Video
U radnom dokumentu „Deepening EU–Western Balkans Economic Integration: Scope and Economic Gains“, objavljenom 18. septembra, ekonomista MMF-a Lev Ratnovski analizira koliko region gubi zbog prepreka koje i dalje postoje u trgovini sa EU i kakav bi efekat moglo imati njihovo smanjivanje.
Riječ je o MMF Working Paperu, odnosno istraživačkom radu autora, pa navedeni zaključci ne predstavljaju nužno zvanične stavove MMF-a, njegovog Izvršnog odbora ili rukovodstva institucije.
Prema analizi, identifikovane netarifne prepreke u trgovini industrijskim proizvodima između Zapadnog Balkana i EU odgovaraju dodatnom trošku od oko osam do 14 odsto vrijednosti robe.
Te prepreke ne odnose se prvenstveno na klasične carine, već na razlike u regulatornim zahtjevima, carinske procedure, probleme na granicama i logistička kašnjenja. U radnom dokumentu MMF upozorava se da ukupne prepreke mogu biti i veće, jer procjena ne obuhvata sve probleme u poljoprivredno-prehrambenom sektoru i uslugama.
Uklanjanje identifikovanih prepreka moglo bi, prema procjeni autora, povećati izvoz robe sa Zapadnog Balkana u EU za približno 15 do 40 odsto u srednjem roku, odnosno za 40 do 70 odsto na duži rok.
Ključni efekat, međutim, ne bi se ogledao samo u većem izvozu. Dublje uključivanje kompanija iz regiona u evropske lance vrijednosti moglo bi povećati produktivnost, olakšati pristup tehnologiji i kvalitetnijim inputima, podstaći investicije i ubrzati približavanje životnog standarda nivou EU.
Na toj osnovi autor u radnom dokumentu procjenjuje da bi uklanjanje identifikovanih prepreka, zajedno sa dubljom integracijom u oblasti poljoprivredno-prehrambenih proizvoda i usluga, moglo dugoročno povećati BDP po stanovniku Zapadnog Balkana za oko osam do 15 odsto. To bi predstavljalo približno četvrtinu do polovinu procijenjenih ekonomskih koristi koje bi region mogao ostvariti punim članstvom u EU.
Crna Gora nije samo dio opšte regionalne ocjene. U dijelu analize koji se odnosi na uključivanje u globalne lance vrijednosti, u radnom dokumemtu MMF-a koriste se podaci za četiri ekonomije Zapadnog Balkana – Albaniju, Crnu Goru, Sjevernu Makedoniju i Srbiju.
Za te četiri zemlje autori su, koristeći Eurostatovu FIGARO bazu, rekonstruisali pokazatelje učešća u globalnim lancima vrijednosti, jer Eurostat te pokazatelje za njih ne objavljuje direktno. Podaci su analizirani za odabrane godine od 2010. do 2024.
U toj analizi utvrđena je veoma snažna veza između rasta izvoza i većeg uključivanja u međunarodne proizvodne lance. Za grupu u kojoj je i Crna Gora, povećanje izvoza u odnosu na BDP za jedan procentni poen povezano je sa rastom učešća u globalnim lancima vrijednosti od oko 0,7 procentnih poena.
Izričito se upozorava da je riječ o statističkoj kalibraciji, a ne o dokazu uzročno-posljedične veze.
Crna Gora se pominje i u kontekstu ranijih MMF analiza. U novom radu se navodi da je konsultacija MMF-a sa Crnom Gorom iz 2025. godine izdvojila trgovinsku integraciju, priliv kapitala i produktivnost kao ključne kanale preko kojih bi pristupanje EU moglo ubrzati konvergenciju zemlje ka razvijenijim evropskim ekonomijama.
Podaci korišćeni u radu takođe pokazuju koliko je EU već duboko prisutna u ekonomijama Zapadnog Balkana. Evropska unija čini većinu spoljne trgovine regiona, značajan dio stranih direktnih investicija i veliki dio aktive bankarskog sektora. Za podatke o izvozu Crne Gore u radu je, između ostalog, korišćen Monstat.
Članstvo nije jedini put do ekonomskih koristi
Jedna od glavnih poruka rada jeste da ekonomska integracija ne mora biti izbor između sadašnjeg statusa i punog članstva.
Autor smatra da bi zemlje Zapadnog Balkana mogle postepeno dobijati širi pristup djelovima jedinstvenog evropskog tržišta i prije pristupanja EU, pod uslovom da usklađuju propise i jačaju institucije.
Među oblastima u kojima postoji prostor za napredak izdvajaju se međusobno priznavanje ocjenjivanja usklađenosti proizvoda, pravila porijekla, carinska integracija, kraća zadržavanja na granicama, lakše kretanje kamionskih vozača, kao i veća integracija tržišta usluga, uključujući finansijske, digitalne, transportne i poslovne usluge.
Ipak, MMF-ov radni dokument naglašava da same promjene propisa nijesu dovoljne.
Efekti dublje integracije zavisiće od kvaliteta administracije, regulatornih institucija i pravosuđa. Ukoliko su carinske procedure neefikasne, sprovođenje propisa neujednačeno ili pravna zaštita nesigurna, formalno uklanjanje prepreka moglo bi imati znatno manje efekte.
Zato procjena rasta BDP-a po stanovniku od osam do 15 odsto predstavlja dugoročni regionalni scenario uz dublju ekonomsku integraciju i odgovarajuće institucionalne reforme, a ne posebnu prognozu MMF-a za Crnu Goru.
Radni materijali MMF-a (IMF Working Papers) predstavljaju istraživanja autora koja su još u toku i objavljuju se kako bi se podstakli komentari, razmjena mišljenja i stručna rasprava. Stavovi izneseni u radnim materijalima MMF-a pripadaju isključivo autorima i ne predstavljaju nužno stavove Međunarodnog monetarnog fonda (MMF), njegovog Izvršnog odbora ili rukovodstva MMF-a.
Preporučeno
