Po broju stanovnika, Estonija je jedna od najmanjih država članica EU. Kako u praksi izgleda kada se ,,glas male zemlje” čuje u institucijama Evropske unije? Da li veličina jedne zemlje ograničava njen uticaj, ili ona ponekada može i da olakša funkcionisanje u sistemu EU?

Tomas: Institucionalna struktura Evropske unije osmišljena je tako da se uvažavaju stavovi Estonije i drugih malih država. Naravno, veličina zemlje ponekada može ograničiti njen uticaj, ali kada ste zemlja članica EU, onda se vas glas bolje čuje, kako u Evropi, tako i u cijelom svijetu, ukoliko biste se upoređivali sa nekom zemljom koja nije članica. Osim toga, pripadnost ovoj uniji pruža nam i priliku da dobijemo podršku za naše inicijative koje bi u nekom momentu mogle da oblikuju šire evropske – ili čak svjetske – agende. Na kraju, male države zbog toga imaju neke prednosti – recimo, kod nas donošenje i sprovođenje odluka ide brže.

Često se u zemljama kandidatima mogu čuti bojazni da se članstvom u EU potencijalno može izgubiti suverenitet. Kako Estonija posmatra odnos između državnog suvereniteta i suvereniteta koji se prenosi Evropskoj uniji? Kako to izgleda u praksi?

Tomas: Ova tema je uvijek aktuelna u svim zemljama kandidatima za članstvo u periodu prije njihovog pridruživanja, pa je tako bilo i u Estoniji. Sada, u svojstvu članice, sa sigurnošću možemo da kažemo da se u EU nalazimo u društvu prijatelja istomišljenika. Svako od nas se trudi da stvori bolje sjutra, pritom zadržavajući nadležnost za ključna državna pitanja. Kada je u pitanju trgovinska i ekonomska politika, tu postoje određena ograničenja, ali ista služe da obezbijede stabilnost u državama članicama, kao i da donesu bolje rezultate trgovinskih sporazuma kroz djelovanje u sklopu jednog bloka. Članstvo u uniji Estoniji takođe obezbjeđuje da više nikada ne bude sama.

Kako Estonija održava ravnotežu između potrebe da očuva snažan i prepoznatljiv nacionalni identitet, jezik i kulturu, i pripadnosti zajedničkom evropskom identitetu? Da li smatrate da ovaj osjećaj identiteta unutar Evropske unije postaje snažniji?

Tomas: Rekao bih da naši identiteti Estonaca i Evropljana zajednički egzistiraju i preklapaju se. EU cijeni raznolikost i štiti nacionalne identitete. Tako, na primjer, EU ima 24 službena jezika, od kojih je jedan estonski. Ovaj princip višejezičnosti ima za cilj da uniji omogući da komunicira sa svojim građanima na njihovom jeziku. Osjećaj evropskog identiteta već je prilično snažan, ali je moj lični doživljaj da on jača među stanovnicima, naročito među mladim ljudima koji su rasli u periodu kada je Estonija već postala dio unije, odnosno onima koji ne mogu da zamisle svoj život bez četiri slobode.

Iz perspektive Estonije, koje su najopipljivije ekonomske koristi od članstva u EU—posebno u smislu životnog standarda građana, investicija, tržišta rada, te razvoja privatnog sektora?

Tomas: Iz perspektive Estonije, članstvo u EU donosi veoma opipljive dugoročne koristi u smislu prosperiteta, otpornosti i ekonomske modernizacije. Rezultat koji građani najjasnije vide je značajno unaprijeđen životni standard. Prema ciframa koje ste naveli, BDP Estonije po glavi stanovnika porastao je otprilike četiri puta od sticanja članstva u uniji 2004. godine. Zarade su povećane oko pet puta, penzije su značajno porasle, a procenat apsolutnog siromaštva je drastično opao – sa 14,3 odsto koliko je iznosio 2004. na 3,4 odsto koliko je izmjereno 2024. godine. Finansiranje Evropske unije takođe ostvaruje značajan uticaj širom zemlje.

Strukturni i kohezioni fondovi pomogli su da se modernizuje infrastruktura, zdravstvo, prosvjeta i digitalna povezanost. Isto tako, pristup jedinstvenom tržištu i usklađivanje sa pravilima unije učinilo je Estoniju mnogo privlačnijom investitorima. Na taj način pokrenute su snažne strane direktne investicije, posebno iz nordijskih zemalja, a podrška je obezbijeđena za rast sektora poput finansijskog, proizvodnog, logističkog i informaciono-tehnološkog. Kada je tržište rada u pitanju, članstvom u EU dobili smo više mogućnosti i unaprijedili mobilnost. Estonci mogu lakše da rade, uče i razvijaju karijere u inostranstvu, dok je sama Estonija postala bolje integrisana u šire evropsko tržište rada, unaprijedivši pritom svoju sposobnost da privuče kvalifikovana lica iz drugih zemalja EU. Zbog toga je došlo do rasta zarada, prenosa znanja i šireg razvoja poslovanja.

Zajednička evropska pravila takođe su omogućila stabilniji i predvidljiviji okvir, kako za radnike, tako i za poslodavce. Kada je privatni sektor u pitanju, najvažniji uticaj je vjerovatno strukturne prirode. Članstvo u EU pomoglo je da se Estonija transformiše od male post-tranzicione ekonomije u zreliju tržišnu ekonomiju, orjentisanu ka izvozu, koja je duboko integrisana u evropske lance vrijednosti. Estonska preduzeća dobila su pristup ne samo potrošačima, već i kapitalu, pravnoj sigurnosti, zajedničkim standardima i dugoročnim partnerstvima. To je naročito vidljivo u tehnologiji i digitalnom biznisu, budući da je Estonija u tim segmentima sebe snažno profilisala na međunarodnom nivou.

U tom smislu, kompanije poput Wise and Bolt nijesu izuzeci – one su zapravo primjeri onoga što postaje moguće kada preduzeća iz male zemlje mogu da rastu od prvog dana unutar jednog velikog integrisanog tržišta.

Na koji način danas estonska preduzeća i građani imaju koristi od evropskog jedinstvenog tržišta? Da li su manje privrede u jednakom položaju sa većima unutar ovog okvira?

Tomas: Evropska unija otvara brojna vrata svim estonskim građanima. Oni mogu da uče, rade, učestvuju u programima razmjene i stažiranja u cijeloj uniji. Oko 10% Estonaca trenutno radi ili uči u drugoj državi članici EU. Odsustvo ograničenja kretanja olakšava Estoncima da se bave svojim interesovanjima na cijeloj teritoriji Evropske unije. Mnoga estonska preduzeća, posebno ona koja se bave tehnologijama i digitalnim uslugama, posluju širom unije od prvog dana. Jedinstveno tržište im omogućava da svoje usluge prodaju u svim državama članicama, a da pritom ne moraju osnivati nova pravna lica u svakoj zemlji, dok zajednička pravila, poput regulative o zaštiti podataka, značajno olakšavaju širenje poslovanja.

To je izuzetno važno za jednu malu i otvorenu ekonomiju kao što je estonska. Jedinstveno tržište otklanja mnoge barijere koje bi u suprotnom usporavale i komplikovale prekogranični rast, pritom činivši ga skupljim. To je jedan od razloga zbog kojeg su preduzeća kao što je Wise and Bolt mogla tako brzo da rastu u cijeloj Evropi. Međutim, korist nemaju samo digitalna preduzeća. Tradicionalni sektori, poput drvoprerade, elektronike i prehrambene industrije takođe imaju koristi od bescarinske trgovine i jednostavnije logistike unutar unije.

Štaviše, zajednički standardi stvaraju povjerenje između proizvođača, potrošača i regulatora. Zbog ovih standarda male zemlje poput Estonije mogu lakše plasirati svoju robu i usluge na tržište cijele Evropske unije, bez potrebe da se iznova dokazuju na svakom tržištu. Stoga za Estoniju, koja ima veoma malo domaće tržište, pristup jedinstvenom tržištu nije samo od pomoći – on je od ključnog značaja. Na taj način estonske kompanije imaju mogućnost da zaista dopru do više od 500 miliona potrošača.

Sve u svemu, jedinstveno tržište estonskim preduzećima i građanima obezbjeđuje pristup istom ekonomskom prostoru kao i preduzećima i građanima u mnogo većim državama. To je izuzetna prednost za jednu malu državu. Jedinstveno tržište se zasniva na pravilima i odsustvu diskriminacije, što znači da estonsko preduzeće ima isto zakonsko pravo da posluje u Francuskoj, Njemačkoj ili Španiji kao i bilo koje domaće preduzeće iz tih zemalja. Ista pravila u oblasti konkurencije primjenjuju se u cijeloj uniji, bez obzira na veličinu države članice.

Naravno, veće ekonomije i dalje imaju pogodnosti od šireg obima poslovanja, ali i one manje mogu izvući korist od ove situacije. Tako, na primjer, Estonija u mnogim situacijama može da obezbijedi usklađenost sa regulatornim izmjenama u prilično kratkom roku, a pošto ima ograničeno domaće tržište, njena preduzeća često brže prelaze na međunarodno poslovanje i od samog starta planiraju prekogranični razvoj.

Estonske firme takođe mogu da koriste programe finansiranja EU i prekogranične investicione mreže, uključujući i preduzetnički kapital. Tako da pozicije na terenu nijesu identične u svakom praktičnom smislu, ali jedinstveno tržište manje zemlje stavlja u mnogo snažniji položaj od onog koje bi imale da su izvan njega.

Estonija se često navodi kao lider u digitalnoj upravi u Evropskoj uniji. U kojoj mjeri je članstvo u uniji doprinijelo ovoj digitalnoj transformaciji, i da li je okvir EU pomogao ili smetao inovacijama?

Tomas: Članstvo u EU značajno je pomoglo da se digitalna transformacija Estonije ubrza. Kroz investicione šeme i finansiranje, estonska digitalna ekonomija može da raste i širi se preko granica, kao i da unapređuje domaće inovacije. Na primjer, glavni estonski program e-Residency omogućava ovoj zemlji da ponudi bezbjedan digitalni identitet koji obezbjeđuje uprava, a koji preduzetnicima širom svijeta omogućava da sve poslove vezane za osnivanje i rukovođenje kompanijama sa sjedištem u EU obavljaju na internetu. To ne bi bilo moguće bez pristupa jedinstvenom tržištu. S druge strane, inicijative same Evropske unije vezane za digitalnu upravu i uređenje digitalnih usluga jačaju dugoročnu viziju Estonije o bezbjednom digitalnom identitetu i njegovom kontinuiranom razvoju.

S obzirom na geopolitičku poziciju Estonije, u kojoj mjeri je članstvo u EU doprinijelo jačanju nacionalne i regionalne bezbjednosti?

Tomas: Članstvo u EU dalo je Estoniji direktnu ulogu u oblikovanju spoljnje i bezbjednosne politike unije. Agresija Rusije na Ukrajinu i dalje je naš najveći bezbjednosni izazov, budući da predstavlja dugoročnu bezbjednosnu prijetnju po cijelu Evropu, a djelovanjem kroz uniju ojačali smo našu sposobnost uspješnog odgovora. Zajedno sa partnerima, tražili smo strožije sankcije za Rusiju, smanjili mobilnost ruskih državljana unutar Šengen zone, te pribavili veću političku, finansijsku i vojnu podršku za Ukrajinu.

Slabija Rusija i snažnija i otpornija Ukrajina unapređuju cjelokupnu bezbjednost Estonije i Evrope. Posljednje inicijative EU u oblasti odbrane i bezbjednosti, uz veća ulaganja u širu evropsku bezbjednosnu arhitekturu i kapacitete za odvraćanje neprijateljskih napada, takođe donose konkretne koristi. Naše članstvo i naša stalna saradnja sa drugim zemljama EU obezbjeđuju da Estonija nikada ne bude sama u suočavanju sa bezbjednosnim izazovima.

Na osnovu estonskog iskustva, koju poruku biste istakli kao najvažniju za Crnu Goru, kao zemlju kandidata koja je najviše napredovala u procesu pristupanja EU—naročito kada su u pitanju dugoročne koristi za građane?

Tomas: Moja poruka je da će se vaše strpljenje i naporan rad na reformama isplatiti. To vidimo u praksi u Estoniji. Pridruživanje Evropskoj uniji donijeće Crnoj Gori i njenim građanima opipljivu ekonomsku korist, ali najvažnija korist nije ono što se može izmjeriti brojkama – radi se o tome da postajete dio unije na osnovu vrijednosti i identiteta, pritom sarađujući sa drugima na ostvarenju mira, bezbjednosti i prosperiteta.

Intervju je realizovan je u okviru kampanje „Otvoreno o EU“, koju sprovodi Ministarstvo evropskih poslova uz podršku EU projekta EU4ME.