U razgovoru za Standard, Vujović precizira ko je stvarni dobitnik, a ko gubitnik 2025, objašnjava zašto je Botun bio prelomni trenutak, kako se institucije pretvaraju u partijski plijen, zašto je borba protiv kriminala često više PR nego rezultat – i šta mora da se desi da Crna Gora iz realnog scenarija pređe u optimistični: završetak pregovora i jasna proevropska većina prije nego što se „prozor prilike“ zatvori.

STANDARD: Ako 2025. svedete na jednu rečenicu – koja je ključna politička poruka ove godine i ko je njen glavni dobitnik, a ko gubitnik?

VUJOVIĆ: Ako bih 2025. sveo na jednu rečenicu, rekao bih da je to godina formalne stabilizacije vlasti koja je vrlo brzo dovedena u pitanje, i to pokušajima da se zaustave evropske integracije, prodube identitetske podjele i preispita geostrateška orijentacija Crne Gore.

Do nedavno se moglo govoriti o vlasti koja je, uprkos brojnim krizama, uspjela da se održi i funkcioniše. Međutim, dešavanja u Botunu i otvorene političke akcije dijela prosrpskih partija unutar vladajuće koalicije jasno pokazuju da ta stabilnost nije ni čvrsta ni trajna, već duboko uslovljena unutrašnjim sukobima i suprotnim političkim agendama. Nije isključeno da upravo kraj 2025. ili početak 2026. označi početak kraja te „formalne stabilnosti“.

Kada govorimo o dobitnicima, najveći dobitnik je politička elita vladajućih partija, koje su uspjele da upravljaju krizama i ostanu na vlasti, ali bez ikakvih suštinskih reformi. To se najjasnije vidi tamo gdje se dira u njihove stvarne interese – u oblasti kontrole nad Agencijom za elektronske medije, javnim servisom RTCG, Ustavnim sudom i drugim ključnim institucijama – gdje napretka nema ili se ide unazad.

Gubitnici su građani i demokratski procesi. Umjesto nastavka demokratizacije i efikasnije evropske integracije, svjedočimo pokušajima da se ti procesi uspore ili zaustave. Veći dio vladajuće koalicije, uz izuzetke pojedinaca, ne pokazuje ni dovoljno znanja, ni kapaciteta, ni stvarne političke volje da Crnu Goru učini boljim mjestom za život njenih građana. Politika se u velikoj mjeri svodi na puko opstajanje na vlasti i maksimalno zloupotrebe državnih resursa u što kraćem vremenu.

VLAST: KONSOLIDACIJA ILI “KUPOVINA VREMENA”

STANDARD:Da li je 2025. godina konsolidacije vlasti ili godina produžene tranzicije bez stabilnih pravila? Šta je Vaš najjači dokaz za tu tvrdnju?

VUJOVIĆ: Ne bih rekao da je 2025. ni godina konsolidacije vlasti, ali ni klasične produžene tranzicije. Prije bih rekao da je to bila godina “kupovine vremena”. U jednom trenutku se moglo naslutiti da vlast ide ka određenoj konsolidaciji, ali se vrlo brzo pokazalo da su programske i vrijednosne razlike unutar vladajuće koalicije preduboke i da se s vremenom samo produbljuju.

Ako već govorimo o nekoj vrsti konsolidacije, onda se ona ne odnosi na vladajuću koaliciju u cjelini, već isključivo na Pokret Evropa sad. Taj pokret je, uprkos brojnim krizama – koje su u velikoj mjeri bile iznuđene potezima koalicionih partnera – uspio da konsoliduje dio biračkog tijela i zadrži ključnu poziciju unutar vlasti. Istina, na nižem nivou podrške nego što je to bio slučaj nakon parlamentarnih izbora, ali dovoljno stabilno da opstane kao centralni akter vlasti i uđe iz relativno čvrste pozicije u naredni izborni ciklus.

Međutim, paralelno s tim, Pokret Evropa sad je sve više dolazio pod uticaj zapadnih partnera, koji u njemu vide ključnog nosioca u vladajućoj koaliciji proevropske orijentacije Crne Gore. To je dodatno produbilo jaz nepovjerenja unutar koalicije, bez obzira na činjenicu da je dio rukovodstva PES-a identitetski i ideološki bliži prosrpskim političkim strukturama. Partija se, ipak, u praksi kretala u suprotnom smjeru od onoga što zastupaju Nova srpska demokratija, DNP i druge ekstremne srpske političke opcije u Crnoj Gori.

Zato mislim da ćemo u narednom periodu svjedočiti daljoj konsolidaciji Pokreta Evropa sad, ali istovremeno i kolapsu odnosa unutar vladajuće koalicije. Posljednji potezi, ne samo Milana Kneževića, već i Andrije Mandića, kao i drugih prosrpskih i ekstremnih političkih subjekata, jasno pokazuju da oni nijesu faktor stabilnosti, već akteri koji koriste svaku priliku da zaustave evropske integracije i destabilizuju političku situaciju.

Slučaj Botuna je tu posebno indikativan. On je nanio ozbiljnu štetu pokušajima Andrije Mandića da se predstavi kao kredibilan zapadni partner. Iako su se prema međunarodnoj zajednici slale poruke o formalnoj podršci evropskim politikama, istovremeno su funkcioneri tih partija na lokalnom nivou organizovali blokade, podsticali sukobe i radikalizovali političku situaciju. Taj raskorak između poruka i djelovanja razotkrio je stvarne političke namjere.

Zbog toga smatram da će jaz nepovjerenja između Pokreta Evropa sad i ostalih prosrpskih partija postati gotovo nepremostiv, ali i da će se smanjivati tolerancija zapadnih partnera prema učešću vladajućih prosrpskih partija u vlasti. Krize poput Botuna se, po mom mišljenju, neće završiti u 2025. godini – naprotiv, možemo očekivati njihovu eskalaciju tokom 2026, kroz nove političke pritiske, destabilizacije i pokušaje izazivanja konflikata, sve s ciljem usporavanja ili zaustavljanja evropskog puta Crne Gore.

STANDARD: EU integracije: Gdje smo realno napredovali, a gdje “tapkamo” – i šta je najveća zabluda kojom se javnost hrani kada je EU put u pitanju?

VUJOVIĆ: Proces evropskih integracija nije i ne smije se posmatrati kao administrativni zadatak koji ima jasno definisan kraj. On je, prije svega, proces dugoročnog prilagođavanja jedne države pravilima, vrijednostima, standardima i političkoj kulturi Evropske unije. Pregovori koje vodimo danas predstavljaju samo prvu fazu tog procesa. Ulazak u Evropska unija ne znači da se usvajanje tih pravila i vrijednosti završava – naprotiv, ono se tada nastavlja kroz stalni monitoring, uslovljavanja i unutrašnje reforme.

Najveća zabluda kojom se hrani javnost jeste uvjerenje da će samim činom članstva problemi nestati i da će proces demokratizacije biti automatski završen. Iskustva drugih država pokazuju da su ti procesi dinamični i ponekad reverzibilni – moguće je nazadovanje, ali i novo napredovanje. To je prirodan politički i institucionalni ciklus.

Crna Gora je danas, uprkos svim svojim slabostima, objektivno spremnija nego što su to bile neke ranije članice EU u trenutku pristupanja, poput Hrvatske, a naročito Bugarske i Rumunije 2007. godine ili država koje su ušle u velikom talasu 2004. Razlog za to nije u našoj izuzetnosti, već u činjenici da je Evropska unija tokom godina značajno pooštravala kriterijume za članstvo i činila proces pregovora znatno zahtjevnijim.

Ključna razlika u ovom trenutku jeste postojanje političke volje unutar same EU za novo proširenje, prije svega iz geostrateških razloga. Članstvo Crne Gore se ne posmatra samo kao tehničko ispunjavanje poglavlja, već kao dio šire bezbjednosne i političke arhitekture Evrope. Upravo zbog toga je važno da ovu priliku ne doživimo kao „kraj puta“, već kao otvaranje nove faze odgovornosti.

Kao mala država unutar velikog sistema, Crna Gora ima potencijal da se brže i efikasnije prilagođava zajedničkim pravilima nego velike članice sa snažnim nacionalnim interesima i složenim odlučivanjem. Zato je ključno da ovaj trenutak iskoristimo za stvarno usvajanje evropskih vrijednosti, ne samo kroz zakone i institucije, već i kroz promjenu ponašanja političkih elita, javne uprave i samih građana.

VLADAVINA PRAVA: USTAVNI SUD, PRITISCI I POLITIČKO ZAROBLJAVANJE

STANDARD: Vladavina prava: Šta je u 2025. bio najveći pomak, a šta najveći nazadak u pravosuđu i institucijama (policija/tužilaštvo/sudovi)? Ko je odgovoran – političari ili sistem?

VUJOVIĆ: Najveći izazov u 2025. godini, kada govorimo o vladavini prava, nije bio tehnički kapacitet pravosuđa, već njegova sposobnost da se odupre snažnim i sve otvorenijim političkim uticajima. Uticaj politike na pravosuđe u Crnoj Gori nije nov fenomen – on je postojao i ranije, naročito u periodu kada je tužilaštvo bilo faktički dio izvršne vlasti. Međutim, ono čemu svjedočimo posljednjih godina jeste primitivizacija i vulgarizacija tog uticaja.

Posebno zabrinjava način na koji se odvijao izbor ključnih ljudi u pravosuđu. Tokom intervjuisanja kandidata svjedočili smo situacijama u kojima se od njih očekivala bepogovorna politička lojalnost, a ne profesionalni integritet. Ta praksa je otišla toliko daleko da su kandidati faktički ispitivani o tome kako bi odlučivali u konkretnim predmetima u kojima su uključeni interesi vladajućih struktura. Kandidati čiji odgovori nijesu bili „zadovoljavajući“ bivali su eliminisani iz procesa, što ozbiljno dovodi u pitanje legitimitet tih izbora.

Borba oko sudija Ustavnog suda Crne Gore najbolje ilustruje razmjere problema. Postalo je jasno da su pojedine političke partije shvatile da kroz kontrolu Ustavnog suda mogu ostvarivati ključne političke ciljeve – od uticaja na strateške odluke države do kontrole konačnih ishoda izbornih procesa. Zato smo istovremeno imali dva problema: s jedne strane dugotrajnu blokadu u njegovom potpunom konstituisanju, a s druge realnu bojazan da bi Ustavni sud, kada bude kompletiran, mogao biti pod kontrolom jedne političke partije ili jednog centra moći.

Dodatni problem predstavlja i neadekvatno postavljen sistem kriterijuma za izbor sudija Ustavnog suda. Imali smo situacije da kandidati koji su se u trenutku apliciranja nalazili na relativno niskim pozicijama u pravosudnoj hijerarhiji – na nivou osnovnih sudova ili osnovnih tužilaštava – bivaju birani na najviše pozicije u sudskom sistemu. To otvara legitimno pitanje profesionalne zrelosti i iskustva, slično kao kad bi izabrali asistenta za rektora univerziteta. Teško da ti ljudi mogu očekivati adekvatan profesionalni odnos kolega na visokim pozicijama u pravosuđu.

Zbog svega navedenog, smatram da sadašnji sastav Ustavnog suda ne predstavlja korak naprijed u jačanju vladavine prava, već još jednu u nizu institucija koje su izložene ozbiljnom riziku političkog zarobljavanja. Odgovornost za to snose prvenstveno politički akteri koji svjesno zloupotrebljavaju slabosti sistema, ali i sam sistem koji nije dovoljno otporan na takve pritiske.

Period koji je pred nama će biti obilježen deficitom kvalitetnih kandidata, ali i kvalitetnih nosioca pravosudnih funkcija jer niti oni koji ih sada nose, niti oni koji bi željeli biti u toj ulozi ne žele da budu sa jedne strane žrtva političke kampanje pritisaka, a sa druge strane medijske diskreditacije kada odluke koje donesu nijesu po volji političkih centara moći i vlasnika ključnih medija. Mnogi su otišli iz pravosuđa, mnogi su pred tom odlukom, a što najviše brine mnogo sjajnih kandidata će odustati da njihov profesionalni izbor bude pravosuđe.

NEZAVISNE INSTITUCIJE: PARTIJSKI PLIJEN I RIJETKE IZUZETKE

STANDARD: Zarobljene institucije/politička kontrola: Da li smo ove godine vidjeli jačanje nezavisnih institucija ili samo promjenu ljudi bez promjene prakse? Navedite jedan primjer koji najbolje ilustruje Vašu ocjenu.

VUJOVIĆ: Kada govorimo o nezavisnim institucijama, u 2025. godini ne možemo govoriti o njihovom jačanju, već gotovo isključivo o nastavku i produbljivanju političke kontrole. Svakodnevno svjedočimo jasnoj namjeri partija vladajuće koalicije da preuzmu nadzor nad svim institucijama koje bi, po svojoj definiciji, morale biti nezavisne i zasnovane na profesionalnom integritetu, a prije svega nezavisne od onih koji imaju političku moć. U tom smislu, možemo reći da je partijska subordinacija institucija postala pravilo, a ne izuzetak.

Ipak, važno je naglasiti da postoje rijetki pozitivni primjeri, koji prije svega zavise od ličnog i profesionalnog integriteta pojedinaca, a ne od snage sistema. Kada na čelo institucije dođe osoba sa jasnim integritetom, ona u određenoj mjeri može zaštititi instituciju od političkog uticaja. Najbolji primjer za to je Centralna banka Crne Gore, odnosno njena guvernerka Irena Radović.

Uprkos snažnim političkim pritiscima, guvernerka Radović je uspjela da se odupre pokušajima nametanja politički podobnih kandidata za viceguvernere, insistirajući na profesionalnim kriterijumima i sopstvenim rješenjima, čak i po cijenu otvorene konfrontacije sa političkom vlašću. Zahvaljujući takvom pristupu, Centralna banka je danas vjerovatno institucija sa najvišim stepenom stvarnog integriteta među onima koje bi morale biti nezavisne. Tome u prilog govori i činjenica da je Crna Gora ispunila uslove i postala dio SEPA sistema, što predstavlja konkretan i mjerljiv rezultat institucionalne stabilnosti i profesionalizma.

Nažalost, kada govorimo o ostalim nezavisnim institucijama, dominantan obrazac je podjela plijena. Umjesto jačanja autonomije, svjedočimo partijskom kadrovanju, klijentelizmu i potpunoj zavisnosti od političke volje. Te institucije se, po pravilu, bave isključivo opozicijom i političkim akterima koji su ranije bili na vlasti. Iako je legitimno da se bivši nosioci vlasti, naročito oni koji su vladali decenijama, podvrgnu provjerama, problem nastaje u trenutku kada nijedan visoki funkcioner aktuelne vlasti ne dolazi pod institucionalni nadzor.

Razlozi za to mogu biti različiti – od direktnih političkih pritisaka, preko autocenzure, do submisivnog i klijentelističkog odnosa prema vlasti – ali je ishod isti: institucije koje bi morale da budu korektiv vlasti postaju njen produžetak. Sa selekcijom kadrova koji su spremni na bespogovornu poslušnost, institucije neminovno gube autonomiju i postaju podređene onima koji raspolažu političkom moći.

KORUPCIJA I KRIMINAL: REZULTATI ILI MEDIJSKA PREDSTAVA

STANDARD: Korupcija i organizovani kriminal: Imamo li u 2025. više “akcije” ili više “PR-a”? Kako građanin može prepoznati razliku između ozbiljne borbe i političkog marketinga?

VUJOVIĆ: Kada govorimo o borbi protiv organizovanog kriminala u 2025. godini, mora se jasno reći da je najveći stvarni doprinos ostvaren kroz saradnju sa zapadnim partnerima i međunarodnim bezbjednosnim agencijama, prije svega kroz razmjenu obavještajnih podataka. Upravo zahvaljujući toj saradnji postalo je vidljivo koliko je duboka bila penetracija organizovanog kriminala u institucije i različite sfere društva.

U tom kontekstu, takozvane SKY ECC prepiske jesu imale ogroman značaj jer su otvorile vrata brojnim istragama i razotkrile obrasce kriminalnog djelovanja koji bi bez tih podataka ostali skriveni. Međutim, tu dolazimo do ključnog problema: SKY prepiske su morale biti početak, a ne kraj istraga.

Umjesto da posluže kao osnov za temeljne, profesionalne i dugotrajne istrage, što su od nas tražili zapadni partneri, u velikom broju slučajeva domaći organi gonjenja pokazali su minimalne sopstvene istražne kapacitete. Istrage koje su morale biti proširene, produbljene i potkrijepljene dodatnim dokazima često su prerano izvođene u javnost. Vidjeli smo curenje osjetljivih informacija, objavljivanje prepiski u medijima i snažnu teatralizaciju procesa.

To je imalo dvije ozbiljne posljedice. Prvo, otvoreno je pitanje koliko je kvalitetnih istraga kompromitovano time što su potencijalni osumnjičeni unaprijed saznali šta policija o njima zna. Drugo, veliki broj postupaka koji su prerano pokrenuti, bez dovoljno čvrstih dokaza, vrlo vjerovatno će se završiti neuspješno pred sudovima. To ne znači da krivičnih djela nije bilo – već da su istrage vođene loše i pod političkim pritiskom.

Još više zabrinjava činjenica da van SKY prepiski da nema dovoljno vidljivih rezultata domaćih istražnih organa u borbi protiv organizovanog kriminala i visoke korupcije. To jasno ukazuje na problem kapaciteta, ali i na problem prioriteta. Umjesto fokusiranja na dugoročnu institucionalnu borbu, često se išlo ka medijskoj promociji, političkom zadovoljavanju i stvaranju privida akcije.

Sličan obrazac vidimo i u borbi protiv drugih oblika korupcije: mnogo konferencija za medije, spektakularnih najava i simboličnih hapšenja, ali malo pravosnažnih presuda i sistemskih promjena. Na prvi pogled može se steći utisak da se „nešto radi“, ali kada se zagrebe ispod površine, rezultati su značajno skromniji nego što bi morali biti, naročito imajući u vidu količinu i kvalitet podataka koje su crnogorski organi dobili od međunarodnih partnera.

Građanin razliku između ozbiljne borbe i političkog marketinga može prepoznati vrlo jednostavno: ozbiljna borba se mjeri presudama, oduzimanjem imovine, razbijanjem kriminalnih mreža i institucionalnom nezavisnošću. PR-borba se mjeri naslovima, konferencijama i kratkoročnim političkim poenima. Nažalost, u 2025. godini prečesto smo gledali ovo drugo.

MEDIJI I NARATIV: POLARIZACIJA, PRITISCI I “ŠMINKA” RTCG

STANDARD: Mediji i javni prostor: Da li je 2025. donijela više slobode govora ili više pritisaka, polarizacije i targetiranja? Ko danas najviše oblikuje narativ – vlast, opozicija, centri moći, društvene mreže?

VUJOVIĆ: 2025. godina, nažalost, nije donijela više slobode govora u Crnoj Gori. Naprotiv, dodatno je ogolila duboku polarizaciju i politizaciju medijske scene. Medijski prostor je danas jasno rascijepljen na provladine i proopozicione medije, uz snažno prisustvo medija iz Srbije koji otvoreno ili prikriveno sprovode agendu zvaničnog Beograda, često u sinergiji sa narativima koje podržava i zvanična Moskva.

U takvoj konstelaciji, mediji sve manje funkcionišu kao korektiv vlasti ili prostor za kritičku raspravu, a sve više kao politička pesnica onih koji ih kontrolišu ili sa kojima su u savezništvu. Njihova osnovna funkcija postaje diskreditacija političkih protivnika, zastrašivanje, targetiranje i proizvodnja narativa koji služe konkretnim centrima moći. Sloboda govora u takvom okruženju postoji samo formalno, dok je suštinski svedena na borbu suprotstavljenih propagandi.

Dodatni problem predstavlja ekonomska neodrživost medija. Većina medija u Crnoj Gori danas ne funkcioniše kao održiv biznis, već kao politički projekat. Umjesto tržišnih prihoda, oni zavise od alternativnih izvora finansiranja, često vezanih za političke kampanje, interesne grupe ili spoljne centre uticaja. U takvim uslovima, profesionalni standardi i uređivačka autonomija postaju sekundarni u odnosu na političku lojalnost.

Posebno zabrinjava stanje u javnom servisu, Radio i Televizija Crne Gore. Umjesto da se razvija kao moderan, profesionalan i uravnotežen javni servis po uzoru na BBC, RTCG sve više poprima karakteristike političkog projekta. I pored savremene produkcije, „šminke“ i formalne modernizacije, suština uređivačke politike podsjeća na modele iz devedesetih godina – sa jasnim političkim preferencijama i snažnim uticajem kadrova bliskih nekadašnjem Demokratskom frontu. Takav javni servis sve više liči na svoje beogradske pandan-medije, a sve manje na instituciju koja služi interesu svih građana.

U tom kontekstu, društvene mreže imaju ambivalentnu ulogu. One jesu izrazito toksične, često neregulisane i pune dezinformacija, ali su istovremeno postale jedini preostali ventil za glasove koji nemaju pristup tradicionalnim medijima. Paradoksalno, upravo taj haotični prostor omogućava da se čuje drugačije mišljenje, iako po cijenu dodatne polarizacije.

Zbog svega navedenog, može se zaključiti da u 2025. godini narativ ne oblikuju ni profesionalni mediji ni javni interes, već politički centri moći, regionalni i spoljašnji akteri, kao i algoritmi društvenih mreža. Sloboda govora formalno postoji, ali je stvarni javni prostor fragmentisan, konfliktan i duboko kontaminiran političkim interesima.

IZBORNI SISTEM: POMAK U ADMINISTRACIJI, MINIMUM SU OTVORENE LISTE

STANDARD: Izborni proces i standardi: Da li je Crna Gora u 2025. napravila korak ka fer i uređenom izbornom sistemu ili i dalje živimo u “ad hoc” pravilima pred svaki izborni ciklus? Šta je minimalna reforma koja bi odmah napravila razliku?

VUJOVIĆ: Crna Gora je tokom 2025. godine napravila značajan i mjerljiv iskorak u unapređenju izbornog okvira, prije svega kroz reformu izborne administracije. Riječ je o rješenjima koja su se godinama nalazila na stolu, a koja su konačno dobila institucionalnu potvrdu, naročito kada govorimo o depolitizaciji centralne izborne administracije i uravnoteženom modelu rada opštinskih izbornih komisija. To predstavlja ozbiljan pomak u odnosu na prethodnu praksu ad hoc rješenja pred svaki izborni ciklus.

Međutim, ta reforma sama po sebi nije dovoljna. Njena stvarna vrijednost zavisiće od implementacije, prije svega od izbora profesionalne i kredibilne Centralne izborne komisije, što je već pokazalo svoje slabosti kroz mali broj prijavljenih kvalitetnih kandidata. Razlog za to nije u zakonskim uslovima, već u atmosferi političke i medijske diskreditacije, koja odvraća stručne i nezavisne ljude od preuzimanja ovako odgovornih funkcija.

U tom kontekstu, važno je pomenuti i rasprave koje su se vodile povodom najave predsjednika države, Jakova Milatovića, o mogućem pokretanju inicijative za referendum u vezi sa izmjenama izbornog sistema. Tu ideju sam doživio prije svega kao politički podsticaj, a ne kao zamjenu za parlamentarni proces. Njena suština nije bila da se zaobiđe Skupština, jer to nije ni moguće, već da se političke elite suoče sa odgovornošću i da se unutar parlamentarnog odbora konačno otvori prostor za usvajanje rješenja koje je već pripremljeno i za koje postoji široka podrška građana.

Prema relevantnim istraživanjima, građani Crne Gore jasno podržavaju uvođenje otvorenih lista. Ukoliko političke elite nijesu spremne da tu volju pretoče u zakon, predsjednikova poruka bila je jasna: u tom slučaju, građani treba direktno da se izjasne, a politički akteri da taj sud prihvate. Iz tog ugla, smatram da ideja o referendumskom izjašnjavanju nije loša – naprotiv, ona je legitimna i demokratski utemeljena. Ipak, ona ne može i ne treba da bude krajnje rješenje.

Cilj te inicijative, kako je ja vidim, jeste da motivše političke aktere da preuzmu odgovornost unutar institucija, prije svega kroz rad parlamentarnog odbora, i da se izmjene Zakona o izboru odbornika i poslanika usvoje u Skupštini, bez potrebe za vanrednim mehanizmima.

Zato i dalje smatram da je minimalna reforma koja bi odmah napravila razliku uvođenje otvorenih lista, uz eventualne modele kompromisa poput „zaključavanja prvog na listi“, koji ne dovode u pitanje liderstvo partija, ali biračima daju stvaran uticaj na izbor poslanika. Paralelno s tim, moraju se unaprijediti i procedure na biračkim mjestima, naročito u dijelu brzog i transparentnog prebrojavanja glasova, jer je neprihvatljivo da preliminarni rezultati kasne više od 24 sata.

Na kraju, bez obzira na zakonska rješenja, ključni test izbornog sistema ostaje isti: da li imamo institucije i ljude koji su spremni da ta pravila sprovode profesionalno, nezavisno i u interesu građana. Bez toga, ni najkvalitetniji reformski okvir neće dati pune rezultate.

EKONOMIJA: POPULIZAM, INFLACIJA I CEH KOJI STIŽE 2026.

STANDARD: Ekonomija i socijalna politika: Koje su tri odluke/pravca iz 2025. koje će tek 2026. “doći na naplatu” (budžet, javna potrošnja, zaduženje, cijene, socijalne mjere)?

VUJOVIĆ: Populističke ekonomske i socijalne mjere nijesu specifičnost samo aktuelne vlasti – one su kontinuitet koji traje već nekoliko vlada. I vlade koje su predvodili Zdravko Krivokapić i Dritan Abazović donosile su odluke usmjerene ka brzom obezbjeđivanju podrške birača, često bez razmišljanja o dugoročnim fiskalnim posljedicama. Sličan obrazac nastavila je i vlada Milojko Spajić.

2026: TRI SCENARIJA I ŠTA NAS PREBACUJE U “OPTIMISTIČNI”

STANDARD: Prognoza za 2026: Koja su tri scenarija – optimistični, realni i crni? I šta bi moralo da se desi da pređemo iz realnog u optimistični?

VUJOVIĆ: Crna Gora me danas podsjeća na scene iz filmova u kojima glavni junak pokušava da se izvuče kroz otvor koji se ubrzano zatvara – sa realnom šansom da u posljednjem trenutku izbjegne lošu sudbinu i dođe do „happy enda“. Upravo u toj fazi se sada nalazimo. Pred Crnom Gorom je jasna mogućnost da izađe iz balkanskog političkog i vrijednosnog blata i da, kroz članstvo u Evropskoj uniji, definitivno prevladaju proevropske, prodemokratske i prozapadne snage. To nije samo političko ili vrijednosno pitanje, već i ključna razvojna i ekonomska perspektiva.

Optimistični scenario podrazumijeva da Crna Gora iskoristi ovaj “window of opportunity” – prozor za šansu koji se rijetko otvara i još rjeđe ponavlja. Postoji realna mogućnost da Crna Gora do 2028. godine postane članica EU. Za to danas imamo snažnu podršku same EU. Ulazak u EU bi značio dugoročnu političku stabilnost, ekonomsku konsolidaciju i jačanje demokratskih institucija.

Realni scenario je znatno oprezniji: produžavanje procesa, stalne političke krize, opstrukcije iznutra i pokušaji relativizacije evropskog puta. U tom scenariju Crna Gora ostaje „na pragu“ EU, bez jasnog završetka procesa, uz rastuću frustraciju građana i slabljenje reformskog zamaha.

Crni scenario podrazumijeva gubitak ove šanse. Dio vlasti u Crnoj Gori, uz snažan spoljašnji uticaj iz Srbije i Rusije, već sada koristi sve raspoložive resurse da uspori ili sabotira evropske integracije, proizvodeći političke krize, destabilizaciju i konflikte. Ako se proces pregovora ne okonča do kraja 2026. ili početka 2027. godine, postoji ozbiljan rizik da se ovakva prilika neće ponoviti.

U tom kontekstu često se sjetim riječi profesora Vladimir Goati, koji je govorio: šansa nije šansa ako dugo traje. Upravo to je suština trenutka u kojem se nalazimo. Velike šanse se rijetko ponavljaju, naročito u turbulentnim geopolitičkim vremenima.

Iskustvo članstva u NATO to jasno pokazuje. Da Crna Gora nije postala članica NATO-a 2017. godine, danas bismo se, po svemu sudeći, suočavali sa mnogo ozbiljnijim bezbjednosnim prijetnjama, pa i rizikom oružanih sukoba, kakve smo vidjeli u regionu. NATO članstvo je spriječilo ambicije regionalnih i globalnih aktera da destabilizuju Crnu Goru. Na sličan način, članstvo u EU može nas zaštititi od pesimističnih ekonomskih i društvenih scenarija.

Šta je potrebno da pređemo iz realnog u optimistični scenario? Prije svega, jasna politička odluka da se evropski put stavi iznad partijskih i ideoloških interesa, jasna proveropska vladajuća većina, da se završe pregovori, obezbijedi podrška za ratifikaciju eventualno potpisanog sporazuma o članstvu u državama članicama. Nakon toga, imaćemo dovoljno vremena da „ispeglamo“ brojne unutrašnje slabosti – ali iz pozicije države koja je dio stabilnog i demokratskog okvira.

Ako ovu šansu iskoristimo, Crna Gora može postati konsolidovana demokratija u kojoj građani ne samo formalno, već i suštinski žive bolje. Ako je propustimo, bojim se da će cijena tog propuštanja biti visoka i dugoročna i da će je duboko osjećati svaki građanin Crne Gore.