U svijetlu sve veće polarizacije na političkoj sceni Crne Gore, posebno među ideološki šarolikim partijama vlasti, hrvatski predstavnik u Evropskom parlamentu Tomislav Sokol u intervju za Portal Analitika upozorava da će kako se proces pregovora bude bližio kraju, sve veću važnost imati sposobnost crnogorskih institucija i političkih aktera da odbrane suverenitet i pozicioniraju našu zemlju unutar geopolitičkog okvira u kojem se nalazi Evropska unija. 

Brisel vidi napredak, ali i usporavanje zbog unutrašnjih političkih kriza

 U više navrata upozorili ste da „prozor za članstvo u EU neće zauvijek ostati otvoren“. Posmatrano iz Brisela, da li Crna Gora danas djeluje kao država koja taj prozor koristi ili kao primjer zemlje koja, uprkos formalnim pregovorima, kroz unutrašnje političke izbore sama potkopava sopstvenu evropsku perspektivu?

Iz perspektive Brisela, Crna Gora i dalje djeluje kao država koja realno može iskoristiti otvoreni prozor za članstvo jer je ostvarila vidljiv pregovarački napredak, ali istovremeno ostavlja utisak države koja taj prozor ne koristi dovoljno brzo. 

Tehnički pomaci postoje, no političke krize, polarizacija i povremeno kontradiktorne poruke dijela vlasti slabe povjerenje i stvaraju percepciju da se evropski put usporava unutrašnjim političkim odlukama. Zato se u evropskim institucijama sve jasnije naglašava da članstvo Crne Gore u EU zavisi prije svega od stabilnosti institucija, sprovođenja reformi i dosljednog poštovanja evropskih vrijednosti u praksi.

Na primjer, u posljednje vrijeme postaje vidljivim haos u vojnom i bezbjednosnom državnom aparatu, što se sve i te kako prati i analizira u Briselu i zasigurno ne doprinosi evropskom putu Crne Gore.

Crna Gora kredibilan kandidat s ozbiljnim problemom dvostrukog političkog diskursa

 Često ističete da zamor od proširenja u EU nije samo posljedica unutrašnjih slabosti Unije, već i ponašanja političkih elita u državama kandidatima. U kojoj mjeri se u evropskim institucijama Crna Gora danas posmatra kao kredibilan kandidat, a u kojoj kao upozoravajući primjer „dvostrukog diskursa“, proevropskog prema Briselu i suštinski suprotnog evropskim vrijednostima kod kuće?

U evropskim institucijama Crna Gora se i dalje prvenstveno posmatra kao kredibilan kandidat i najnaprednija država kandidatkinja u procesu proširenja, ali uz sve izraženiju zabrinutost zbog političkih kontradikcija unutar same države. 

S jedne strane, postoji svijest da bi uspješno članstvo Crne Gore bilo važan dokaz vjerodostojnosti politike proširenja, zbog čega Brisel i države članice žele vidjeti nastavak pregovaračkog napretka. S druge strane, prisutnost prosrpskih političkih snaga u Crnoj Gori koje otvoreno relativizuju evropske vrijednosti, dovode u pitanje zapadnu geopolitičku orijentaciju i učestalo blokiraju ili usporavaju reformske procese uistinu stvara percepciju „dvostrukog diskursa“ proevropske retorike prema Briselu o kojoj govorite. 

Crna Gora danas se i dalje vidi kao država s realnom perspektivom članstva, ali i kao primjer koji pokazuje koliko unutrašnje političke odluke i djelovanje pojedinih aktera mogu direktno uticati na vjerodostojnost cijelog pristupnog procesa.

Proširenje EU vraćeno na sto, najveća prijetnja Crnoj Gori dolazi iznutra

Kopni li, generalno, u Briselu i drugim evropskim prijestonicama entuzijazam za učlanjenjem novih država i što je najveća prijetnja politici proširenja? U kojim zemljama članicama smatrate da je otpor proširenju najveći i iz kojih razloga?

Entuzijazma za proširenjem godinama nije bilo, no to se promijenilo početkom rata u Ukrajini, kada je proširenje, prvenstveno zbog geopolitičkih razloga, ponovo postalo tema. Naravno, u takvim okolnostima prostor Jugioistočne Evrope ne može ostati nekakva crna rupa u kojoj će strane sile poput Rusije ili Turske projicirati svoj uticaj. 

S obzirom na to da skori ulazak Ukrajine u EU nije realan, traži se „success story“ i tu se zbog svoje veličine i strateškog položaja na Mediteranu Crna Gora nametnula kao prvi favorit. 

Glavna prijetnja evropskom putu Crne Gore danas ne dolazi iz Brisela, nego iz unutrašnjih političkih dinamika, prije svega djelovanja prosrpskih hegemonističkih politika i struktura povezanih sa Srpskom pravoslavnom crkvom, koje nastoje kompromitovati evropski napredak zemlje, produbiti unutrašnje podjele i relativizovati crnogorski nacionalni i politički identitet.

Upravo zbog toga Crna Gora mora iskoristiti trenutak obnovljenog interesa za proširenje, a to će biti moguće samo ako se demokratske i istinski proevropske snage jasno suprotstave prosrpskim nastojanjima za političkom dominacijom.

Evropska unija ima mehanizme, licemjerni evropejci politička prepreka

Izjavili ste da „ljudi koji glume evropejce“, poput Andrije Mandića, ne mogu biti na visokim pozicijama u budućim državama članicama. Je li EU spremna da tu vrstu političkog licemjerja otvoreno sankcioniše, naročito kada je riječ o akterima sa dugom istorijom antizapadnih i proruskih stavova koji danas učestvuju u vlasti u Crnoj Gori? 

Prisutnost političkih aktera s dugom istorijom antizapadnih i proruskih stavova na najvišim državnim funkcijama svakako utiče na percepciju vjerodostojnosti države kandidatkinje i može usporiti pregovarački proces, jer države članice u završnoj fazi pristupanja procjenjuju ne samo zakonodavni napredak nego i političku stabilnost, geopolitičku pouzdanost i vrijednosnu orijentaciju buduće članice. 

U tom smislu, Evropska unija ne mora uvoditi formalne sankcije kako bi reagovala na političko licemjerje već je dovoljno da pojedine države članice, ako procijene da politički smjer zemlje kandidatkinje nije jasno proevropski, blokiraju zatvaranje pregovaračkih poglavlja ili odgode završetak pristupnog procesa. 

Upravo zato političari koji deklarativno zagovaraju evropski put, a istovremeno održavaju političke i ideološke obrasce suprotne temeljnim evropskim vrijednostima, dugoročno ne mogu biti faktor koji će voditi zemlju u članstvo, jer će njihovo djelovanje prije ili kasnije postati politička prepreka u pristupnom procesu. 

Završna faza pregovora otvara prostor za političke blokade unutar EU

Može li, po Vašem mišljenju, prisustvo takvih političkih aktera na ključnim državnim funkcijama, bez jasnog ideološkog diskontinuiteta, u završnoj fazi pregovora postati nepremostiva prepreka za članstvo Crne Gore? Da li u tom kontekstu vidite realnu mogućnost političkih blokada unutar same Unije? Koje bi to zemlje članice mogle biti?

Prisustvo takvih političkih aktera na ključnim državnim funkcijama u završnoj fazi pregovora može postati vrlo ozbiljna prepreka, jer se tada odluka o članstvu ne donosi samo na temelju tehničkog ispunjavanja mjerila, već temeljem političke procjene pouzdanosti buduće članice. 

Ako dio vlasti šalje dvosmislene poruke o geopolitičkoj orijentaciji, odnosu prema evropskim vrijednostima ili regionalnoj stabilnosti, pojedine države članice mogu procijeniti da zemlja još nije spremna za ulazak i blokirati završetak procesa. 

Takva mogućnost političkih blokada unutar same Unije uvijek postoji, jer je za pristupanje potrebna jednoglasna odluka svih država članica. Ako bi se u završnici pregovora stekao utisak da u vrhu države djeluju političke snage koje nijesu nedvosmisleno posvećene evropskom putu, upravo bi takve članice mogle postati najizgledniji izvor političkih zastoja ili odgode članstva. Odlasci vjerskih poglavara SPC-a u Moskvu i zagovaranje ruskog svijeta te učestale provokacije s ciljem narušavanja odnosa s Hrvatskom spadaju u dvosmislene poruke koje sam spomenuo.

2028. realna samo uz jasnu političku stabilnost i vrijednosnu dosljednost

Crnogorski zvaničnici kao ciljanu godinu članstva često navode 2028. godinu. Kako takve procjene zvuče u Briselu, kao ozbiljan politički plan zasnovan na reformskim rezultatima ili prije kao poruka domaćoj javnosti, dok se istovremeno tolerišu politike nespojive sa vrijednosnim okvirom EU?

U Briselu se rokovi poput 2028. ne odbacuju unaprijed, ali se posmatraju vrlo pragmatično i uslovno, prije svega kroz pitanje stvarnih reformskih rezultata. Ako se nastavi sadašnji tempo zatvaranja pregovaračkih poglavlja i istovremeno osigura politička stabilnost, dosljedna sprovedba reformi i jasna vrijednosna orijentacija, takav rok može zvučati kao ambiciozan, ali dostižan cilj. 

Međutim, ako se istovremeno tolerišu politike i politički akteri čije djelovanje dovodi u pitanje evropske vrijednosti, vladavinu prava ili geopolitičku pouzdanost države, tada takve najave u Briselu više zvuče kao poruka domaćoj javnosti nego kao realan politički plan. Drugim riječima, 2028. može biti realna samo ako reformski i politički procesi u Crnoj Gori budu dosljedno pratili taj ambiciozni vremenski okvir. 

S obzirom na proceduru samog pregovaračkog postupka te nužnu ratifikaciju sporazuma o pristupanju od strane svih država članica (što je u slučaju Hrvatske trajalo godinu i po), 2028. predstavlja zaista ambiciozan cilj.

Uticaj Beograda i SPC danas se u Briselu posmatra kao bezbjednosno pitanje

U više navrata upozoravali ste na snažan politički i identitetski uticaj Beograda na Crnu Goru, kroz partije, medije i crkvene strukture. U kojoj mjeri je taj uticaj danas jasno prepoznat u evropskim institucijama kao faktor koji ugrožava suverenitet države kandidata i usporava njen evropski put?

Uticaj Beograda kroz političke strukture, medije i posebno crkvene kanale danas je u evropskim institucijama mnogo jasnije prepoznat nego prije nekoliko godina i sve se otvorenije posmatra kao bezbjednosno i političko pitanje, a ne samo kao bilateralna ili identitetska tema.

Evropska unija vrlo oprezno formuliše svoje javne poruke i uglavnom naglašava potrebu jačanja institucionalne otpornosti, medijskog pluralizma i političke stabilnosti, ali unutar institucija sve je prisutnije razumijevanje da političke i identitetske podjele koje se podstiču izvan zemlje predstavljaju realan faktor usporavanja pregovaračkog procesa.

Upravo zato se od crnogorskih institucija očekuje da pokažu sposobnost očuvanja političke autonomije, jasne evropske geopolitičke orijentacije i otpornosti na vanjske uticaje, jer će upravo ta dimenzija u završnoj fazi pregovora imati još veću težinu nego tehničko ispunjavanje pregovaračkih mjerila.

Pokušaji otvaranja identitetskih tema od strane pojedinih aktera poput Kneževića zasigurno ne pomažu i pozorno se prate. Mislim da je izlazak DNP-a iz vladajuće koalicije pokrenuo procese koji će napokon jasno dati odgovor na pitanje može li se Crna Gora istrgnuti iz ralja velikosrpstva ili ne.

Neistinite izjave pred EU institucijama narušavaju kredibilitet države

Prošle godine reagovali ste na netačne tvrdnje visokog funkcionera PES-a i potpredsjednika Vlade, Filipa Ivanovića u Evropskom parlamentu o navodnoj autonomiji eparhija Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori. Koliko Vas zabrinjava činjenica da se pred evropskim institucijama iznose lako provjerljive neistine i govori li to više o nivou političke odgovornosti ili o dubini uticaja SPC na državnu politiku?

Zabrinjava me činjenica da se pred evropskim institucijama iznose tvrdnje koje ne odgovaraju stvarnom institucionalnom i pravnom položaju vjerskih struktura, jer to prije svega narušava kredibilitet države koja se nalazi u završnoj fazi pristupnih pregovora. 

Takve situacije ne govore samo o nivou političke odgovornosti pojedinih zvaničnika, nego i o dubini političkog i društvenog uticaja struktura koje imaju interes oblikovati državne politike u smjeru koji nije uvijek usklađen s evropskim standardima transparentnosti i institucionalne autonomije. 

U Briselu se takve izjave ne posmatraju izolovano, nego kao dio šire slike političke dosljednosti i pouzdanosti institucija države kandidatkinje. Kada se pred evropskim partnerima iznose netačne ili obmanjujuće informacije, to ne izaziva samo reputacijsku štetu, nego dodatno otvara pitanje stvarne spremnosti političkih elita da vode zemlju kroz završnu fazu pregovora na temelju činjenica, institucionalne odgovornosti i jasnog poštovanja evropskih vrijednosti.

EU ima alate protiv hibridnih prijetnji, ali ključna odbrana je unutar same države

U svojim istupima upozoravali ste da Crna Gora ne smije postati „Bjelorusija na Balkanu“ niti „bastion velikodržavnih projekata na Jadranu“. U kojoj mjeri EU danas raspolaže adekvatnim mehanizmima da odgovori na hibridne i regionalne prijetnje?

EU kroz pregovarački proces ima vrlo konkretne instrumente, od mogućnosti usporavanja ili blokiranja pregovaračkih poglavlja, preko uslovljavanja finansijske pomoći, pa do snažnijeg sigurnosnog i obavještajnog partnerstva, kojima može reagovati kada procijeni da vanjski uticaji ili hibridne aktivnosti ugrožavaju demokratske institucije i evropsku orijentaciju zemlje kandidatkinje. 

Mislim da se ti instrumenti do sada nijesu dovoljno koristili, pogotovo u slučaju Srbije. Ipak, najvažnija linija odbrane uvijek ostaje unutar same države. Ako političke institucije jasno brane suverenitet, vladavinu prava i evropski vrijednosni okvir, tada i evropski mehanizmi postaju učinkovitiji. 

Suprotno tome, ako dio političkih struktura aktivno učestvuje u projektima koji produbljuju podjele ili otvaraju prostor vanjskim geopolitičkim uticajima, tada ni najjači vanjski instrumenti ne mogu u potpunosti nadomjestiti nedostatak unutrašnje političke otpornosti. Zato EU danas ima alate za reagovanje, ali konačni ishod i dalje u najvećoj mjeri zavisi o političkim odlukama i strateškom smjeru same države kandidatkinje.

PES i Spajić između proevropskog kapaciteta i opasne politike balansiranja

Kako iz perspektive europarlamentarca ocjenjujete ulogu Pokreta Evropa sad i premijera Milojka Spajića, kao političkog aktera koji ima kapacitet da se jasno distancira od anti-EU struktura ili kao vlast koja svjesno bira ambivalentnost i kompromis sa njima zarad političke stabilnosti?

Iz perspektive evropskih institucija, Pokret Evropa sad i premijer Milojko Spajić i dalje se posmatraju kao politički akteri koji imaju kapacitet ubrzati evropski put Crne Gore, ali istovremeno postoji sve veće očekivanje da taj kapacitet bude potvrđen jasnijim političkim pozicioniranjem. 

Problem je što je sam PES podijeljen na procrnogorski i prozapadni dio s jedne strane i onaj dio koji je sve suprotno tome s druge strane. Spajić je prepoznat kao proevropski orijentisan premijer koji može osigurati reformski kontinuitet i institucionalnu stabilnost, no istovremeno se sve češće postavlja pitanje može li se dugoročno održavati politika balansiranja između proevropske agende i kompromisa s političkim strukturama koje predstavljaju produženu ruku Beograda, a u nekim slučajevima i Moskve. U završnoj fazi pregovora upravo će ta dilema postati ključna. 

Hrvatska želi Crnu Goru u EU ali kao proevropsku državu, ne kao privjesak Srbije

Kako ocjenjujete aktuelne odnose Crne Gore i Hrvatske u kontekstu evropskih integracija naše zemlje? Može li Hrvatska igrati snažniju ulogu, ne samo kao saveznik na EU putu, već i kao glas koji argumentovano upozorava na odstupanja od vladavine prava, evropskih vrijednosti i regionalne stabilnosti u Crnoj Gori?

Aktualni odnosi Crne Gore i Hrvatske opterećeni su složenom istorijom koju dvije države dijele, pri čemu se u Hrvatskoj ratne rane i danas snažno osjećaju, kao posljedica agresije tokom devedesetih godina. Upravo zato posebno je važno jačati politički dijalog i međusobno povjerenje kroz rješavanje otvorenih pitanja, posebno onih koja nadilaze isključivo bilateralnu dimenziju i tiču se temeljnih evropskih vrijednosti. 

To se prije svega odnosi na pitanja nestalih osoba, odštete, povrata imovine i druga neriješena pitanja koja imaju i humanitarnu i civilizacijsku dimenziju. Hrvatska može i treba ostati snažan saveznik evropskog puta Crne Gore, ali istovremeno i partner koji argumentovano upozorava da se napredak prema članstvu mora temeljiti na vjerodostojnom rješavanju otvorenih pitanja, poštovanju vladavine prava i izgradnji stabilnih dobrosusjedskih odnosa, jer je to u interesu i Crne Gore i Evropske unije u cjelini. 

Drugim riječima, Hrvatska želi Crnu Goru u Evropskoj uniji, nama je evropska Crna Gora u nacionalnom interesu, ali samo suverenistička, proevropska Crna Gora, a ne privjesak Srbije, niti bilo čije „drugo oko u glavi“. Problemi u međusobnim odnosima prvenstveno su uzrokovani namjernim provokacijama djelova vladajuće koalicije, koji to nesumnjivo rade na mig iz Beograda. 

Vučićev cilj je, preko svojih poltrona u Crnoj Gori, spriječiti crnogorski ulazak u EU prije srpskog i za to okriviti Hrvatsku kao dežurnu baba rogu za sve velikosrbe. Njihova politika je pročitana te sam uvjeren da neće proći.