Riječ je o jednom od važnijih pregovaračkih poglavlja koje uređuje oblast drumskog, željezničkog, pomorskog i vazdušnog saobraćaja, ali i pravila koja omogućavaju slobodno kretanje ljudi i robe na jedinstvenom evropskom tržištu.

Iako se radi o tehničkom poglavlju, razlozi zbog kojih ono nije zatvoreno pokazuju da proces evropskih integracija često prevazilazi usklađivanje zakonodavstva i ulazi u prostor bilateralnih političkih odnosa među državama.

KABOTAŽA – PITANJE KOJE JE IZAZVALO NESLAGANJE

Jedno od ključnih otvorenih pitanja u poglavlju 14 odnosi se na kabotažu.

Kabotaža podrazumijeva mogućnost da prevoznik registrovan u jednoj državi, nakon međunarodnog prevoza, obavlja i unutrašnji prevoz putnika ili robe u drugoj državi, pod uslovima koje propisuje evropsko zakonodavstvo.

Na jedinstvenom tržištu Evropske unije cilj ovih pravila jeste veća konkurencija i efikasnije korišćenje transportnih kapaciteta. Međutim, upravo to izaziva zabrinutost dijela hrvatskog transportnog sektora.

Crnogorske transportne kompanije prema zvaničnim pdoacima posluju uz niže operativne troškove – prije svega zbog nižih troškova rada, doprinosa i pojedinih poslovnih izdataka. Zbog toga hrvatski prevoznici smatraju da bi njihove crnogorske kolege mogle nuditi niže cijene i preuzeti dio poslova na hrvatskom tržištu.

Slični strahovi postojali su i u drugim državama članicama kada su se Evropskoj uniji pridruživale zemlje sa nižim troškovima poslovanja. Zbog toga je Evropska unija posljednjih godina usvojila takozvani Paket mobilnosti, kojim su uvedena stroža pravila o radnom vremenu vozača, minimalnim uslovima rada i obavljanju kabotaže kako bi se spriječila nelojalna konkurencija i takozvani “socijalni damping”.

Drugim riječima, evropska pravila dozvoljavaju slobodno tržište, ali istovremeno nastoje da spriječe da kompanije ostvaruju konkurentsku prednost isključivo zbog nižih standarda rada ili nižih troškova zaposlenih.

VAZDUŠNE MAPE I PITANJE PREVLAKE?

Drugo pitanje koje je otvorila Hrvatska odnosi se na prikaz vazdušnih navigacionih zona u području Prevlake.

Na prvi pogled riječ je o tehničkom dokumentu koji služi organizaciji i bezbjednosti vazdušnog saobraćaja. Međutim, u međunarodnim odnosima tehnička dokumentacija nerijetko dobija i političku dimenziju.

Iako zone kontrole letjenja (FIR – Flight Information Region) ne predstavljaju državne granice niti određuju teritorijalni suverenitet, Zagreb sada smatra da bi njihov prikaz mogao biti korišćen kao pomoćni argument u eventualnim budućim razgovorima ili međunarodnim postupcima koji bi se odnosili na razgraničenje na području Prevlake.

Prevlaka je jedno od rijetkih preostalih otvorenih graničnih pitanja između Crne Gore i Hrvatske. Privremeni režim na tom području funkcioniše već više od dvije decenije, ali konačan sporazum o razgraničenju dvije države još nije postignut.

VIŠE OD TEHNIČKOG POGLAVLJA?

Blokada Poglavlja 14 mogla bi biti mnogo više od pukog tehničkog usklađivanja, te mođe predstavljati nastavak hrvatske politike povezivanja evropskih pregovora Crne Gore sa rješavanjem otvorenih bilateralnih pitanja.

Hrvatska je i ranije koristila mogućnost da uspori zatvaranje pojedinih pregovaračkih poglavlja kako bi skrenula pažnju na pitanja koja smatra neriješenim u bilateralnim odnosima sa Crnom Gorom.

Među tim pitanjima su rješavanje posljedica slučaja ratnog logora Morinj, uključujući pitanje obeštećenja bivših zatočenika, intenziviranje potrage za nestalim osobama iz ratova devedesetih godina, kao i rješavanje statusa školskog broda „Jadran“, čije vlasništvo i dalje predstavlja otvoreno pitanje između dvije države. Zagreb je ranije ukazivao i na pitanje imena gradskog bazena u Kotoru, smatrajući da naziv objekta treba posmatrati u širem kontekstu odnosa prema hrvatskoj zajednici u Crnoj Gori.

Među važnim pitanjima nalazi se i konačno rješavanje graničnog spora na području Prevlake, kao i unapređenje položaja i zaštite prava hrvatske manjine u Crnoj Gori. Upravo zbog tih otvorenih tema Hrvatska insistira da se, paralelno sa napretkom Crne Gore u evropskim integracijama, napravi dodatni pomak i u rješavanju bilateralnih pitanja koja dvije države opterećuju godinama.

Iako Evropska komisija formalno pregovara sa državom kandidatom o usklađenosti sa pravnom tekovinom Evropske unije, svako poglavlje može biti zatvoreno samo jednoglasnom odlukom svih država članica. To znači da svaka članica ima pravo da uskrati saglasnost ukoliko smatra da postoje neriješena pitanja od nacionalnog interesa.

ŠTA OBUHVATA POGLAVLJE 14?

Poglavlje 14 jedno je od najobimnijih pregovaračkih poglavlja jer obuhvata gotovo kompletan transportni sistem jedne države i uređuje veliki broj oblasti koje direktno utiču na način na koji se ljudi i roba kreću.

Njime se usklađuju pravila u oblasti bezbjednosti drumskog saobraćaja, međunarodnog transporta robe i putnika, radnog vremena profesionalnih vozača, korišćenja digitalnih tahografa i kontrole rada prevoznika.

Ovo poglavlje obuhvata i oblast željezničkog saobraćaja, uključujući liberalizaciju tržišta i stvaranje uslova za veću konkurenciju među operaterima, kao i pravila koja se odnose na bezbjednost u civilnom vazduhoplovstvu, pomorski saobraćaj i sigurnost plovidbe. Poseban dio odnosi se na zaštitu prava putnika u svim vrstama prevoza, kao i na uvođenje ekoloških standarda kroz smanjenje emisija štetnih gasova iz transportnog sektora.

Važan segment Poglavlja 14 predstavlja i povezivanje sa Transevropskom transportnom mrežom (TEN-T), kroz koju Evropska unija planira i finansira razvoj ključnih saobraćajnih koridora, modernizaciju infrastrukture i bolje povezivanje država članica i kandidata sa evropskim tržištem.

Upravo kroz TEN-T mrežu države članice i kandidati mogu koristiti značajna evropska sredstva za izgradnju i modernizaciju puteva, željeznice, luka i aerodroma.

Za Crnu Goru to znači lakši pristup evropskim fondovima za projekte poput modernizacije željezničke pruge Bar–Beograd, unapređenja Luke Bar, razvoja putne infrastrukture i boljeg povezivanja sa evropskim koridorima.

ŠTA SU DOBILE DRUGE DRŽAVE?

Iskustva zemalja koje su završile ovo poglavlje pokazuju da koristi nijesu ostale samo na papiru.

Hrvatska je nakon ulaska u Evropsku uniju kroz evropske fondove finansirala modernizaciju željezničkih pravaca Rijeka–Zagreb–Budimpešta, obnovu luka i razvoj inteligentnih transportnih sistema. Istovremeno su uvedeni evropski standardi bezbjednosti i digitalizovane brojne procedure u transportu.

Slovenija je zahvaljujući usklađivanju sa evropskim pravilima postala jedno od najvažnijih logističkih čvorišta u regionu. Luka Koper danas predstavlja jednu od najznačajnijih ulaznih tačaka za robu koja iz Azije stiže u srednju Evropu, a uspjeh luke zasniva se upravo na usklađenosti sa evropskim transportnim pravilima i efikasnoj željezničkoj povezanosti.

Poljska je kroz evropske transportne fondove izgradila više od 2.000 kilometara novih autoputeva i brzih saobraćajnica, modernizovala željezničku mrežu i unaprijedila prekogranični transport. Evropska komisija procjenjuje da je upravo razvoj transportne infrastrukture bio jedan od ključnih faktora ekonomskog rasta te zemlje nakon pristupanja EU.

Rumunija i Bugarska morale su nakon ulaska u EU značajno pooštriti kontrole profesionalnih prevoznika, digitalizovati rad inspekcija i uskladiti propise sa evropskim pravilima o bezbjednosti saobraćaja, što je dugoročno dovelo do većeg kvaliteta transportnih usluga i efikasnijeg nadzora tržišta.

ŠTA POGLAVLJE 14 ZNAČI ZA GRAĐANE CRNE GORE?

Zatvaranje Poglavlja 14 ne bi predstavljalo samo administrativni uspjeh u pregovorima sa Evropskom unijom.

Njegova puna primjena trebalo bi da donese sigurniji saobraćaj, kvalitetnije usluge prevoza, bolju zaštitu prava putnika, efikasnije kontrole profesionalnih prevoznika i lakši pristup evropskim fondovima za razvoj infrastrukture.

Modernizacija transportnog sistema direktno utiče na svakodnevni život građana – od bezbjednijih puteva i kvalitetnijeg javnog prevoza do bržeg transporta robe, nižih logističkih troškova i većih mogućnosti za razvoj turizma i privrede.

Ipak, jučerašnji razvoj događaja pokazuje da će zatvaranje ovog poglavlja zavisiti ne samo od ispunjavanja evropskih mjerila, već i od spremnosti Podgorice i Zagreba da kroz politički dijalog riješe otvorena bilateralna pitanja. Time se još jednom potvrđuje da proces proširenja Evropske unije nije isključivo tehnički, već u velikoj mjeri i politički proces u kojem odnosi sa državama članicama mogu biti jednako važni kao i sprovedene reforme.