Video
Pregovori o višegodišnjem finansijskom okviru Evropske unije za period 2028–2034. ulaze u ključnu fazu, u trenutku kada se evropske ekonomije suočavaju sa visokim troškovima energije, rastućim izdacima za odbranu i pritiskom da odgovore na konkurenciju Sjedinjenih Američkih Država i Kine.
Prema izvještaju Reutersa od 14. oktobra, Evropska komisija je prvobitno predložila budžet od 1,763 biliona eura, odnosno 1,26 odsto bruto nacionalnog dohotka EU, dok je irsko predsjedavanje Savjetom EU predstavilo revidirani kompromisni predlog od približno 1,62 biliona eura. U taj iznos uključeno je i 150 milijardi eura namijenjenih servisiranju i otplati zajedničkog zaduživanja EU tokom pandemije.
Iako je riječ o smanjenju prvobitnog plana, novi predlog nije zadovoljio države koje traže strožu kontrolu zajedničke potrošnje. Njemačka, Holandija i nordijske zemlje smatraju da je budžet i dalje prevelik, dok Evropski parlament insistira na većim izdvajanjima za evropske prioritete i upozorava da bi smanjivanje sredstava moglo ugroziti ostvarivanje ambicioznih ciljeva Unije.
NOVI BUDŽET IZMEĐU KONKURENTNOSTI I TRADICIONALNIH EVROPSKIH POLITIKA
Evropska komisija predstavila je svoj predlog u julu 2025. godine, uz obrazloženje da EU mora prilagoditi finansiranje novim bezbjednosnim, ekonomskim i geopolitičkim okolnostima. Plan je da se kroz novi višegodišnji finansijski okvir obezbijede sredstva za odbranu, inovacije, istraživanje, energetsku tranziciju, migracije, podršku regionima i međunarodna partnerstva.
Prema prvobitnom predlogu Komisije, najveći dio novca bio bi usmjeren na ekonomsku, socijalnu i teritorijalnu koheziju, poljoprivredu, ruralni razvoj i pomorsku politiku. Za tu grupu politika planirano je oko 946,4 milijarde eura u cijenama iz 2025. godine. Za konkurentnost, prosperitet i bezbjednost predviđeno je oko 522,2 milijarde, za međunarodna partnerstva 190 milijardi, a za administraciju evropskih institucija oko 104,4 milijarde eura.
Ovi iznosi odnose se na prvobitni predlog Komisije, a ne na posljednji kompromis irskog predsjedavanja.
Promjena budžetske strukture jedan je od ključnih razloga za neslaganja među članicama. Evropska unija pokušava da poveća ulaganja u tehnologiju, industriju i bezbjednost, ali istovremeno mora da sačuva programe od kojih direktno zavise poljoprivrednici, lokalne zajednice i manje razvijeni regioni.
To je posebno važno u uslovima kada evropska industrija traži povoljnije uslove poslovanja, stabilnije snabdijevanje energijom i veća ulaganja kako bi se lakše takmičila sa kompanijama iz SAD i Kine.
Evropska komisija obrazlaže novi okvir potrebom da se zajednički novac usmjeri na prioritete koje države ne mogu jednako efikasno ostvariti pojedinačno. Međutim, države članice nemaju jedinstven stav o tome koliko dodatnog novca treba obezbijediti niti koje postojeće programe treba smanjiti da bi se finansirali novi ciljevi.
ZAŠTO SU DRŽAVE PODJELJENE?
Jedna od glavnih linija podjele prolazi između država koje u zajednički budžet EU uplaćuju više nego što iz njega dobijaju i onih koje su neto korisnice evropskih sredstava.
Njemačka, Holandija, Švedska, Danska, Austrija i Finska među državama su koje traže strožu kontrolu rashoda i ograničavanje ukupne veličine budžeta. Njihov argument je da evropske institucije moraju voditi računa o nacionalnim budžetima i da dodatne zajedničke obaveze ne smiju postati neograničen teret za poreske obveznike.
S druge strane, države i regioni koji u većoj mjeri zavise od evropskih fondova žele da sačuvaju sredstva za poljoprivredu, infrastrukturu, regionalni razvoj i smanjivanje ekonomskih razlika unutar Unije.
Revidirani predlog irskog predsjedavanja pokušava da približi te pozicije. Prema Reutersu, plan predviđa smanjenje ukupnog budžeta za oko osam odsto u odnosu na prvobitni predlog Komisije. Istovremeno, kompromis uključuje smanjenje od oko tri odsto za poljoprivrednu i regionalnu potrošnju, dok bi izdvajanja za konkurentnost i bezbjednost bila umanjena za oko 13 odsto u odnosu na prvobitni plan.
Predlog je naišao na kritike iz različitih pravaca. Države koje traže manji budžet smatraju da ni predloženo smanjenje nije dovoljno, dok kritičari iz redova zagovornika većih ulaganja upozoravaju da bi rezovi mogli oslabiti sposobnost EU da odgovori na tehnološku i industrijsku konkurenciju.
Prema istom izvještaju Reutersa, kompromis predviđa i oko 55 milijardi eura novih prihoda kroz carinske dažbine, prihode povezane sa emisijama i doprinose kompanija. O tome koji izvori prihoda treba da budu prihvaćeni i kako će se rasporediti obaveze među državama tek treba postići dogovor.
EP TRAŽI VEĆI BUDŽET I NOVE IZVORE PRIHODA
Evropski parlament ima drugačiji pristup od država koje zagovaraju strože ograničavanje rashoda. Poslanici su u aprilu 2026. utvrdili pregovaračku poziciju prema kojoj bi budžet za period poslije 2027. trebalo da iznosi 1,27 odsto bruto nacionalnog dohotka EU, dok bi troškovi otplate duga nastalog kroz instrument NextGenerationEU bili izuzeti iz budžetskog plafona.
Parlament smatra da bi novi okvir trebalo da obezbijedi više sredstava za evropsku konkurentnost, odbranu i inovacije, ali i da sačuva finansiranje kohezije i poljoprivrede. Zalaže se i za nove izvore sopstvenih prihoda EU, koji bi, prema njegovoj poziciji, trebalo da donose oko 60 milijardi eura godišnje.
Ovaj stav pokazuje da se spor ne vodi samo oko ukupne veličine budžeta, već i oko toga ko će finansirati zajedničke evropske prioritete. Ako bi veći dio prihoda dolazio iz novih zajedničkih izvora, pritisak na direktne doprinose nacionalnih budžeta mogao bi se promijeniti. Međutim, uvođenje takvih prihoda zahtijeva politički dogovor država članica, što dodatno komplikuje pregovore.
Evropski parlament takođe upozorava da veća fleksibilnost u raspodjeli sredstava ne smije biti praćena slabljenjem transparentnosti, odgovornosti i demokratske kontrole trošenja novca.
ZAŠTO JE DOGOVOR VAŽAN ZA EVROPSKU PRIVREDU
Višegodišnji finansijski okvir nije samo računovodstveni plan evropskih institucija. On određuje koliko će novca biti dostupno za istraživačke projekte, razvoj infrastrukture, poljoprivredu, obrazovanje, tehnološke inovacije i podršku manje razvijenim regionima tokom narednih sedam godina.
Za kompanije je predvidljivost evropskog finansiranja važna zbog planiranja investicija i dugoročnih projekata. Za univerzitete i istraživačke centre budžet određuje mogućnosti finansiranja nauke i razvoja novih tehnologija, dok regionalni fondovi predstavljaju jedan od glavnih instrumenata za smanjivanje razvojnih razlika unutar EU.
Istovremeno, veći izdaci za odbranu, energetsku sigurnost i podršku Ukrajini stvaraju dodatne pritiske na zajedničke i nacionalne finansije. Zbog toga će evropski lideri morati da usklade nove prioritete sa postojećim obavezama i ograničenjima javne potrošnje.
U fokusu je i pitanje vraćanja novca pozajmljenog tokom pandemije kroz instrument NextGenerationEU. Uključivanje troškova servisiranja tog duga u ukupni finansijski okvir utiče na raspoloživi prostor za druge programe, zbog čega Evropski parlament traži da se ti troškovi tretiraju odvojeno od budžetskog plafona.
KADA BI BUDŽET MOGAO BITI USVOJEN
Evropski lideri na samitu 15. i 16. oktobra razgovaraju o osnovnim elementima budućeg budžeta, ali se ne očekuje da konačan dogovor bude postignut na ovom sastanku. Cilj je da se pregovori približe kompromisu do kraja 2026. godine, kako bi tokom 2027. mogli biti usvojeni potrebni pravni akti i kako bi finansiranje počelo od januara 2028.
Prema izvještaju Reutersa od 14. oktobra, razmatra se mogućnost posebnog samita krajem novembra, koji bi pripremio teren za eventualni dogovor na redovnom sastanku Evropskog savjeta u decembru.
Za usvajanje višegodišnjeg finansijskog okvira potrebna je jednoglasna odluka Savjeta, uz saglasnost Evropskog parlamenta. To znači da nijedna država članica ne može biti jednostavno zaobiđena u konačnom dogovoru.
Preporučeno
Ishod pregovora zato će zavisiti od toga mogu li države koje traže manju potrošnju prihvatiti kompromis o ukupnom iznosu, a zemlje koje insistiraju na većim ulaganjima pristati na promjene u strukturi i raspodjeli sredstava.
