Danas je odgovor prilično jasan. Građanin uglavnom bira partiju. Kad zaokruži listu, ne odlučuje dovoljno direktno koji će ljudi sa te liste stvarno doći do mandata. To u velikoj mjeri odlučuje sama partija. Zato je priča o otvorenim listama važna. Ne zbog toga što dobro zvuči, nego zato što se tiče same suštine demokratije, kome pripada stvarna moć izbora, biraču ili partijskom vrhu.
DPS je prvi otvorio ovu temu konkretnim zakonskim predlogom, i to je važno odmah reći. Time je pitanje otvorenih listi prvi put ozbiljnije pomjereno iz opštih političkih poruka u prostor stvarne izborne reforme.
U međuvremenu je i URA predala svoj predlog otvorenih listi, što pokazuje da ova tema više nije samo usputna politička ideja, nego postaje ozbiljno pitanje izborne reforme. Na prvi pogled, oba modela počivaju na istoj logici, birač glasa i za listu i za kandidate unutar nje, ali URA na lokalnom nivou ide korak dalje od DPS-a, jer umjesto pet predviđa do sedam preferencijalnih glasova za odbornike, uz dodatno naglašene mehanizme zaštite manjina i manje zastupljenog pola. Upravo zato više nije dovoljno samo reći da su partije “za otvorene liste”, nego treba gledati koliko su ta rješenja zaista otvorena i koliko moći stvarno prenose sa partija na građane.
OTVARANJE TEME DOBAR KORAK
Zato predlog DPS-a zaslužuje ozbiljnu pažnju. Dobro je što je ova partija otvorila temu koju su mnogi godinama pominjali načelno, ali bez stvarnog pokušaja da se ona pretoči u zakonski model. Po tom predlogu, birač bi, osim glasa za listu, mogao da daje i preferencijalne glasove kandidatima unutar nje, do deset na parlamentarnim i do pet na lokalnim izborima.
To jeste pomak u odnosu na sadašnji sistem zatvorenih lista, u kojem partijski vrhovi imaju presudan uticaj na to ko će politički profitirati od osvojenih glasova.
U političkom sistemu kakav je crnogorski, gdje su partije dugo držale skoro potpunu kontrolu nad listama i mandatima, svaka reforma koja biraču daje više uticaja predstavlja korak naprijed. U tom smislu, DPS-ov predlog zaslužuje pohvalu jer ide u pravcu veće odgovornosti izabranih predstavnika prema građanima, a ne samo prema partijskim centralama.
OVO NIJE KRAJ REFORME
Ovo nije kraj reforme, nego njen početak. Predloženi model nije potpuno otvorena lista, nego prije preferencijalni ili poluotvoreni sistem. Građanin dobija više uticaja nego danas, ali ne dobija punu kontrolu nad tim ko će ga predstavljati.
I dalje bira među imenima koja je partija prethodno odabrala, a dio partijskog uticaja ostaje sačuvan i kroz sama pravila raspodjele mandata. Zato ovaj predlog ne treba predstavljati kao gotovu demokratizaciju, nego kao dobar korak koji još treba doraditi.
Upravo zato je važno da se građanima stvari kažu najjednostavnije moguće. Ne treba im objašnjavati “matematiku” sistema kao da polažu ispit iz izbornog prava. Dovoljno je objasniti da danas glasaš za partiju, a sjutra bi mogao da glasaš i za partiju i za ljude unutar nje. To je razlog zbog kojeg su otvorenije liste bolje. Ne zato što su savršene, nego zato što manje zavisiš od partijskog reda na papiru, a više od svog glasa.
PRAKSA KOJA VEĆ POSTOJI
I nije tačno da bi Crna Gora time ulazila u neki nepoznat teren. Slični modeli već postoje i u regionu i u Evropi.
U Hrvatskoj birač glasa za listu, ali može dati i jedan preferencijalni glas kandidatu sa te liste. To znači da i tamo građanin ne bira samo partijski znak, nego može uticati i na to koje će lice sa liste dobiti prednost.
Bosna i Hercegovina je još bliži primjer. Tamo već postoji model koji biraču daje veći uticaj na izbor kandidata, što pokazuje da ideja otvorenijih lista nije nikakva apstraktna evropska teorija, nego praksa koja postoji i u našem neposrednom okruženju.
Kad se pogleda šira evropska slika, stvar je još jasnija. Različite evropske države koriste proporcionalne modele sa preferencijalnim glasanjem, a Finska je jedan od jasnih primjera zemlje u kojoj građani glasaju za kandidate, a ne samo za zatvoreni partijski redosljed. Dakle, otvorenije ili preferencijalne liste nijesu nikakav hir, nego već poznata demokratska praksa.
Zato je korisno da i u Crnoj Gori prestanemo da ovu temu posmatramo kao nešto previše komplikovano ili opasno. Nije riječ o revoluciji. Riječ je o sasvim razumnoj promjeni koja građaninu daje više prava, a partiji nešto manje monopola nad mandatom.
BRISEL NE TRAŽI DIREKTNO, ALI TO JE EVROPSKA PRAKSA
Važno je razjasniti i jednu stvar koja se često pogrešno tumači. Evropska unija ne traži od Crne Gore izričito baš otvorene liste kao formalni uslov pristupanja.
U fokusu evropskih preporuka su unapređenje izbornog zakonodavstva, sprovođenje međunarodnih preporuka i jačanje povjerenja u demokratski proces, ali nema precizne naredbe da se mora usvojiti baš ovaj model.
Ali to ne znači da je tema manje važna. Naprotiv. To samo znači da ovo nije pitanje pukog izvršavanja briselskog domaćeg zadatka, nego pitanje domaće političke zrelosti. Ako Crna Gora želi da bude ozbiljna evropska demokratija, onda mora sama da usvaja rješenja koja jačaju građanina, a ne samo da ispunjava minimum koji neko spolja traži.
POTREBNA DORADA
DPS-ov predlog de u dobrom smjeru zato što pokušava da biraču da više glasa tamo gdje ga danas nema dovoljno. Ali treba ga i kritikovati tamo gdje još ostavlja previše prostora partijskoj kontroli i gdje reforma nije dovedena do kraja.
Najgore bi bilo uraditi jednu od dvije stvari – proglasiti ovaj model savršenim ili ga odbaciti kao nebitan. Istina je između. Predlog jeste bolji od postojećeg sistema. Ali upravo zato što je važan, treba tražiti da bude što bolji.
Na kraju, cijela rasprava može stati u jednu rečenicu koju razumije svaki građanin – zatvorene liste jačaju partije, otvorenije liste jačaju građane.
Preporučeno
Ako već tvrdimo da želimo moderniju, odgovorniju i evropskiju Crnu Goru, onda bi bilo logično da se krećemo upravo u tom smjeru.
Video