvorena mreža povjerenika koji su bili pod apsolutnom kontrolom Cetinja. U vrijeme vladavine knjaza Danila u svim plemenima istočne Hercegovine uspostavljeni su organi vlasti koji su bili pod kontrolom crnogorske vlade.
Crna Gora je imala presudan uticaj na političke procese u Hercegovini, a naročito na ustanke Hercegovaca protiv osmanske vlasti. Iako su ti ustanci imali socijalnu osnovu, odnosno podizani su zbog teškog materijalnog položaja hrišćanskih Hercegovaca, oni su dirigovani državnim interesima Crne Gore. To je postalo jasno nakon izuzetne pobjede Crnogoraca u Grahovačkoj bitki 1858. nakon koje su
Velike sile primorale Tursku na razgraničenje sa Crnom Gorom. Crnoj Gori su tada u Hercegovini priznate teritorije kojima je zapravo već godinama upravljala. Zato teritorijalno širenje Crne Gore na račun turske provincije Hercegovine nije bilo osvajanje, već oslobođenje i priznanje faktičkog stanja.
Politiku knjaza Danila prema Hercegovini nastavio je knjaz Nikola. Cilj je bio isti. Dobiti teritorijalno proširenje u Hercegovini i međunarodno priznanje nezavisnosti Crne Gore. Već u prvoj godini vladavine knjaza Nikole definisan je plan teritorijalnog širenja Crne Gore, prema kome je Crna Gora trebalo da se prostire između Neretve i Drima, i između Lima i Jadranskog mora. Uz to, drugi cilj crnogorske državne politike je bio da faktičku državnu nezavisnost priznaju sve Velike sile. Kada su početkom 1875. počeli nemiri u Hercegovini knjaz je pokušao da tu krizu iskoristi za diplomatsko rješenje crnogorskih zahtjeva. Poslao je memorandum Rusiji, Austrougarskoj i Njemačkoj u kome je tražio da Velike sile priznaju nezavisnost Crne Gore i da odrede njenu granicu prema Turskoj.
Dok je knjaz pokušavao da diplomatijom ostvari državne ciljeve, krajem juna 1875. podignut je ustanak u Hercegovini, poznat kao Nevesinjska puška. Da bi ustanak usmjerio u korist Crne Gore, knjaz Nikola je na Grahovo uputio vojvodu Petra Vukotića preko koga je ustankom upravljao u skladu s politikom crnogorske vlade, a istovremeno je suzbijao uticaj Austrougarske i Srbije. U Hercegovinu je tada pošlo i oko 3.000 crnogorskih dobrovoljaca pod komandom vojvode Peka Pavlovića.
Tada se i nekoliko hiljada hercegovačkih porodica sklonilo u Crnu Goru. Knjaz je krajem jula kod Njegoševe kapele na Lovćenu održao sastanak sa hercegovačkim vođama i saopštio im da je ustanak pod njegovom komandom i izdao im naređenja kako da se ustanak razvija. Već do kraja 1875. ustanički odredi su organizovani kao bataljoni crnogorske vojske, sa crnogorskim činovima i obilježjima. Ustaničkim jedinicama je komandovala Glavna uprava pod nadzorom vojvode Petra Vukotića, a jedna od odluka je bila da će se kazniti smrću svako ko među ustanicima bude radio protiv ujedinjenja Crne Gore i Hercegovine. Na taj način je ostvarena potpuna kontrola Crne Gore nad ustanicima. Srbija u tome nije imala gotovo nikakvog uticaja.
Hercegovina je bila interesna zona Crne Gore i ustanak u Hercegovini se vodio isključivo za ostvarenje crnogorskih državnih interesa. O tome ubjedljivo svjedoči vojna i politička Konvencija koju su Crna Gora i Srbija potpisale 16. juna 1876. u Veneciji i tada su razgraničile interesne sfere. U Konvenciji nema pomena o ujedinjenju. Određeno je da se crnogorska interesna sfera nalazi između Neretve, Ljubišnje, Lima, Drima i Jadranskog mora. Konvencijom je dogovorena istovremena objava rata Turskoj. Na osnovu toga su Crna Gora i Srbija objavile rat Turskoj krajem juna 1876. i tako je u Crnoj Gori počeo čuveni Velji rat.
Dakle, iz perspektive Crne Gore ovaj rat nije vođen za srpsko ujedinjenje. Vođen je isključivo da Crna Gora dobije teritorije za koje je smatrala da joj pripadaju po istorijskom i državnom pravu i da od Velikih sila dobije zvanično priznanje svoje vjekovne nezavisnosti.
Tačno je da se u Konvenciji crnogorski i srpski vladar pozivaju na pravo da oslobode hrišćane, a naročito Srbe, u evropskoj Turskoj od truskog jarma i tačno je da je u crnogorskoj ratnoj propagandi iz „Glasa Crnogorca“ rat predstavljen kao dio opštesrpske borbe. No, kako zaključuje najbolji poznavalac nacionalne i državne politike knjaza Nikole istoričar Živko Andrijašević „iako je ideologija isticala opštesrpske ciljeve Crne Gore, njeni stvarni ratni ciljevi bili su isključivo crnogorski i svodili su se na proširenje državne teritorije.“
U skladu s tim interesima knjaz Nikola je 2. jula 1876. većinu crnogorske vojske, odnosno 17 bataljona ili oko 9.500 vojnika pod alaj-barjakom lično poveo sa Cetinja u Hercegovinu. Nakon nekoliko dana marša, na Crnom kuku je 6. jula izvršeno uključenje ustaničkih bataljona (oko 8.000 ustanika) i 1.000 dobrovoljaca u crnogorsku vojsku, tako da je od tada na ratištu u Hercegovini postojala samo crnogorska vojska raspoređena u 28 bataljona, sa oko 19.000 boraca. Ulaskom u Hercegovinu knjaz je naglasio da on ne vodi rat protiv muslimana. U ratnom proglasu knjaz je istakao: „I u ovome času samo jedno, Crnogorci, hoću da vam preporučim. Pokažite se u ratu još velikodušniji, nego što ste u doba mira. Štedite gdje god možete i primajte sa raširenijem bratskim rukama, gdje god vam u susret izađu, našu braću muhamedanske vjere…Koji nam pruže ruku, od njih nas vjera neće razdvajati. Bićemo braća i živjećemo kao braća s njima.“
Crnogorska vojska se podijelila i u narednih 15 dana izvela je nekoliko akcija u Hercegovini, između Kleka, Gacka, Nevesinja i Mostara. No, suočen s brojnijom turskom vojskom, koja je u Hercegovini imala oko 27.000 vojnika, i nakon poraza kod Bišine knjaz je naredio povlačenje i koncentraciju crnogorske vojske za odlučujuću bitku na povoljnijem terenu. Turski komandant maršal Muktar-paša je crnogorsko povlačenje shvatio kao priliku da nanese poraz crnogorskoj vojsci i da prodre u Crnu Goru kako bi je izbacio iz rata.
Crnogorska vojska se povukla u reon sela Korita kod Bileće, a potom se premjestila u selo Vrbica i na uzvišenja Oputne Rudine: Golo Brdo, Kokot, Vardar i Kovčeg. Do bitke je došlo 28. jula na Vučjem dolu u kojoj je crnogorska vojska ostvarila veliku pobjedu. Poginulo je i ranjeno oko 4.000 turskih vojnika, a Crnogorci su imali 72 poginula i 115 ranjenih. Lakše ranjeni Muktar-paša se s preostalom vojskom povukao u Bileću, pa u Trebinje, Mustaj-paša je teško ranjen, divizijar Selim-paša je poginuo, a brigadni general Osman-paša je zarobljen. Zaplijenjeni su veliki ratni materijal, oprema i mnogi ratni trofeji, među kojima turski armijski alaj-barjak. Nesumnjiv je doprinos hercegovačkih ustanika pobjedi, ali su oni to uradili kao dio crnogorske vojske.
Treba naglasiti da su komandanti 4 brigade koje su dobile bitku bili Crnogorci: Petar Vukotić, Peko Pavlović, Jole Piletić i Bajo Bošković. Gotovo istovremeno, na južnom frontu ostvarena je pobjeda u jednako važnoj bitki na Fundini. Dok je crnogorska vojska nizala pobjede, srpska vojska je 29. oktobra 1876. u bici kod Đunisa pretpjela katastrofalan poraz i prijetila joj je turska okupacija koju je spriječila ruska intervencija.
Uprkos pobjedi na Vučjem dolu, crnogorska vojska nije nastavila prodor u Hercegovinu, jer je knjaz Nikola znao da će veći dio ove provincije dobiti Austrougarska i da bi sve žrtve Crne Gore u tome pravcu bile uzaludne. Zato se do kraja rata posvetio drugim ciljevima, kao što su oslobođenje Nikšića, Bara i Ulcinja.
Ove bitke je dobila isključivo crnogorska vojska, s ciljem da se ostvari plan teritorijalnog proširenja Crne Gore i priznanja njene državne nezavisnosti. Zato se bitka na Vučjem dolu i cijeli Velji rat od 1876-78. mogu i moraju tumačiti samo u sklopu vjekovne borbe za crnogorske državne interese. Bitka na Vučjem dolu nije vođena za srpsko ujedinjenje, a srpska trobojka nije bila zastava crnogorske vojske na Vučjem dolu. Politički, državni, nacionalni i vojni karakter u ovim bitkama je u potpunosti crnogorski.
U ovome ratu su bili izraženi i crnogorsko junaštvo i čojstvo. Istoričar Novak Ražnatović je naveo da su u toku Veljeg rata Crnogorci zarobili 11.331 turskog vojnika i oficira, a ni jedan Crnogorac nije pao u tursko zarobljeništvo. Među turskim zarobljenicima bili su jedan brigadni general, jedan pukovnik, 4 potpukovnika, 8 majora, 23 kapetana i oko 200 nižih oficira i podoficira. Preko 90% svojih zarobljenika Crnogorci su odmah pustili. Nije zabilježeno nečasno postupanje crnogorske vojske ni prema ratnim zarobljenicima ni prema civilima.
O tome da je Crna Gora vodila rat isključivo za svoje državne interese svjedoči i diplomatska akcija od završetka rata u januaru 1878. do okončanja Berlinskog kongresa 13. jula 1878. Svi crnogorski zahtjevi su vodili ka dva cilja: dobiti što veće teritorijalno proširenje i dobiti priznanje nezavisnosti. Važno je istaći da je i Srbija, svjesna činjenice da Velike sile neće dozvoliti stvaranje veće srpske države, na Berlinskom kongresu saopštila skromnije zahtjeve.
Srpski ministar inostranih poslova Jovan Ristić je u Memoaru upućenom Berlinskom kongresu 12. (24.) juna naveo da su zahtjevi Srbije da se prizna njena nezavisnost, da se stavi pod zaštitu Velikih Sila i da zapadna granica Srbije bude na Limu i Drini. Crnogorska Vlada je Berlinskom kongresu uputila Memoar u kome je navedeno da Crna Gora hoće granice u kojima će imati uslova za samostalnu egzistenciju, odnosno da Crna Gora, koja je do tada bila vojnički logor, postane politički stabilan, racionalan i uobličen državni organizam kako bi se mogla posvetiti mirnom radu i razvoju.
Osim onoga što je osvojila u ratu na području Hercegovine, Crna Gora je tražila da dobije Gacko i Bileću zbog, kako se ističe u crnogorskom Memoaru, „geografskog položaja, zbog srodnosti tamošnjeg stanovništva sa Crnogorcima i jer je narod tih krajeva upućen na zajedničko življenje sa Crnom Gorom.“
Drugi zahtjev Crne Gore bilo je dobijanje Gusinja, Plava, Kolašina, Berana, Bijelog Polja, Prijepolja, Pljevalja i Foče. Kao treća oblast proširenja navedena je Zetska ravnica sa Podgoricom i barsko-ulcinjsko primorje. Crnogorski izaslanik na Berlinskom kongresu, vojvoda Božo Petrović je pojasnio da bi teritorijalno proširenje i međunarodno priznanje nezavisnosti Crnoj Gori trebalo da omoguće da postane mirna i napredna država.
Crna Gora je na Berlinskom kongresu, članom 26 ugovora, dobila međunarodno priznanje nezavisnosti i to konstatacijom da tu „nezavisnost priznaju Visoka Porta i sve one visoke ugovorne strane koje to do tada nijesu uradile“. Uz Tursku, to je bila samo Velika Britanija, što znači da su ostale Velike sile priznavale crnogorsku nezavisnost i prije Berlinskog kongresa. To je suštinska razlika u međunarodnom položaju između Crne Gore i Srbije.
Srbija je prije kongresa bila vazalna kneževina Osmanskog carstva, a Crna Gora nezavisna država bez potpunog međunarodnog priznanja. Crna Gora nije dobila onoliko teritorije koliko je tražila, ali je odredbama Berlinskog kongresa njena teritorija uvećana na 9.475 km², ili više nego duplo, jer je prije rata imala površinu 4.400 km². U odlukama Berlinskog kongresa je suština bitke na Vučjem dolu, Veljeg rata i uopšte to je suština vjekovne borbe za slobodu i nezavisnost Crne Gore.
Bitka na Vučjem dolu u potpunosti i isključivo pripada crnogorskoj državnoj i nacionalnoj istoriji. Kolektivno podsjećanje na ovu bitku i isticanje istorijskih činjenica jedini je način za odlučno suprotstavljanje pokušajima da se bitka na Vučjem dolu otme iz crnogorske istorije i kolektivnog sjećanja. Svi koji pokušavaju da Crnoj Gori i Crnogorcima oduzmu državnu i nacionalnu istoriju, zapravo hoće da ukinu pravo na postojanje crnogorskoj državi i naciji.
Neka je kreatorima ovih pokušaja, Crkvi Srbije i njenim političkim slugama u Crnoj Gori, jasno, danas i zauvijek, da im je uzaludno nastojanje da bitku na Vučjem dolu otmu iz crnogorskog istorijskog sjećanja i iz crnogorskog nacionalnog i državnog nasljeđa. Uzalud pokušavaju da srpski poraz na Đunisu prebole tako što će oteti crnogorsku pobjedu na Vučjem dolu. Uzalud su doveli srpskog patrijarha na Vučji do da posrbljava istoriju Crne Gore. Uzalud podsjećaju na političko-propagandno srpstvo kralja
Preporučeno
Nikole koga se on sam odrekao 1918. godine kao svoje najveće greške. Crnogorci su apsolvirali tu lekciju. Crna Gora i Crnogorci su danas više nego ikada svjesni uspjeha iz svoje državne i nacionalne istorije, svjesni su grešaka iz prošlosti, ali su iznad svega svjesni svog milenijumskog istorijskog trajanja i na bazi toga grade i brane svoj identitet. Vučedolski krstaš-barjak je vječni simbol heroizma i žrtvovanja junaka iz Veljeg rata i za ponos je svakoj generaciji Crnogoraca. To je zastava crnogorskog patriotizma i časti.
