Video
Najvidljiviji efekat ove krize ogleda se na tržištu nafte, gdje su cijene zabilježile istorijski skok. Brent nafta se krajem marta kreće između 115 i 120 dolara po barelu, dok se američki WTI stabilizovao u rasponu od 100 do 105 dolara. Na mjesečnom nivou to predstavlja rast od čak 50 do 59 odsto, što je najveći zabilježeni skok od kada postoji moderna evidencija tržišta nafte. Ovakav rast ne proizlazi iz klasičnog odnosa ponude i tražnje, već prije svega iz naglog rasta geopolitičkog rizika koji se sada direktno ugrađuje u cijenu energije.
Procjene analitičara pokazuju da je globalna ponuda smanjena za oko osam miliona barela dnevno, dok u ekstremnim scenarijima postoji rizik da bude ugroženo i do 20 odsto svjetskog snabdijevanja. Dodatni pritisak dolazi iz poremećaja transportnih ruta, prije svega kroz Hormuški moreuz, ključnu arteriju kroz koju prolazi značajan dio svjetske trgovine naftom. Napadi na tankere, povećani troškovi osiguranja i preusmjeravanje brodova ka dužim i skupljim rutama doveli su do toga da tržište reaguje ne samo na realni manjak, već na strah od potpunog prekida snabdijevanja.
SLIČNOSTI I RAZLIKE SA KRIZOM IZ 1973.
Iako se aktuelna kriza često opisuje kao presedan, njene konture podsjećaju na energetsku krizu iz 1973. godine, kada su arapske zemlje uvele naftni embargo zapadnim državama tokom Jomkipurskog rata. Tada je cijena nafte višestruko porasla u kratkom periodu, što je izazvalo globalnu inflaciju, recesiju i dugotrajne poremećaje u ekonomijama razvijenih zemalja. Sličnost sa današnjom situacijom ogleda se u činjenici da je i tada geopolitika bila ključni pokretač tržišta, a ne ekonomski fundamenti.
Međutim, postoje i važne razlike. Dok je 1973. godine kriza bila izazvana koordinisanim političkim potezom proizvođača okupljenih u okviru OPEC-a, današnji šok dolazi iz vojne eskalacije i direktne prijetnje fizičkom prekidu snabdijevanja. Takođe, globalna ekonomija je danas znatno kompleksnija i međuzavisnija, sa daleko razvijenijim finansijskim tržištima, što znači da se šokovi brže i intenzivnije prenose između sektora i regiona. Drugim riječima, dok je kriza iz 1973. prvenstveno bila energetska, današnja je istovremeno i energetska i finansijska.
FINANSIJSKA TRŽIŠTA POD PRITISKOM
Ovaj energetski šok gotovo trenutno se prelio na finansijska tržišta, koja su ušla u izražen “risk-off” režim. Glavni američki indeksi poput S&P 500 i Nasdaqa ušli su u korekciju, dok su pojedina azijska tržišta bilježila dnevne padove i do sedam procenata. Investitori su počeli da diskontuju scenario slabijih korporativnih zarada usljed rasta troškova energije i usporavanja globalne ekonomije, dok istovremeno rastu očekivanja da će monetarna politika ostati restriktivna duže nego što se ranije pretpostavljalo.
Kapital se kako prenose svjetski mediji u takvom okruženju ubrzano preusmjerava ka sigurnijim oblicima imovine.
Državne obveznice, zlato i energenti ponovo preuzimaju ulogu glavnih utočišta za investitore, što dodatno produbljuje pritisak na akcije. Posebno zabrinjava činjenica da čak i tradicionalno stabilni portfelji zasnovani na modelu 60 odsto akcija i 40 odsto obveznica trpe značajne gubitke, jer rast korelacija između klasa imovine smanjuje efekte diversifikacije. To ukazuje na sistemski karakter šoka, a ne na izolovani poremećaj u jednom sektoru.
INFLACIJA I MONETARNA DILEMA
Istovremeno, rast cijena energije pokreće novi inflatorni talas. Povećanje cijena goriva direktno utiče na transport, proizvodnju i cijene hrane, stvarajući lančanu reakciju u cijeloj ekonomiji. Projekcije Evropske centralne banke ukazuju da bi cijena nafte mogla dostići 145 dolara po barelu već u drugom kvartalu 2026. godine, dok se očekuje dodatno povećanje inflacije od 1,8 procentnih poena u 2026. i čak 2,8 poena u 2027. godini.
Centralne banke se tako nalaze u izuzetno složenoj situaciji. Sa jedne strane, rast inflacije zahtijeva restriktivnu monetarnu politiku i potencijalno više kamatne stope, dok sa druge strane usporavanje ekonomskog rasta ograničava prostor za takve poteze. Rezultat je odgađanje očekivanih smanjenja kamata i sve veći rizik od stagflacije – kombinacije visoke inflacije i slabog ekonomskog rasta.
Efekti su već vidljivi i u realnoj ekonomiji.
Prema javno objavljenim podacima, industrijski sektor u Velikoj Britaniji bilježi najveći rast troškova proizvodnje od 1992. godine, dok globalni indikatori poslovne aktivnosti ukazuju na pad novih narudžbi i usporavanje izvoza. Problemi u logistici i transportu dodatno komplikuju situaciju, potvrđujući da se šok već preliva iz finansijskog sistema u širu ekonomiju.
TRI SCENARIJA
Tržišta trenutno funkcionišu u okviru tri osnovna scenarija. U slučaju dalje eskalacije sukoba, uključujući eventualno zatvaranje Hormuškog moreuza, cijena nafte, kako ocjenjuju analitičari, mogla bi dostići nivo od 150 do 200 dolara po barelu, što bi gotovo sigurno izazvalo recesiju u velikim ekonomijama poput SAD-a i Evropske unije, uz pad berzi veći od 20 procenata. Analitičari upozoravaju da bi nivo od 125 dolara po barelu mogao predstavljati ključni prag nakon kojeg američka ekonomija ulazi u recesiju.
Najrealniji scenario u ovom trenutku jeste produženi, ali ograničeni konflikt, u kojem bi cijene nafte ostale visoke, u rasponu od 100 do 140 dolara, uz dugotrajne inflatorne pritiske i izraženu volatilnost na tržištima. U optimističnijem scenariju deeskalacije došlo bi do stabilizacije cijena i oporavka tržišta, ali bi i tada ostao trajni geopolitički rizik ugrađen u cijenu energije.
Ključna promjena koja definiše mart 2026. godine jeste činjenica da finansijska tržišta više ne pokreću primarno ekonomski fundamenti poput kamatnih stopa ili korporativnih rezultata, već političke i vojne odluke. Kontrola nad energetskim resursima i transportnim rutama postaje centralni instrument globalne moći, dok se nafta ponovo potvrđuje kao strateško oružje.
Preporučeno
U takvom okruženju, svijet ulazi u period povećane nestabilnosti, sporijeg ekonomskog rasta i trajno viših cijena energije. Sve ukazuje na to da se završava era relativno stabilne globalizacije i jeftinog novca, a započinje nova faza u kojoj geopolitika postaje ključni faktor u oblikovanju finansijskih i ekonomskih tokova.
