Video
Ekonomske sankcije EU na ruski ugalj i naftu trajno su preoblikovale trgovinu i ostavile Moskvu u „mnogo lošijem položaju“, navodi Međunarodna agencija za energetiku. Uvoz uglja je pao na nulu, ilegalno je da se ruska nafta uvozi brodovima, a samo četiri zemlje je i dalje dobijaju putem gasovoda.
To je drastična promjena u poređenju sa blokom koji je 2020. dobijao 54 odsto svog uvoza kamenog uglja i jednu četvrtinu nafte iz Rusije.
Odluka ruskog predsjednika Vladimira Putina da zatvori slavine za gas dok se EU sve više okreće isporuci tečnog prirodnog gasa iz drugih krajeva, dovela je do pada oslanjanja na Moskvu sa 40 odsto snabdijevanja gasom u bloku prije rata na manje od 10 odsto sada.
Ali nuklearna energija se pokazala složenijim čvorom za razvezivanje zemalja EU – i iz istorijskih i iz praktičnih razloga, prenosi Politiko.
Kako je konkurencija u globalnom nuklearnom sektoru atrofirala nakon Hladnog rata, Moskva je ostavljena da igra veliku ulogu.
Ruski državni atomski gigant Rosatom je 2021. godine snabdijevao je reaktore bloka EU sa 20 odsto njihovog prirodnog uranijuma, obavio je četvrtinu njihovih usluga konverzije i obezbijedio trećinu njihovih usluga obogaćivanja, prema Evropskoj agenciji za snabdijevanje Euratomom (ESA).
Iste godine, zemlje EU platile su Rusiji 210 miliona eura za izvoz sirovog uranijuma, u poređenju sa 88 milijardi eura koliko je blok platio Moskvi za naftu.
Vrednost uvoza nuklearne tehnologije i goriva vezanih za Rusiju širom svijeta porasla je na više od milijardu dolara (940 milijardi eura) prošle godine, prema istraživanju Kraljevskog instituta za ujedinjene usluge (RUSI). U EU je vrijednost ruskog nuklearnog izvoza pala u nekim zemljama poput Bugarske i Češke, ali je porasla u drugim, uključujući Slovačku, Mađarsku i Finsku, pokazali su podaci RUSI-a koje je podijelio sa Politikom.
„Iako je teško izvući konačne zaključke iz onoga što je na kraju vremenski ograničen i nekompletan skup podataka, on jasno pokazuje da još uvijek postoje zavisnosti od ruskog nuklearnog goriva i tržište za njega“, rekla je Darja Dolzikova, istraživačica u RUSI.
Iako bi uranijum iz Rusije mogao da bude zamijenjen uvozom iz drugih krajeva u roku od godinu dana — a većina nuklearnih elektrana ima najmanje jednogodišnje dodatne rezerve, prema riječima šefice ESA Agnješke Kamijerčak — zemlje sa VVER reaktorima izgrađenim u Rusiji oslanjaju se na gorivo koje proizvodi Moskva.
„U EU postoji 18 nuklearnih elektrana koje je projektovala Rusija i sve bi bile pogođene sankcijama“, rekao je Mark Hibs, viši saradnik u Karnegijevom programu za nuklearnu politiku.
Zbog toga se blok tokom protekle godine borio da cilja na rusku nuklearnu industriju — uprkos ponovljenim pozivima Ukrajine i nekih zemalja EU da sankcioniše Rosatom zbog njegove uloge u nadgledanju okupirane ukrajinske nuklearne elektrane u Zaporožju i mogućeg snabdijevanja opremom rusku industriju oružja.
„Cijelo pitanje sankcionisanja nuklearnog sektora… u suštini je uništeno prije nego što je uopšte došlo do značajne diskusije“, rekao je diplomata jedne zemlje EU koji je govorio pod uslovom da ostane anoniman.
Najglasniji protivnik bila je Mađarska, jedna od pet zemalja — zajedno sa Slovačkom, Bugarskom, Finskom i Češkom — koja ima reaktore ruske proizvodnje za koje do sada nema alternativnog goriva.
Bugarska i Češka potpisale su ugovore sa američkom firmom Vestinghouse za zamjenu ruskog goriva, rekla je šefica ESA, ali bi proces mogao da potraje „tri godine“ jer nacionalni regulatori takođe treba da analiziraju i licenciraju novo gorivo.
Ona je dodala da je „veći problem“ širom svijeta obogaćivanje i konverzija zbog hroničnog nedostatka kapaciteta širom svijeta. Za zamenu Rosatoma moglo bi biti potrebno „sedam do 10 godina“ — a taj rok je uslovljen značajnim ulaganjima u sektor.
Dok je Finska prošle godine odustala od dogovora o izgradnji nuklearne elektrane ruske proizvodnje na zapadnoj obali zemlje – što je izazvalo tužbu Rosatoma – drugi ne mijenjaju pravac.
Slovački novi sovjetski VVER reaktor Mochovce-3 počeo je sa radom ranije ovog mjeseca, a Rusija će ga snabdijevati gorivom najmanje do 2026. godine.
Mađarska je, u međuvremenu, produbila veze sa Moskvom dajući zeleno svjetlo za izgradnju još dva reaktora u svojoj elektrani u Paksu prošlog ljeta, uz ruski kredit od 10 milijardi eura.
Preporučeno
„Čak i da one stupe na snagu, nuklearne sankcije bi bile ispunjene izuzecima jer zavisimo od ruskog nuklearnog goriva“, rekao je diplomata iz druge zemlje EU.
